«Хамта наадая!» – үе үенүүдэй бата харилсаан

 Үнгэрһэн долоон хоногто Ивалгын аймагай Посели һууринай дунда һургуулиин 2-дохи байшанда түрэлхид олоороо сугларба. Һонирхолтойнь гэхэдэ, заншалта хубсаһатай үбгэд, хүгшэд олон байба. Тэдэ: «Багадаа наадажа ябаһан наадануудаа харуулхат, өөһэдөөшье аша зээнэртэеэ хабаадахат гэжэ зорюута маанадые уряал даа», – гэжэ хөөрэбэд. Хүндэтэ айлшадаа хатарай танхим соо нэгэ доро суглуулжа, һургуулиин дуу хатарай «Наранай туяа» ансамблиин бэлигтэйшүүл солгёон һайхан үндэһэн дуугаараа амаршалаа.

Һургуулиин захирал Баир Ши­рапов амаршалгын үгэнүүдые хэлэхэдээ, «Хамта наадая!» гэһэн энэ шэнэ түсэлөөрөө ганса арадайнгаа заншалта наадануудые һэргээн дэлгэрүүлхэ бэшэ, харин үшөө ехэ гол зорилгомнай гэбэл – үе үенүүдэй – манай шабинарай, тэдэнэй эхэ, эсэгэ ба үбгэн, нага­са эжы абанарай болон багшанар- түрэлхидэй бата харилсаа байгуулха гэжэ эрмэлзэнэбди гэжэ мэдүүлээ. Удаань һургуулиин түрэлхидэй хорооной түрүүлэгшэ Эржена Дугарова бултанда ойлгосотой байхаар, мүнөө үеын «үргэн экрантай презентаци» хэрэглэжэ, «Хамта наадая!» гэһэн түсэлэй эмхидхэлгэ тухай, тэрэнэй бэелүүлгые тобшохоноор хөөрэжэ үгөө.

Мастер-хэшээлнүүд

Тиигээд мастер-хэшээлнүүдые үнгэргэхэеэ хэн ямар нааданда дуратайгаараа бүлэг бүлэгүүдээр хубаа­раа. Хатарай болон тамирай үргэн танхимууд, мүнөө үеын һургуули хадаа үргэн ехэ фойенүүдтэй: ямар­шье наадануудые хэдыгээрээшье наадажа байхаар!

Хатарай танхим соо «Бээлэй бэдэ­рэлгэ», «Алта нюулга», «Ёохор наадан һайхан даа!», «Морин хуурай шэдитэ аялганууд» гэһэн мастер-хэшээлнүүд үнгэргэгдөө. «Алтан дуһалнууд», «Шэдитэ бүмбэрсэг», «Дальбараа», «Алдарта Байгалаар аяншалга», «Шатар», «Хүхюу, жороо үгэнүүд» гэһэн нааданууд - нэгэ талмайда; харин тамирай танхимай уудам талмайда «Шагай наадан», «Баргай наадан», «Тэбэг сохилго», «Һээр шаалган», «Ташуур таталга» (хамнига­дай наадан), «Городки» (ород арадай наадан) гэһэн мастер-хэшээлнүүдтэ бүри олон түрэлхид хабаадаа.

Шатар наадан

Посели һууринда Буряадаймнай болон Үбэр Байгалай болон Эрхүү можын аймагуудай буряадууд олоо­роо ажаһуудаг гэжэ мэдээжэ, багша­нарайшье, наһатайшуулайшье дунда имагтал Захааминай зон олон байба. Тэдэнэй нэгэн Дашанима Дамдино­вич Мандаганов:

- Зээнэрни эндэ һурадаг, тиигэ­эд лэ Вера Раднаевнатаяа, хүрдүү Марина Раднаевнатаяа гурбуулаа ерээд, ехэ һонирхожо байнабди. Бидэшни багадаа эдэ наадануудые яһалал наадагша һэмди. Мүнөө иигэ­жэ һэргээжэ байһандань ехэ баяр­тайбди, - гэжэ баярлажа байһанаа мэдүүлээ.

Сэлэнгын Һүтэйн Баир Будажапо­вич, Валентина Ивановна Санданов­тан:

- Үхибүүдэйнгээ ехэ боложо, һургуули һудараа дүүргээд, Улаан- Үдэдэ хүдэлхэ болоходонь, аша зээ­нэрээ харалсахаяа үхибүүдээ дахажа ерээд, мүнөө Доодо Ивалгада батаар түбхинэнхэйбди. Эндэмнай хуу буряадууд, нютагтаал байһан шэнгиб­ди. Жаргал хүрьгэнтэмнай энэ Посе­лидэ ажаһууна. Дүрбэн үхибүүдтэй, хоёр ехэ басагадынь энэ шэнэ һайхан һургуулида һурана. Тиигээд лэ зээ­нэрээ дэмжэхэеэ ерээлди даа, - гэжэ хөөрэбэд. – Би өөрөө залуудаа город­ки ехэ дуратайгаар наададаг һэм. Мүнөө эндэ туршахадаа «һураһан юумэ һураар татуулхагүй» гэжэ яһала мэргэн байбалби, - гэжэ Баир Будажапович омогорхолтойгоор хөөрөө.

Баргай наадан

Аха заханартай дулааханаар харилсаад, энэ түсэлые байгуулагша­дай, эмхидхэн бэелүүлэгшэдэй нэгэн болохо Ирина Владимировна Цыре­новада түсэлтэеэ дэлгэрэнгыгээр танилсуулхыень хандааб.

Түсэл байгуулга, бэелүүлгэ

Ирина Владимировнагай хөөрөөе тэрэ зандань уншагшадтаа дамжуулая. «Наадан: Хамта наадая!» гэһэн түсэл – түрэлхидэймнай хорооной үүсхэл. Оросой Холбоото Уласай Болбосоролой яаманай дэмжэлгээр «Знание» бүлгэмэй эмхидхэһэн түрэлхидэй бүлгэмүүдэй үүсхэлнүүдэй мүрысөөнэй дүнгүүд майн 21-дэ Бүхэроссиин түрэлхидэй хорооной IV зүблөөндэ согсологдоо һэн. Манай һургуулиин түрэлхидэй түсэл илагшадай тоодо орожо, 2 сая түхэриг шанда хүртөө. Үхибүүдые, залуушуулые, гэр бүлэнүүдые буряад арадай болон Буряад Уласта ажаһуудаг бэшэшье арадуу- дай үндэһэн соёлтой танилсуулха, интерактивна аргануудые болон түрүү социальна техникэнүүдые хэрэглэһэн технологинуудые зохёон байгуулха замаар энэ түсэл бэелүүлэгдэнэ.

Ташуур таталга

Түрэлхидэй ниитын дэмжэлгээр «Орьёлой шэнэ үндэртэ» гэһэн түсэл һургуулиин нээгдэһэн сагһаа хойшо бэелүүлэгдэнэ. Түрэл буряад хэлэеэ шудалха классууд бүридхэгдэнхэй, Буряад ороной арадуудай соёлдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэнэ. Түрэлхидэй хороон hургуулиин коллективтэй хамта жэл бүри: «Гэр бүлөөрөө уншая», «Хамта үреэе!», «Сугтаа уншая» гэһэн түсэлнүүдые бэелүүлнэ. Ангинуудай түрэлхидэй хороонууд өөһэдөө: «Минии угай бэшэг», «Заншалта эдеэ хоол», «Буряад үндэһэн зэмсэг», «Үргэн масленица», «Гэр бүлын, инаг дуранай ба үнэн сэхэ байдалай үдэр», «Сурхарбаан», «Сагаалган», «Пасха» гэһэн мүрысөөнүүдые эмхидхэжэ, гар урлалай, заншал­та эдеэ хоолой үзэсхэлэнгүүдые үнгэргэнэ. Эдэ түсэлнүүдэй хэмжээн- дэ үхибүүд түрэл нютаг тухайгаа домогуудые, үльгэр онтохонуудые шудална, эрдэмэй-практическа хуралдаануудта бэлдэнэ. 2023 ондо ангинуудай түрэлхидэй хороонууд «Ивалга ТУР» гэһэн грантын түсэл байгуулхые дэмжэһэн байна. Эхэ эсэгэнэр ябагаар, автобусоор болон виртуальна аяншалгануудые Ивал­гынгаа аймагаар, Байгал далайгаар, Санкт-Петербургаар болон Хитадай, Монголой хотонуудаар һуралсалай аяншалга эмхидхэдэг. Эдэ хэмжээ ябуулгануудай үедэ түрэлхид, багшанар олондо мэдээжэ ахамад заабарилагшадай һургаалаар залуу үетэниие һургаха эрилтэтэй элдэб янзын наадануудые үнгэргэнэ.

«Наадан: Хамта наадая!» гэһэн түсэлнай шэнэ оньһото нааданай аргануудые хэрэглэн, интерактивна аргануудаар, техникэнүүдээр, техно­логинуудаар үхибүүдые, эдиршүүлые гэр бүлэнүүдээрнь буряад арадай болон Буряад Уласта ажаһуудаг ара­дуудай үндэһэн соёлдо хабаадуулха, илангаяа түрэлхидые һуралсалай болон болбосоролой ябасада хабаадуулха, түрэлхидэй болон баг­шанарай хоорондохи харилсаа үргэдхэхэ, Эхэ орондоо дурлал хүмүүжүүлхэ, буряад хэлэ сахин хүгжөөлгэдэ, үхибүүдэй болон залуушуулай бэеэ бэелүүлхэ ябуул­гада түрэлхидэй бүлгэмүүдэй үүргэ дээшэлүүлхэ зорилготой.

Түсэлэй дүнгүүд

Мүрысөөнүүдтэ хабаадажа, үхибүүд Буряад Уласта ажаһуудаг арадуудай соёл, ёһо заншалнуудтай танилсана, ород арадай соёлой онсо байгуулгануудые хүсэдөөр ойлгожо абана.

30-һаа үсөөн бэшэ үхибүүд морин хуураар наадажа һураха. Түрэл нютагтаа, Эхэ орондоо, арад зондоо дурлал хүмүүжүүлгэ, бусад арадуудые хүндэлхэ ябадал хүхюу зугаатайгаар, энеэдэ наадатай­гаар, дуутай шуутайгаар үнгэржэ байха. Түсэлэй бэелүүлэгдэхэ үедэ багшанар болон түрэлхид өөһэдөө патриотическа, һүзэг этигэлэй, ёһо заншалта хүмүүжүүлгын аша үрэтэй арга боломжонуудые оложо дэлгэрүүлхэ болоно. Түрэлхидэй, үхибүүдэй, багшанарай эдэбхитэй хамтын ажал һурагшадайшье, түрэлхидэйшье харюусалга дээшэлүүлхэ, тиигэжэ эдэбхи­тэй түрэлхидэй тоо олошорхо, гэр бүлын болон һургуулиин хүмүүжүүлгын харилсаан дээшэлхэ. Буряад ороной арадуудай соёл тухай һурагшадайнгаа мэдэсые үргэдхэхэ, баяжуулха, түрэл нюта­гайнгаа түүхэ, соёлдо һонирхол, түрэл хэлэндээ дурлал, хүндэлэл түрүүлхэ, арадуудай түүхэ, хизаар ороноо шэнжэлхэ, хэлэнүүдые шудалха эрмэлзэл дээшэлүүлхэ шэнэ оньһото аргануудые багша­нар хэрэглэхэ.

Энэ түсэл иигээд лэ дүүрэшэхэ бэшэ, саашадашье бэелүүлэгдэхээр түсэблэгдэнэ. Этно-наадануудай фестиваль, нааданай технигүүдэй һургуули, гэр бүлын мастер-классууд, блогер-наадагшадай мүрысөөнүүд гэһэн хэмжээ ябуулганууд заншалта болохо. Наадануудай hуралсалай ябасада хэрэглэгдэжэ байхын тула нааданууд тухай табигдаhан видео­нуудтай сайтнууд бултанда нээлтэтэй байха.

Һургуули аймагайнгаа, ерээдүйдэ уласайнгаа багшанарай, түрэлхидэй дунда шэнэ наадануудые зохёон бай­гуулха, табиха талаар мүрысөөнүүдые эмхидхэжэ байха. Энэ нааданаймнай технологинууд, эхэ эсэгын бүлгэмтэй ниигэмэй харилсаан үргэдхэгдэн дэлгэрүүлэгдэжэ, ямаршье болбосо­ролой эмхи зургаануудта дабтагдаха аргатай.

Ивалгын аймагта 2026 оной эсэс болотор «Чингис хаанай замаар» гэһэн эко-харгы гэһэн ехэ хэмжээнэй түсэл бэелүүлэгдэхэ түсэбтэй.

Удха түгэлдэр хөөрөөнэйнь түлөө Ирина Владимировнада ехэ баяр хүргөөд, Поселиин һургуулида энэ ехэ түсэлөө бэелүүлгэдэнь амжалта хүсэе!