​Гушан жэлдэ гуурһа баригшадтайгаа

Үндэһэтэнэй номой сангай гэрэл зураг

30-дахияа эмхидхэгдэжэ байһан дугылан соёлой талаар жэлэй хугасаада эгээл томо, олоной дуратай хэмжээнүүдэй нэгэн болоно гэхэдэ, алдуу болохогүй. Энэшье удаа номдо дуратайшуул олоороо суглараа. Хоёр үдэрэй туршада уулзалганууд, шэнэ бүтээлнүүдтэй танилсалганууд таһалгаряагүйгөөр хойно хойноһоонь эмхидхэгдэһэн байна.

Буряад Уласта 2025 оной хуга­саада 160 ном хэблэгдэн гараа гэжэ хэмжээ ябуулгын үедэ мэдүүлэгдээ. Хизаар ороноо шэн­жэлгэдэ анхарал ехээр хандуулаг­даа. 82 ном нютаг нугануудта, тэдэ­нэй түүхэдэ болон мүнөө сагай бай­далда зорюулагдаа. Патриотическа хүмүүжүүлгээр номууд олошоржо байһые тэмдэглэмээр.

- Хизаар ороноо шэнжэлгэ ба патриотическа хүмүүжүүлгэ мүнөө үедэ тон дүтэ шэглэлнүүд болоод байһаниинь ойлгохоор. Юуб гэхэдэ, ерээдүйдэ эдээн дээрэ үндэһэлэн, бидэ хүгжэхэ болонобди. Харин мүнөө юун боложо байһые сэгнэжэ, ойлгожо ябанабди. Тиимэһээ һүүлэй үеын геройнуудай ябадал алхамуу- дые харуулһан номуудые хүлеэн байнабди, - гэжэ Буряад Уласай соёлой сайд Соёлма Дагаева хэмжээ ябуулгын үедэ тэмдэглэн хэлээ.

Хурамхаанай аймагай Будажап Лубсановые эндэ жэшээ табихаар. Тэрэ залуушье һаа, буряад хэлэн дээрэ шүлэгүүдые шадамар бэрхээр бэшэдэг юм. Сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадажа байһан уран шүлэгшэнэй, 2025 оной хабарай сагта гэртээ саг зуура амархаа ерэ­хэдэнь, тэрээнтэй тусхай зохёохы уулзалга соёлой яаман эмхидхээ һэн. Шэрүүн хёморолдоондо бэеэ хайрлангүй, дайсадые бута сохижо байһан сэрэгшэд тухай бэшэхээр бэлэн байһанаа Будажап Лубсанов мэдүүлжэ, СВО-до дахинаа ябаа һэн.

Үхибүүдтэ зорюулагдаһан номууд 2025 ондо яһала олоор гараһан байна. Уран һайханай зохёолнуудай бүтээлнүүд мүнөө жэлдэ 40 ном боложо хэблэгдэһэниинь һайшаалтай.

Аяар холын 1997 ондо 2-дохи номой дугыланай үедэ анха түрүүшынхиеэ эгээл эрхим номууд шэлэн абтагдаа һэн. Тиихэдэ орой­доол гурбан шэглэлээр түрүү ном элирүүлэгдээ бэлэй. Хизаар ороноо шэнжэлгын «Ойхон - түрэл нютагни» гэһэн ном, «Хүхэ мүнхэ тэнгэри» гэһэн согсолбори болон Григорий Федосеевэй «Злой дух Ямбуя» гэһэн повесть эрхим гэжэ нэрлэгдээ һэн.

Мүнөө жэлдэ аяар долоон шэглэлээр эрхим ном шэлэгдэн абтаһан байна. «Эрхим ном» гэһэн гол шэглэлээр Геннадий Башкуевай «Захолустье» гэһэн роман үндэрөөр сэгнэгдээ.

Басаа Валерын бэшэһэн «Тагнуулшын шэн габьяа» гэһэн ном патрио­тическа номуудай дунда эрхимлээ. Уласай типографида хэблэгдэн гараһан Эржена Баторовагай «Вол­шебный Аршан» болон Дондог Баль­жинимаевай бүтээлээр бэлдэгдэһэн «Алан гуа тухай домог» гэһэн комикс ном үхибүүдэй эрхим номууд гэжэ нэрлэгдээ.

«Бэлиг» улас түрын түбтэ бэл­дэгдэн хэблэгдэһэн «Ород-буряад хэлэнэй тайлбариин толи» түрүү номуудай дунда оролсоо. Педаго­гикын эрдэмэй доктор Сономбал Содномовой хүтэлбэри доро бүлэг хүмүүжүүлэгшэд ба эрдэмтэд энэ толи дээрэ хүдэлһэн юм гээд хэлэл­тэй.

Шан барюулгын үедэ

Үндэһэтэнэй номой сангай гэрэл зураг

Лариса Бадмаева Дугвэма Балсу­наева хоёрой бэлдэһэн «Буряадаар хэлэжэ hураябди! Учимся говорить по-бурятски!» ном буряад хэлэн дээ­рэ эгээл эрхим гэжэ тодороо.

«Буряад үнэн» Хэблэлэй байша­най захиралай орлогшо, мэдээжэ сурбалжалагша Александр Махачке­ев мүнөө жэлдэ 24-дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев тухай ээлжээтэ ном хэблэн гаргаһан байна. «Хамбо лама – человек-ураган» гэһэн ном конкурсын дипломдо хүртөө.

Хоёр үдэрэй хугасаада «Эрхим ном» гэһэн конкурсдо хабаадаһан номуудтай уншагшад танилсаха аргатай байгаа. Мүн тэдэнэй автор­нуудтай уулзалганууд эмхидхэгдээ. Бүхы дээрээ хэдэн мянган хүн номой һайндэрые ерэжэ хараа. Харин 29 жэлэй саана түрүүшын номой дугыланда оройдоол 15 хэблэлнүүд өөрынгөө бүтээлнүүдээр хубаалдаа һэн. Тиихэдэ зуугаад харагшад иишээ ерээ бэлэй.

- «Сибирь болон Алас Дурна зүгтэ номой хэблэлэй һалбариин соёлдо нүлөөлгэ» гэһэн эрдэмэй- практическа конференци 1995 ондо Улаан-Үдэдэ болоо һэн. Эгээл тэндэ номуудтай танилсуулгын болон худалдан наймаалха хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэхэ тухай асуудал табигдаа бэлэй. «Хизаар ороноо шэнжэлгын болон үндэһэн номууд-1996» гэһэн гаршаг доро түрүүшын номой дугылан эмхид­хэгдээ. Үндэһэтэнэй номой сан Буряадай соёлой яамантай энэ хэм­жээ ябуулга жэл бүри һонирхолтой болгохо гэжэ оролдоно. Жэл бүхэндэ ондо ондоо һонирхолтой юумэ дурадханабди. Дугыланай үедэ дуу хатартай танилсаха арга олгогдоо, кинофильмуудшье миинтээр хару­улагдаа. Буряад хубсаһанай харал­ган хэдэн дахин болоһон байна. Дугыланай хэмжээнүүд ганса номой сангай дэргэдэ бэшэ, мүн Улаан-Үдэ хотын театральна талмай дээрэ, худалдаа наймаанай томо түбүүдэй дэбисхэртэ эмхидхэжэ, хүн зониие гайхуулаабди. Номой сангай эгээл үндэр 7-дохи дабхарай талмай дээрэ хэмжээнүүд үнгэрнэ. Ганса Буряадай бэшэ, мүн бүхы Ород гүрэн дотороо мэдээжэ уран зохёолшод эндэ хаба­адаха дуратай, урилгануудые эрижэ байдаг, - гэжэ Үндэһэтэнэй номой сангай захирал Аюна Дашанимаева хөөрэнэ.

Эрхим номуудай дэлгэсэ 

Авторай гэрэл  зураг

Соёлой энэ томо хэмжээ ябуул­гада залуушуулай олоор хабаада­даг заншалай тогтоод байхадань һайшаамаар. Мүнөө жэлдэ залуу халаанай дугыланда олоороо хабаа­дахадань сугларагшад хаража, баяр­лан үлөө. Тэдэнэй тоодо хүгжэмшэн, дуушан Дашанима Сультимов (концертнэ нэрэнь «Баабгайнууд зүүдэ манана» («Медведи смотрят сны» – авт.), залуу уран зохёолшо, гитара дээрэ наадаад дууладаг Дмитрий «Сойер» Кушеев, уран шүлэгүүдые бэшэдэг Саяна Доржи­ева гэгшэдэй залуу халаан мүнөө жэлэй номой дугыланиие шэмэглээ. Эдэнтэй болоһон уулзалгануудһаа мэдээнүүдые удаадахи дугаартаа дурадхахабди.