Захааминда айлшалагты!

Байгша оной май һарада хэблэгдэһэн энэ үнгэтэ гоё хүтэлбэри ном соо Захаами­най аймагай хүгжэлтын гол түүхэтэ шатанууд тобшохоноор хэлэгдэнэ, газарай талмай, байгаалиин баяли­гууд, аймагта ажаһуудаг 23 мянга га­ран хүн зон ямар байра байдалтайб гэһэн мэдээнүүд үгтэнэ. Аймагай бүридэлдэ ородог муниципальна 22 байгууламжа (27 нютаг тосхонууд) бүхэнэй, мүн тиихэдэ аймагай түб Закаменск хотын онсо анхармаар газарнууд тухай ном соо тодорхой мэдээнүүд үгтэнэ.

Номтой танилсуулгые хүтэлбэрилһэн Олеся Шлёнчик: «Заншалта ёһоороо манай аймаг дээдэ, дунда, доодо гол гэжэ бүрилдэдэг. Тиимэһээ манайшье хүтэлбэри ном энэ заншал баримта­лан зохёогдоо. Захааминай аймагай алтан хилэ Уляастай голһоо, Харсаа нютагһаа эхилнэ. Эндэл урда сагһаа нааша буряад-монголнуудайшье, хасагуудайшье харуул байһан. Аймаг Монгол оронтой нэгэ хилэтэй тула үшөө Сэжын (Михайловка), Хамниин, Сахирай, Модон-Хүлэй (мүнөө Закаменск хотын дэбисхэр), Шара- Азаргын, Санага-Булагай харуулнууд байһан, тиимэһээ хасагуудай аймаг гэгдэгынь гайхалгүй. 18-дахи зуун жэлһээ Орос гүрэнэй ябуулһан бүхы дайн байлдаануудта Захааминай хасагууд хабаадаһан түүхэтэй. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай фронтнуудта алдалан унаһан нюта­гай сэрэгшэдэй хүшөөнүүд тухай мэдээсэлнүүд оруулагданхай. Мүн нютаг нютагуудай түүхэ домогууд, эм домто аршаанууд тухай мэдээнүүд үгтэнэ. Гадна энэ үнгэтэ хэблэл дотор аяншалагшадай дуратай газарнууд: домог суута Уран Дүшэ уула, Сайха­най Табхар, Буряад ороной будаадын шажантанай табан ехэ шүтөөнэй нэгэн Арьяа-Баалын эгээл ехэ томо хүрэг, мүргэлэй болон болбосо­ролой аяншалгын Арьяа-Баалын парк, Ёнгорбойн эм домто аршаан, Буряадай Байгаалиин долоон гайхамшагай нэгэн Yндэр Баабай, Юугтын дабаан – Сорготын хабсагай харуулагдана. Хайшан гэжэ, юугээр Захааминда хүрэхэб, харгы замдаа (Закаменск хото хүрэтэр 400 гаран модо) хүл нюргаа тэниилгэнгээ, хаана тогтожо, байгаалиин гайхам­шагта үзэсхэлэнгүүдые харахаб, нангин шүтөөнүүдтэ мүргэхэб, халуун хоол барихаб, Закаменскда ямар зошод буудалнуудта буужа (түбэй буудалда гү, байгаалиин оршондо гү, али хүгжэм дуутай газарта – хүнэй дуран), аятайгаар хонохоб гэһэн мэдээнүүд үгтэнхэй. Ан-бун амаржа, тэнхээ ороод, Закаменск хотоор ямар аяншалга хэхэеэ шэлэхэ - табан һонирхолтой аяншалга дурадхагдана. Закаменск «Алдар солын болон ажалай габьяа- та хото» гэһэн нэрэ зэргэдэ дэмы хүртөөгүй ха юм даа. Харин бүхыдөө аймагаар ябаха ехэ аяншалганууд: «Диваажанай орондо хүрэе!», «Арьяа-Баалын үзэсхэлэнтэ дайда», «Тэнгэриин дархашуулай Уран Дүшэ», «Буха-Ноён баабайн түүхэтэ зүргөөр» гээд лэ, нютаг бүхэн харуул­ха, үзүүлхэ, хүндэлхэ өөр өөрын онсо гайхамшагуудтай байхал даа. Мүн лэ эмтэй домтой аршаан булагуудаараа суутай Захааминда бэе махабадаа элүүржүүлхэеэ, үбшэ хабшаяа эмнэ­хэеэ олон зон бүхы тээһээ ерэдэг. Буряад арадай заншалта ажал хэрэ­гээр, адуу малаар һонирходог зон­шье олон: эндэл Буряад орондомнай эгээл олоор эбэртэ бодо мал үдхэдэг ха юм, ганса һарлагуудые, хайнаг малнуудые харахада, ямар һайн бэ. Захааминай хүндэмүүшэ малшад оршон тойроноо, ажал хэрэгээ, һарлаг бухануудаа, хайнаг сарнуудаа, агта хүлэгүүдээ магтан харуулхаһаа гадна, өөһэдынгөө бэлдэһэн амтата хоолоор шамарлангүй хүндэлхэ!» – гэжэ аймаг тухайгаа тодорхойгоор хөөрэжэ үгэбэ.

- Мэлс Самбуевай нэрэмжэтэ номой сангай таһагуудые даагша Полина Батуева, Олеся Шлёнчик бидэ гурбан энэ ном жэл хахадай хугасаада үсэд нэтэрүүгээр амаргүй ехэ ажал ябуулжа, хэблэлдэ бэлдээб­ди. «Заяан холын аялга захын аман Захааминаймнай» нютаг бүхэн өөр өөрын баян түүхэ домогтой, аршаан булагуудтай, мүргэл шүтөөнтэй обоо уулануудтай, байгаалииншье, түүхыншье онсо газарнуудтай ха юм даа, тиимэһээ нэгэ ном соо бултыень яажа багтаахабши? Теэдшье энэ номнай хүтэлбэри болоходоо, баһал олон юумэ оруулха гэһэн бэшэ, харин хүн зоной, илангаяа айл­шадай, аяншалагшадай һонирхол суранзандал татаха, эгээл суутай дуу­тайень шэлэжэ оруулха гэһэн зорил­готой, тиимэһээ ехэ нарин ажал бүтээгээбди, – гэжэ номой сангай захирал Лариса Ардаева хөөрэнэ.

Лариса Ардаева Олеся Шлёнчик хоёр

Хүтэлбэри номдо аймагай архивһаа болон номой сангай абдарһаа абтаһан гэрэл зурагууд, хизаар ороноо шэнжэлгын уран зохёолой таһагһаа абтаһан мэдээсэлнүүд баһал ехэ наринаар шэлэгдэжэ оруулагдаа.

Хэмжээ ябуулгада сугларһан айл­шадта, тэдэнэй дунда Арьяа-Баалын хүрэг бүтээгшэ уран барималша, мэнэ һая академик болоһон Юрий Ёндонович Мандаганов, мэдээ­жэ ирагуу найрагша, драматург, оршуулагша, Захааминай магтаал дууе зохёогшо Николай Чимитович Шабаев гэгшэд байгаа, «Хадын саа­дахи дайда» гэһэн хүтэлбэри номой дүрбэн хэһэгһээ бүридэһэн уран гоё видео-презентаци харуулагдаа.

Ниитын мэдээжэ ажал ябуулагша, соёл-ниигэмй түсэлнүүдэй автор Эрдэни Дымчиков; Захааминһаа угтай экскурсовод Лариса Раднаева, Арадай Уран бэлигэй уласай түбэй орлогшо захирал Сергей Доржиев, Захааминай аймагай эдэй засагай болон хүрэнгэжүүлгын таһагые дааг­ша Татьяна Петрова ба зүбшэлэгшэ Алевтина Шумилова, Захааминай аймагай Улаан-Үдэдэхи түлөөлэгшэ Евгений Цыбенов, Буряад Уласай Аяншалгын яаманай таһагые даагша Евгения Новикова, аяншалга-мэдээ- сэлгын «Байгал» түбэй ахамад мэргэ­жэлтэн Константин Буртонов гэгшэд зүбшэн хэлсэлгэдэ хабаадажа, өөр өөрынгөө һанамжануудаар хубаал­даа.

Һанамжанууд, дурадхалнууд

Захаамин нютаг имагтал холо, хэдэн дабаанай саана байһа- найхииел жэнхэни байгаалияа, угайнгаа гурим заншал бодотоорнь сахижа байна. Ошоходо амархан байһан болоболнь, энэ хангай баян дайдые үнидэ хооһолоогүйшье һаа, дабташагүй байгаалидань ехэхэн хохидол үзүүлэгдэхэ байһаниинь хэлсээнгүй. Тиимэһээл мүнөө сагта «хүнэй хомхой хобдог гараар дайрагдаагүй, хүлөөр гэшхэгдээгүй» хүжэ ногоон хангай дайдые хараха хүсэлтэй зон олон. Мүн лэ түрэл хэлэеэ, түүхэ домогоо, үндэһэн соёлоо хүгжөөжэ, элинсэгүүдэйнгээ ёһо гуримуудые нангинаар сахидаг хорёод мянган буряадууд бурханай заяаһан энэ дайдада элинсэг хулин­сагуудайнгаа хэжэ ябаһан ажал хэрэгые зандань үргэлжэлүүлжэ, адуу малаа үдхэжэ, үри үхибүүдээ арадайнгаа арюун заншалаар хүмүүжүүлжэ байна ха юм. Ушар иимэһээ жэнхэни буряад нютагай малшан айлда айлшадые угтажа абаха һайн арганууд захаһаань олон байна. Жэшээлхэдэ, Шара-Азаргада һарлагуудые үдхэдэг Шагдаржаб Будаевайда, Санагада – Семён Гун­дуевайда заншалта байра байдал мүнөө сагайхяар яһала һайн хэм­жээндэ зохёогдон байгуулагданхай. Ямаршье, хаанахишье айлшадые эдэнэр хүндэтэйгөөр угтан абажа, һарлаг, хайнаг малнуудаа харуулаад, һаалгаад, элдэбын хоолоор садхаа­гаад лэ байхагүй: аршаан хүртэхэ, уһа голдо шунгаха, загаһашалха, халяар мангир, жэмэс, һархяаг түүхэ, ан гүрөөл хараха, али олон ондоо ама­ралгын аргануудые дурадхаха байна. Иимэ ажалша малша, хүндэмүүшэ айлнууд нютаг бүхэндэ захаһаань эхилээд олон байхал даа. Энэмнай мүнөөнэйхеэр «агротуризм» гэжэ нэрэтэй болонхой. Аяншалгын энэл һалбари Захааминда һалбаран хүгжэхэ дүүрэн аргатай.

Аяншадай анхарал аргагүй татаха үшөө нэгэ үзэсхэлэмнай – урдын сагһаа суутай Удалхамнай байна. Эндэмнай «Снежинский» заповед­нигэй хүжэ ехэ хүбшэдэ ямар амитад үгыб? Хонгор-Уулын оройһоо һүр ехэтэ саһан дуулгата һарьдагуудые, нэлэнхы хүбшэ тайгые, харьяа түргэн хадын горхонуудые, сэлмэг сэнхир нуур сөөрэмүүдые хаймадан хаража байхада, сэдьхэл доһолдог.

Тиихэдэ суута замбаагаа, аарсаяа, халяараа, һамараа миил магтаад байхагүй, үшөө аятай һайханаар дурадхажа шадаха хэрэгтэй гэжэ холо ойроһоо ерэдэг аяншадые һайнаар мэдэхэ болоһон үнинэй дүршэлтэй Эрдэни Чимитович һанамжална. Хүн гээшэмнай, илан­гаяа мүнөөнэй хүн, ганса хараад, үзөөд, нюдэеэ хужарлуулаад, сэдьхэлээ баясуулаад дүүрэшэхэ бэшэ, нэгэ юумэл олохо, абаха гэжэ тэрэ холо зорихо гэжэ тон зүбынь элирхэйлнэ. Жэшээлхэдэ, Янжима бурханда мүргэхэеэ ошоходоо, имагтал үхибүү гуйна ха юм. Арьяа-Баала холо ойгуур яһала мэдээжэ болоо, тиигэжэ хэды ойлгобошье һаа, баһал ошожо мүргэһэн хүн ган­са буянгаа арьбажуулха бэшэ, үшөө яахаб, юундэ хүртэхэб, юу абахаб, асархаб? Имагтал хадын һарьдагай һангизай, сагаан дали, ганга; аар­са замбаа, хуураһан, борсолһон мяхан, шарлуулһан тоһон гээд лэ, үшөө юу дурадхажа болохоб? Арьяа-Баалынгаа мүндэлһэн үдэртэ зорюулагдаһан найр наадаяа бүри үргэдхэжэ, заншалта болгохо (собы­тийное мероприятие), эртээнһээ соносхохо, ехэ гоё түлэб-түсэл зохёон табиха: эрхим бүхэшүүлые, мэргэшүүлые, һээршэдые, шагайша шатаршадые эртээнһээ, хурдан моридые һоригшодые бүри урдуур уриха - онсо урилга барюулбал, эль­гээбэлшье – ямар хүн баярлангүй байхаб!

Ёнгорбойн аршаан үнинэй мэдээжэ, гэбэшье баһал мэдээсэл тараадаг бүхы аргануудаар олондо мэдээсэжэл (хашартай болошохогүй юм гүбди гэжэ эшэлтэгүй) байха хэрэгтэй. Мүн баһа һүүлэй үедэ һайн байрануудтай Самсаалай (Хуртага­да), Улхансагай (Бортодо), Болхойн (Санагада), Мүльһэтын (Далахайда) аршаанууд мэдээжэ болонхой. Теэд ошохонь хүндэ, хэды олон туһатай аршаанууд бии гээшэб? «Оздорови­тельные туры» гээд олон аяншалга­нууд эмхидхэгдэдэг болонхой.

Мүн баһа мүнөө гүрэнэй зүгһөө грантнуудые шүүхэ арганууд байна: һанаһанаа дэлгэрэнгы һайнаар тайлбарилжа, амжалта туйлагдаха гэжэ баталхал хэрэгтэй. Санагада «эко-тропа» гаргаха грант шүүбэбди гэжэ Лариса Николаевна дуулгаба. Иигээд лэ холо ойрын айлшадые уриха, дуудаха талаар энэ шэнэ ном өөрынгөө горитой үүргэ дүүргэхэл даа.

Мүнөө аймаг бүхэн гэхээр иимэ хүтэлбэри номуудые бэлдэнэ. Жэшээлхэдэ, Ивалгын аймагта ород, буряадаар тэгшэ бэлдэжэ байна. Мүн лэ 20-ёод мянган буряадуудай ажаһуудаг Захаамин өөрынгөө номые баһал буряадаар гаргажа, өөрын хэлэ бэшэгтэй зомди гэжэ бултанда харуулха бэзэ даа. Нютагай зоншье омогорхохо һэн.

«Хадын саадахи дайда» гэһэн мэдээсэл ехэтэй, дуулгата Захаа- минай һүр һүлдые харуулһан хүтэлбэри ном олоной эрилтэдэ хүрөө. Захааминай аймагта ерэһэн айлшадта, түрэл нютагайнгаа түүхээр һонирходог хүн бүхэндэ туһатай бай­ха гэжэ һанагдана. Сергей Доржие­вичай хэлэһээр: «Энэ ном айлшадта гү, али һонирходог хүнүүдтэл туһатай байха бэшэ, харин Захааминаймнай хүн бүхэндэ хэрэгтэй ном болоо. Хүн бүхэн түрэл аймагаа доло мэдэнэ бэшэ ха юм».