Басаганай заһалай зүйл – дэрэ

Энэ дэлхэй дээрэ эхэнэр хүнэй үүргэ ехэ юм. Басаган хүн бэеэ хүсэжэ, аба эжын алтан уурхайһаа далижан гаража, хадамда ошодог гээшэ. Хадамай газарта жаргалаа олодог. Уг залгаха үриие түрэжэ, эхэ болоод, ханилһан ганса нүхэртөө түшэг болодог.

Бэри айлда буужа ерэхэдээ, олон хүнэй анхарал татадаг, шэхэнэй шэмэг, нюдэнэй ху­жар болодог. Тиимэһээ басаганай гэртэхин хадамда ошохоо байһан басаганайнгаа заһал тон һайнаар түхеэрхые оролдодог шуу. Сергей Бабуевай болон Цыпелма Баль­жинимаевагай «Буряад зоной ур­данай һуудал байдалай тайлбари толи» гэһэн номой «Басага заһалга» гэһэн хэһэг соо иигэжэ бэшэгдэнэ: «Басаганайнгаа бишыхан байхаһаа хойшо түрэлхидынь хубсаһа хуна­рыень, унтари хэбтэрииень оёжо эхилдэг байгаа. Баяшуул басага­найнгаа заһал хубсаһыень уран гар­тай эхэнэрнүүдые хүлһэлжэ оюулдаг һэн».

Лодон Линховоиной «Лодон багшын дэбтэрһээ» гэһэн ном соо: «Дэрэ оёхо гээшэ орёо байһан тула уран эхэнэрые хүлһэлжэ бүтээлгэдэг гү, али худалдажа абадаг байгаа» гээд бэшэгдэнэ. Дэрэ 1,20 м утатай­гаар, 40 см үргэнтэйгөөр, нюур та­лыень 25 см үндэртэйгөөр оёдог байгаа. Материалынь һэеы, сэмбэ гү, али хилэн байдаг. Нэгэ хажууень бүтүү болгожо оёхо. Нюур талыень хуһан модоор хушаад, хилэнээр гү, али торгоор бүрихэ, дээрэнь шара, улаан үнгэтэй утаһа даруулан оёхо. Тиигээд 9 мүнгэн тоборюулгатай таб гурба-гурбаар зэргэлүүлэн ха­дадаг. Дундахи табтань үнэтэ шулуу һуулгадаг заншалтай байгаа. Бата­жаргалай Сэрсэгмаагай «Угаа уһанда хаяагүй» гэһэн ном соо: «Басаганай хадамда ошоходо, шүрэ, хуба, тана шэгэдхэһэн юһэн мүнгэн табтай дэрэ түхеэржэ, хоёр хүнэй толгой хэтэ мүнхэ ниилүүлжэ, ута наһатай, удаан жаргалтай һуухын бэлгэ тэм­дэг болгон, оро дэбдихэр бэлдэжэ үгэдэг байгаа» гээд бэшэгдэнэ.

Уран оёдолшон Мыдык Гонсороновагай Агын үндэһэтэнэй музейдэ бэлэглэһэн дэрэ

Ага тосхондо Цыдып хүрьгэнэйдөө гурбан зөөлэниие эдлэжэ байһан Могойтын аймагай Хүһөөшэ нютагһаа уг гарбалтай, 86 наһатай Раднаева Бутит эгэшэ дэрэ тухай иигэжэ хөөрэбэ:

- Дэрэ гээшэ толгой дороо дэрлээд унтадаг зүйл. Басаганайнгаа ха­дамда гарахада, шадалтай айл уран гартаниие хүлһэлжэ, дэрэ оюулдаг, харин юрын зон өөһэдын хүсөөр бүтээдэг байгаа бшуу. Дэрэ соогоо хүүгэдэй хубсаһа хэжэ дүүргэдэг һэн. Үшөө нэмэжэ хэлэхэдэ, үендөө хүрэһэн үхибүүнэйнгээ үһэ хайша­лаад, эжынь дэрэ соо хэдэг байгаа. Энэ хадаа хайшалһан үһэнэйнь адис мэтэ байһые гэршэлнэ.

Багшын ажалай ветеран Цырем­жит Батоевагай хөөрэһөөр, нагаса эжынь дэрэ соо зайдаһан шүдэр байдаг һэн. Мал адууһанай хэшэг болгожо, басаганай дэрэ соо шагай­нуудые, тэрэ үедэ ехэ хомор байһан торго, хоргой, хүүгэдэйнгээ хатаад унаһан хүйһэ зөөлэхэн бүд соо орё­огоод хэдэг байһан ха.

Хара-Шэбэрэй 1941 оной Цырем­жит Эрдынеева иигэжэ мэдүүлнэ: «Дэрэ гээшэ эхэнэр хүндэ ехэ удха шанартай байгаа. Басагаяа хадамда үгэхэеэ байһан гэртэхин дэрэ соонь хурьганай элдэһэн арһа, оёдолой утаһануудые, шэхэнэй һиихэ болон даруулга хэдэг һэн».

Буряад угсаатанай түрэ хуримда «Дэрэ буляалдаан» гэһэн наадан за­луушуулай дунда эмхидхэгдэдэг һэн. Энэ наадан нютаг нютагта өөрын онсо илгаатай, удха шанарынь ондо ондоо байһан гээд тэмдэглэхээр.

Шэнэхээнэй Баруун һомондо то­онтотой, 1956 оной Одоной Намжил­ма эгэшэ басаганай дэрэ буляалдаан тухай һонин мэдээ хөөрэбэ: «Минии аба 1913 оной байһан. Хүүгэн ябаха­дамни, ёһо заншалаар һонирходог хүнүүд манай абада ерэдэг һэн. Тэдээндэ иигэжэ хөөрэһыень ехэ һайнаар хадуужа абаһан байнаб: «Тэрэ сагта басага­яа хүргэжэ ошоһон мори­той урагуудай худынгаа бууса нара зүб гороолжо байхадань, хүбүүтэ талын аха захатан һү үргэдэг һэн. Ба­сагандаа гэжэ түхеэрһэн заһалаа морин тэргэ дээрэ ашаад асардаг байгаа. Теэд дэрэеэ тон хүнэй хараха­ар газарта хэдэг һэн ха. Дэрэ буляал- даанда басагата талын залуушуул дэрэеэ буляажа абабал, залуу айлай ууган үри басаган гараха гэһэн тэм­дэгтэй байгаа. Харин хүбүүтэ талын буляабал, хүбүүн үри түрэхэ гэһэн удхатай».

Дэрэ буляалдаха урдын заншал

Сергей Бабуевай болон Цыпелма Бальжинимаевагай «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи» гэһэн номдо дахин тэхэрие. Тэрээн соо дэрэ буляалдаха ёһолол тухай иигэжэ бэшэгдэнхэй: «Урданай түрэ дээрэ «Дэрэ буляалдаан» гэжэ наадан болодог байһан юм (отнима­ние подголовника). Басаганай заһал заһахадаа, дэрэ соонь элдэб янзын саахар, бообо гэхэ мэтэ юумэнүүдые зорюута хэжэ, шангаханаар бүрижэрхидэг байгаа. Ба­саганай болон хүбүүнэй талаһаа хэдэн залуушуул можо боложо хубаараад, тэрэ дэрэеэ буляалдадаг һэн. Басага хүргэжэ ерээ­шэд дэрэеэ буляалгахагүй гэжэ аһан шадалаараа орол­дохо. Харин хүбүүтэ талаһаа байгшад дэрыень буляажа абахые эрмэлзэхэ. Хэрбэеэ эдэнэр басаганай талынхидһаа (урагуудһаа) дэрыень абажа шадаагүй һаа, алта мүнгэ, архи тамхи барижа байгаад, гуйха ушартай һэн».

Хүнхэр нютагай Гүрын Тэхын Мүнхын Сэсэгэй оёһон дэрэ

«Лодон багшын дэбтэрһээ» гэһэн ном соо: «Бэриие хүргэжэ ерэһэн моритой эхэнэрнүүд шэнэ гэр эхэнэ­рэй дүхэриг хоёрые мориной хата­раар гурба дахин нара зүб тойроно. Эдэнэй тойрожо ябахада, дүхэригтэ байгаашадай зүгһөө тэдээн тээшэ шэглүүлэн һү үргэдэг һэн. Гурбада­хияа тойрожо ябахадань, хоёр талын хүбүүд тэргэ дээрэ байһан дэрэ бу- ляалдажа эхилдэг. Носолдожо носол­дожо, али нэгэниинь гартаа оруулха: бэшэнэй гарһаа мулта татан абажа, гансаараа баряад үлэшэхэдэнь, хүн буляалдахаяа болихо ушартай. Гури­майнгаа ёһоор болбол, бэриие буул­гагша талань буляажа абаха ёһотой байгаа. Теэд хүсэ тэмсээн дунда нүгөө талань абашоо һаа, дэрэеэ тэдээндээ үгэгшэ һэн. Тиихэдэнь һамгадай дүхэригэй дунда байһан урса дотор абаашажа, дэрэеэ хэхэ ёһотой».

Шэнэхээнэй Баруун һомондо тоонтотой 1949 оной Жамбалай Бал­дандоржи ахатай уулзажа, дэрэ буля­алдаан тухай асууһамнай, тэрэ иигэ­жэ хөөрэбэ: «Би арбаад наһатай яба­аб. Шэнэхээнэй Тэмээн Хүзүүн гэһэн нютагта нэгэ һэеы гэр соо дэрэ бу­ляалдаа һэн. Шүүһэниинь хониной төөлэй баряад, «Үдхэһэн адуу мал­тнай үдэсэтэй, үргэһэн үхибүүдтнай үндысэтэй байг» гэжэ үреэгээд, гэ­рэй тооноор газаашань шэдээ һэн».

Доржын Сэнгэлэй урлан оёһон үзэсхэлэнтэ гоё дэрэ

Харин Шэнэхээндэ 1960-аад онууд болотор энэ заншал алдагдаагүй ябаа. 1930-аад онуудта Агын буряа- дууд түрэ найрта дэрэ буляалда­хаяа болиһон байна. Мүнөө гэр­тэхин шубуунай үдэн, хөөбэр гэхэ мэтэ мүнөөнэй шэнэ зүйлнүүдээр дүүргэһэн пудуушха унтариин бүридхэл болгожо үгэдэг.

Хуби заяагаа нэгэдүүлжэ байһан залуушуулай ерээдүй сагай ажабай­далдань дэрэ гээшэ гол һуури эзэлнэ гэхэдэ, алдуу бэшэ гээд тэмдэглэхээр. Басаганай заһал – дэрэ хоёр хүниие ниилүүлнэ гэһэн удхатай. Дэрэ оё­ходоо, гэртэхин үреэлэй һайхан үгэнүүдээр «шэмэглэдэг» байгаа. Тиигэжэ хоёр залуушуул аба эжын үршөөһэн дэрэ дэрлээд унтахадаа, хододоо амгалан байдалтай, эбтэй эетэй байха, жаргал эдлэхэ гэһэн удхатай. Харин урданай түхэлтэй дэрэ оёдог зон мүнөө сагта ехэ хо­мор. Тиигээшье һаа, алтан хурабша­тай оёдолшод элинсэгэйнгээ абажа ябаһан ёһо заншал мартахагүй гэжэ оролдонод.

Хандама МУНКУЕВА,

Үбэр-Байгалай хизаараар буряад соёл хүгжөөлгын түбэй методист