Алан Гуа тухай домог

Буряад Уласай хэблэлэй газарай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан уран зохёолой 1-дэхи мүрысөөндэ илажа гараад, нара хараһан үхибүүдэй номуудтай танилсуулга байгша 2025 оной июниин 27-до үнгэргэгдэһэн байна.

Чингис хаанай изагуурай эхэ

Мүрысөөндэ хабаадаһан 69 хүдэлмэриин дундаһаа Эржена Ба­торовагай ород хэлэн дээрэ бэшэһэн «Эди шэдитэ аршаан» гэжэ ном ба Дондок Бальжинимаевай «Алан Гуа тухай домог» гэһэн буряад хэлэн дээрэ түрүүшын комикс түрүүшын һууринуудые эзэлбэ.

Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, элитэ уран зохёол- шон, сурбалжалагша, оршуулаг­ша Дондок Бальжинимаевай но­мынь уншагшадые Агууехэ Талын түүхын гүн руу абаашана. X зуун жэлэй Аза Заяа (Азия) орон... Ажал­ша малша нүүдэлшэдэй нэрьеэтэй, шууяатай, номо годлиин эшхэрээн- тэй, хонидой маараантай, адуун һүрэгэй түбэрөөнтэй юртэмсэ. Аза Заяа ороной энгэртэ Монголой юр­тэмсые доһолгогшо агууехэ Чингис хаанай изагуурай эхэ Алан Гуа хата­най наһанай намтарай хуудаһанууд һэхэгдэнэ.

Хоридой Мэргэн баатарай ба Бар­гажан Гуа хатан эжын ганса басаган Алан Гуа эсэгэтэеэ хамта Монгол руу нүүжэ ошохо харгыдаа Добу Мэргэн­тэй уулзан танилсажа, хуби заяагаа ниилүүлнэ. Золтой жаргалтай залуу бүлэ Бүгүнүүдэй Бэлгүнүүдэй гэһэн хоёр хүбүүдтэй болоһон намтар­тай. Саашадаа түүхын үргэлжэлэлдэ Добу Мэргэнэй наһа бараһанай һүүлээр Алан Гуа үшөө гурбан хүбүүдые түрэһэн гэдэг. Бугу-Хада­ги, Бухату-Салжи ба Бодончар гэһэн нэрэтэйнүүд һэн ха. Тиигээд одхон Бодончар юртэмсые доhолгогшо Чингис хаанай боржогон гэһэн алтан угай эхи табигша изагуурай элинсэ­гынь болоһон түүхэтэй.

«Нангин элшэһээ» мүндэлөө гү?

Алан Гуа хатанай хоёр ехэ хүбүүдынь гурбан дүүнэрээ Маали­ха гэжэ нэрэтэй гэртэнь байрлаhан hуулгамаршанhаа түрэhэн гэжэ hэжэглэдэг байгаа ха. Харин домо­гоор Алан Гуа хатан иигэжэ нюусаяа нээhэн гэдэг: һүни бүри һэеы гэрэй тооноор улаан шара үhэтэй хүн ерэ­жэ, хажуудань зогсодог байгаа. Тэрэ­нэй бэеhээнь һаруул шара элшэтэй гэрэл сасаран гаража, умай руунь шэнгэн ородог байһан ушартай.

Урдын монголшуудайшье ба дэл­хэйн олон арадуудай домогууд соо эхэнэрнүүдэй ямар нэгэн нангин hаруул элшэ гэрэлhээ хээлитэй боло­дог тушаа нэгэтэ бэшэ түүрээгдэдэг. Тиимэhээ Чингис хаанай гарба­лай боржогон гэhэн угай нюуса­та таабаринууд мүнөөшье хүрэтэр тайлбарилагдаагүй зандаа үлэhэн.

Эбтэй хүбүүд – нугаршагүй годлинууд

Алан Гуагай табан хүбүүдынь хоорондоо ехээр арсалдан хёмо­ролдожо, эхэеэ голхороодог, гаса­лан үзүүлдэг байhан түүхэтэй. Хоёр аханарынь дүүнэрээ «барлагhаа түрэhэн зольбонууд» гэхэ мэтээр баhажа, дарлажа, шоо үзэдэг байгаа. Сэсэн мэргэн Алан Гуа ямар аргаар хүбүүдээ эблэрүүлхэ тушаа удаан бодомжолhон гэдэг.

Нэгэтэ хатан табан хүбүүдээ дуудаад, иигэжэ хэлэhэн байгаа: «Хүбүүдни, түрэhэн заяата үринэрни! Таанар булта ганса умайhаа гараhан, нэгэ эхын хүбүүд гээшэт! Шуhа мяханhаамни таhарhан үринэрни, булта адли зэргэ зүрхэ сэдьхэлдэмни хайратайт!».

Удаань хатан эжы хүн бүхэндэнь нэгэ-нэгэ годли барюулжа, хухал­хыень гуйhан гэдэг. Тэдэнь бэлээр годлинуудаа хухалжа хаяба ха. Тиихэ­дэнь Алан Гуа хүбүүн бүхэндөө таба- табан годли үгөөд, мүн лэ хухалхыень гуйхадань, нэгэнииньшье хухалжа шадаагүй гэжэ хэлэгдэдэг.

Сэсэн мэргэн хатан эжы хүбүүдтээ годлитой жэшээ дээрэ харуулжа, заяанайнь hургаал хэлэhэн домог­той:

- Хүбүүдни, хэрбэеэ таанад хоо­рондоо эбгүй хёморолдожо, ганса гансааран таhараад ябаха болоо hаатнай, дайсад таанадые ганса год­лидол бэлэхэнээр хухалжа hалгаха. Харин хододоо эбтэй эетэй бай­бал, нэгэдэhэн табан годли мэтэ нугаршагүй бүхэ, ямаршье дай­санда диилдэхэгүй хүсэтэй ябахат! Yеын үедэ, хэтын хэтэдэ эбтэй эетэй ябаарайгты!

Эдэ үгэнүүдынь олон зуугаад жэлэй туршада угhаа угта, эсэгэhээ хүбүүндэ дамжуулагдажа, манай саг хүрэтэр ерэhэн гэжэ эли. Илангаяа Чингис хаанай эжы Үүлэн хатан Алан Гуа хатан эжын хүбүүдэй хоорондо­хи хёморолдоон тушаа үхибүүдтээ hануулдаг ба тус hургаалыень үргэлжэ дабтадаг байhан түүхэтэй. Алан Гуа хатан эжын тус hургаалынь мүнөөнэй бүхы буряад-монгол­шуудта хандажа зорюулхаар гэжэ һанагдана.

Оюун бэлигтэй сурбалжалагша, уран зохёолшон

Дондок Бальжинимаев Агын Бу­ряадай тойрогой Дулдаргын айма­гай Зүдхэли нютагта түрэһэн нам­тартай. 1976-1980 онуудта «Буряад үнэн» сониндо сурбалжалагшаар хүдэлһэн. Удаань 1980-1992 онууд­та Буряад Уласай Номой хэблэлдэ эрдэм һуралсалай номой таһагай редакторай тушаалда ажаллаһан байна. Саашадаа 1992-1999 онууд­та «Буряад үнэн» газетэдэ сурбал­жалагшын ажал үргэлжэлүүлхэдээ, үндэһэн арадайнгаа түүхын, соёлой, ёһо заншалнуудай сэдэбүүдээр ехэ һонин ба гүнзэгы удха шанартай зу­раглал найруулгануудые бэшэһэн аша габьяатай.

Мүн лэ оюун бэлигтэй сурбалжа­лагша олон шүлэгүүдые найруулһан, уянгата дуунуудай үгэнүүдэй ав­тор болоһон. «Алтарганын гимн», «Зүдхэлиин вальс», «Мүнхэ байхань болтогой!», «Буряад-Монгол арадни» гэхэ мэтэ элитэ дуунуудай хажуугаар Хальмагай уран зохёолшо Д. Намино­вай «Хальмаг арадай эрхэ сүлөөгэй түлөө тэмсэл» гэһэн ном ородһоо оршуулһан (2000 он), «Мүнхэ тэнгэ­риин хүсэн» («Ариг Ус» телекомпа­ни, 2006 он) гэһэн фильм болон бу­сад олон жанрнуудай зохёолнуудые бэшэһэн намтартай.

Буряад хэлэ бэшэгэй ба уран зо­хёолой багшанарта үнгэтэ гоё зура­гуудтай ба һонирхолтой үхибүүдэй зохёолнууд хэрэгтэй гэжэ эли. Тиигээд Дондок Бальжинимаев бүдүүн зонойшье ба хүүгэдэйшье буряад-монгол угсаата арадайн­гаа түүхээр һонирходогые ажаглан харадаг һэн тула тэрэ талаар ехэ хүдэлмэринүүдые ябуулһан габьяа­тай. Тэрэ монголһоо «Чингис хаан ту­хай тобшо тайлбари толи», «Хубилай хаан», «Чингис хаанай түрэhэн Дэ- люун Болдог хаана байнаб?» гэхэ мэтэ түүхэтэ зохёолнуудые оршуулһан юм.

Үхибүүдтэ зорюулһан Алан Гуа хатан тушаа найруулгые «Монго­лой нюуса тобшо» ба «Алтан тобшо» гэһэн түүхэтэ номууд дээрэ онсолон харуулһан байна. Тэрэ үеын монгол угсаата арадуудай байдалай шэн­жые, ёһо заншалнуудые түүхэ домоглолой уран үгөөр зураглан харуулжа шадаа.