«Шэнэхээн юртэмсэ» тухай шэнэ номууд

«Номой дугылан - 2025» гэһэн хэмжээ ябуулгые болон Буряад хэлэнэй габшагай һарые угтуулан, сентябриин 24-дэ Исай Калашниковай нэрэмжэтэ номой санда Улаан-Үдэ хотын Захиргаанай соёлой хорооной дэмжэлгээр Чимит-Цырэн Гармаевагай зохёон найруулһан «Шэнэхээнэй түүхэһээ» гэһэн һуралсалай номтой болон «Шэнэхээн – 30 жэл» гэһэн сахим номтой танилсалга үнгэрөө. Эдэ номууд Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дэмжэлгээр, Улас түрын «Бэлиг» хэблэлэй зохёохы ажалшадай хүсэл оролдолгоор хэблэгдэжэ гараа гээд тэмдэглэлтэй.

Чимит-Цырэн багша

Тус номой сан 2017 ондо буряад хэлэнэй хүгжэлтын түлөө мүрысөөндэ илажа, грант шүүһэн юм. Үшөө хойто жэлынь «Түрэлхи хэлэмнай – угаймнай захяа» гэһэн мүрысөөндэ баһал шүүжэ га­раа һэн гэжэ тэмдэглэе. Тиимэһээ эдэ номуудтай танилсалгын эндэл эмхидхэгдэһэниинь һайшаалтай. Алтанхан намарай арюухан үдэр үнгэргэгдэһэнииньшье өөрын аятай нүлөө үзүүлээ. Эндэ нэгэл өөрсэ, гансал энэ сангай ажалша­дай байгуулжа шададаг ехэ дулаахан оршон мэдэрэгдэдэг юм. Тиимэһээ эндэ сугларһан зон уншаһан номуудайнгаа талаар бодолнуудаараа яаралгүйхэн хубаалдажа, һанаагаа ехэтэ ханадаг.

Энэшье удаа имагтал түрэл хэ­лэндээ, үндэһэн уран зохёолдоо, соёлдоо, заншалдаа үнэн һанаанһаа дуратайшуул шэнэ номуудтай танил­сахаяа суглараа. Энэ хэмжээ ябуул­гые юундэ уулзалга гэнэбиб гэхэдэ, эндэ ехэнхидээ гуша гаран жэлэй туршада бултадаал хэлэ бэшэгэй, уран зохёолой, соёлой, урлалай та­лаар уулзан харилсажал байдаг бэе бэеэ һайн мэдэхэ болоһон зон, эб хамта хүдэлһэн багшанар ба шаби­нар хүндэтэ багшын ажал хэрэгые ха­ража, сэгнэхэеэ суглараа ха юм. Эдэ номуудые зохёон найруулагша Чи­мит-Цырэн багшын шаби Баир Цы­бенов уран гоёор энэ хэмжээ ябуулга хүтэлбэрилөө. Баирай хэлэһэн үгэнүүд үнгэтэ экранда баталагдажа байгаа. Энэ һанал нэгэтэй зоной уул­залгада Баир Ехэ-Доржын Галсан- Дулмын ирагуу мүрнүүдые уянгата гоёор уншажа эхилээ:

Шамай, намай тэмүүлүүлһэн Шэнэхээн юртэмсэ –

саглашагүй дүрбэн уларилтай гуа юртэмсэ.

Уларил бүхэндөө найртай омог юртэмсэ –

ухаанта арадаа баясуулһан Шэнэхээн юртэмсэ...

Баһал Чимит-Цырэн багшын шаби Дашима Соктоева Шэнэхээн тухай дуу хангюурдаа.

Дашима Соктоева

Удаань Исай Калашниковай нэрэмжэтэ номой сангай захирал Раиса Цыденов­на Цыбенова Шэнэхээнэй буряадуудтай ехэ үнинэй, эндэ ерэжэ һуурижахаһаань эхилээд, эб хамта хүдэлнэбди, манай бэшэмэл хэлэн­дэ дадхааха талаар ажалые, ород хэлэндэ һураха һуралсалыень эм­хидхээ һэмди. Тиигээд лэ бэшэ­нэйшье номуудаа хэблэхэдэ, зохё­олнуудыень бэлдэлсэжэ, илангаяа компьтерна набор, вёрстка хэлгэдэ, мүн лэ уншагшадтаяа танилсуулхые эмхилгэдэ туһалхаараал болодог­бди. Тэрэ тоодо эндэ мүнөө маанадай дунда һуугша Санжаа-Ешын Сэмжэд багша дүрбэн номоо бэлдээ һэн гэжэ мэдүүлээд, Баярай бэшэг, дурасхаалай бэлэг барюулаа.

Санжаа-Ешын Сэмжэд

Чимит-Цырэн Раднаевна Гармае­ва өөрөө урда уригдажа, сугларһан, зохёохы ажалыень дэмжэһэн, туһалһан зондо һайн һайханиие хүргэжэ, амар мэндые хүргөөд, өөрынгөө намтар, багшын ажал ту­хай тобшо тэдыгээр хөөрөө. Тии­хэдэнь хэмжээ ябуулгые хүтэлэгшэ Баир Цыбенов тодожо абаад, баг­шынгаа намтарые улам дэлгэрэнгы­гээр хөөрэжэ, бүтээлнүүдыень удха­лан харуулаа.

Багшын намтарай баримтанууд

Чимит-Цырэн Раднаевна Гар­маева 1948 оной июниин 16-да 4 хүбүүтэй, 6 басагатай Гармын Рад­на-Даза Ошорой Сэбэг-Жаб хоёрой үнэр баян бүлэдэ ууган басаганиинь боложо түрэһэн. Чимит-Цырэн Рад­наевна наһанайнгаа нүхэр Даша-Цы­рэнтэеэ Даша-Доржо, Даша-Дэлгэр, Алимара гэжэ гурбан үхибүүдээ га­рыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ, ажабайдалай үргэн харгы­да гаргаа. 1966 ондо нүхэртэеэ Шэ­бээ бригадада малшанаар ажалла­жа эхилээ. Тэндээл 1973 онһоо эхин һургуулида багшалжа эхилээ, 1978-1980 онуудта Хайларай багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, Шэнэхээ­нэй дунда һургуулида монгол хэлэ бэшэг, уран зохёол, үндэһэтэнэй түүхэ, улас түрэ гэһэн хэшээлнүүдые заадаг болоо.

1992 оной зунай амаралтада Улаан-Үдэ хотодо үеэлэ ахындаа айлшалжа ерэһэн, тиихэдээ ехэтэ һайхашаажа, эндэ ажаһуухаар гэжэ һанаад, дүүргэхэ ангитай байһандаа гэртээ бусаа. Удаадахи жэлдэ Улаан-Үдэдэ түбхинөөд, Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интер­нат һургуулида монгол бэшэг заажа эхилээ, хажуугаарнь 24-дэхи лицей­дэ, Буряадай багшанарай коллед­ждо «Хуушан монгол бэшэг», «Буря­ад арадай хубсаһан» гэһэн нэмэлтэ хэшээлнүүдые үнгэргэдэг болоо, хүмүүжүүлэгшээр хүдэлөө.

«Наран» ансамблиин Англи гараха бэлэдхэлдэ хүлһөө гар­ган зүдэртэрөө оролдожо, мэр­гэжэл шадабарияа харамгүйгөөр зорюулаа. 1998 онһоо «Туулмаг дүүрэн шагаймнай тоолохо, бо­доходо туһатай» гэһэн элидхэл табиһанай һүүлдэ шагай нааданда шабинараа һургажа эхилээ һэн. Һургахадаа нааданай түүхэ, наадахадаа хэлэхэ үреэлнүүдые, хэлбэ­ри дүрсэ бүхэнэй удхые хэлэжэ, мүн бэшэшье түрэл наадануудтай танил­суулдаг байгаа.

1998 ондо «Уг үндэһэеэ сахи» гэһэн хуралдаанда Баир Дашанима­ев, Бата-Ошорой Солбон, Дашима Соктоева гурбан шалгаржа, олоной анхарал татажа, Буряадай телеви­денеэр хэдэ дахин харуулагдаа һэн. 2002 ондо «Торгон зам» урилдаанда һургуулияа түлөөлөө, хинагшаар ха­баадаа. 2006 онһоо эхилээд, зургаан «Алтарганануудта» - «Буряадай нэгэ үдэр», 2018 ондо «Эссе найруулга» гэһэн мүрысөөнүүдтэ хинагшаар байгаа.

2005 ондо шабинарынь ула­сай урилдаанда «Басаган дэгэл. Хубсаһанай оёдол» гэһэн шэглэлээр илажа гараа. Олон тоото шагналнуу- дайнь дунда нэгэ онсо тэмдэг бии: «2014 оной зун «Наран» ансамбль­тай Монгол ороной уласхоорондын «Найрамдал» лагерьта ошолдоод, үхибүүдээ харгалзахын хажуугаар «Шагай наадан», «Буряад арадай хубсаһан» гэһэн хоёр ехэ хэмжээ ябуулга дээдэ хэмжээндэ үнгэргэжэ, абьяас бэлигээ, ухаан бодолоо элсүүлжэ, үндэһэтэнэй соёл урла­лай хэрэгэй хүгжэлтэдэ эдэбхи ехэ­тэйгээр зүдхэжэ, үрэ бүтээлтэйгээр ажаллажа, амжалта туйлаһанайнгаа түлөө Монгол Уласай Тамирай, хи­заар ороноо шэнжэлэлгын, аян­шалгын яаманай сайд Монгол Ула­сай «Тэргүүний ардын авьяастан» гэһэн хүндэтэ тэмдэгээр шагнаа һэн.

Арадайнгаа арюун заншалаар

Чимит-Цырэн Гармаевагай эдэ хоёр ном хэлбэреэрээшье, уд­хаараашье, толилогдоһоороошье ондо ондоо, гэбэшье зорилго­ороо тон дүтэ, тиимэһээ нэгэ зэргэ эндэ харагдаа. Буряад оронһоо аяар холо, хоёр хи­лын саадахи Шэнэхээн дайдада түрэһэн, үдэһэн буряадуудай түлөөлэгшэд сагай һайжаржа, «засаг түрэнүүдэй хубилхада», 30 жэлэй саада тээ уг нютагтаа – Буряад орондоо бусан ерэ­жэ эхилээ һэн. Ууган нютагтаа эдэ жэлнүүдтэ тэдэ олон ондоо ажал ябуулхадаа, баян дүй дүршэлөө, бэ­лиг шадабарияа дүүрэн хэрэглэжэ, хүдэлмэриин ехэ абьяас гаргажа, амжалта туйлаа гэжэ Чимит-Цы­рэн Раднаевна «Шэнэхээн – 30 жэл» гэһэн ном соогоо тодорхойгоор ха­руулаа.

Үе наһаараа ургажа ябаһан эдир үетэндэ багшалһан Чимит-Цырэн Раднаевна «Шэнэхээнэй түүхэһээ» гэһэн һуралсалай но­моо өөрынгөө дэмбэрэлтэ ажалай дүй дүршэлөөр согсолоо гэхэдэ болохо. Багшын ажалай ветеран өөрынгөө онсо өөрсэ бодолоор залуу һүрэгнай түүхэеэ мэдэжэ, саашанхи байдалдаа арадайнгаа арюун заншалнуудые сахижа, ураг­шаа дабшаг лэ гэжэ арад зонойнгоо хүгжэлтын замда өөрынгөө гори­той хубитые оруулба гээшэ. Энэ ехэ амжалтаарнь Шэнэхээн нютагаархидай зүблэлэй түрүүлэгшэ, Шэ­нэхээн нютагтаа хүршэ ажаһууһан, Чимит-Цырэн багшын шаби ябаһан Санжаа-Ешын Даша-Цырен халуунаар амаршалжа, хадагаар ёһолжо, Баярай бэшэгээр урмашуулаад, ном соонь хэлэгдэһэн аха заха­яа хүндэлхэ гуримуудай нэгые – хадам абаяа бэриин хүндэлхые зүжэглэн харуулаа. Шэнэ бэриин хадам эхэ эсэгэдээ, нүхэрэйнгөө аха дүүнэртэнь мүргэхэ ёһолол гэр бүлэ боложо байһан хүбүүнэй гэртэ үнгэргэгдэдэг юм. Бултанай хараһаар байтар хурууд болон хо­ниной һүүл бэри боложо наадаһан басаган гуламтын гал дээгүүр хадам абынгаа хормой алдангүй шэдэжэ шадаа үнэр баян ажаһуухын нэгэ зүн тэмдэг болоно.

Бэриин мүргэл

Мүн лэ эндэ гар урлалай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн дэлгэгдэһэн байгаа, үшөө хоёр басагад буряад урлал яажа бүтээгдэдэг бэ гэжэ бо­дотоор харуулаа.

Энэ номой гол удхань – буряад арадай хэр угһаа нарин нангинаар сахиһан ёһо заншалнай! Ёһо зан­шалда аргагүй ехэ үүргэ заншалта хубсаһамнай дүүргэнэ: «Шэнэхээнэй буряад эхэнэрнүүд бултадаа оёдолшод. Оёдолой мүрөөр ажа­мидаралайнгаа ехэ хубиие шиид­хэбэрилжэ ерэһэн гэхэдэ, алдуу болохогүй», - гэжэ багша номойнгоо оролто соо бэшэнэ. Тиимэһээ буряад хубсаһан гуталһаань эхилээд, мал­гай хүрэтэрөө яажа, юугээр оёгдо­ноб, шэмэглэн гоёогдоноб гэжэ тон тодорхойгоор үгтэнхэй.

Гарай оёдолой янзануудые хэр зэргэ мэдэнэбибди, зүбөөр нэрлэ­нэ гүбди гэжэ Чимит-Цырэн багшын шабинарай оёдол олондо харуулжа байгаад, Баир Цыбенов асуудалнуу­дые табижа, оёдолой урлалай янза­нуудтай, мүнөө хомороор хэрэглэг­дэхэ болоһон үгэнүүдтэй танилсуу­лаа. Эндэһээ уламжалан, үхибүүднай энэ номой ашаар буряад заншал­та хубсаһанай түхэл янзануудтай танилсахаһаа гадна, буряад баса­гаднай эсхэхэ, оёхые, тууза, сомпии гэхэ мэтые угалзатуулан гүрэжэ, үлзы жаргалан зангидан бүтээхэ арга ша­дабарида һурахадань, бодото туһа үзүүлхэ ном болоо гэжэ баталая.

Ажабайдал арадай наадануудһаа эхитэй

Мүн лэ шагай нааданһаа эхилээд, арадаймнай уряанай нааданууд энэ ном соо баһал өөрын һуури эзэлэн­хэй:

Хотоной хүүгэд олоороо

Хониной шагай суглуулдаг.

Элдэб наада эмхидхэн,

Эбтэй хамта наададаг.

Шагай шүүрэн наадахадаа,

Шадамар хүбүүд шалгардаг.

Хонхо, бүхэ түүхэдээ,

Хурса басагад элирдэг.

Таабари таалсан наадахадаа,

Даабари бодолго hанагдаха.

Мори урилдаан болоходо,

Малшад, моришод харагдаха.

Шагай наадан гээшэмнай

Шатар шэнги зугаатай.

Туулмаг дүүрэн шагаймнай

Тоолохо, бодоходо туhатай.

Ганса шагай наадамнай: няһалалга, шагай таалсаан, шагай шүүрэлгэ, шагай харбалга, мори урилдаан, хонхо бүхэ түүлгэн гээд лэ, хэдэн янза ха юм даа. Шагай наадан – тэмсээншье һаа, энеэдэ зугаатай, хүхюу хүгтэй бага ехэгүй, эрэ эхэнэр гэлтэгүй булта бүгэдэнэй эбтэй эе­тэйгээр наадаха дуратай эртэ урдын наадан ааб даа. «Нюуса тобшо» соошье Тэмүүжэнэй үетэнөөрөө наада­жа ябаһаниинь уран гоёор зураглаг­дадаг. Тэрэл нааданһаа эхилжэ, Жа­муухатай анданууд болоһон түүхэтэй ха юм. Энэ наадан хүнэй ухаан бодол балшар багаһаань хүгжөөхэ, хургануудай, бүхы үенүүдэй мэргэжэхэдэ тон туһатай, ушар ябадалдаа хинам­жа ехэтэйгээр хэшээн хандажа яба­хые һургадаг арадай арга зүй мүн.

Эдэ номуудаа бэл­дэхэдэнь, Чимит-Цырэн Раднаевна­да туһалһан, һаяхан хэблэжэ нара харуулһан Улас түрымнай «Бэлиг» түбэй зохёохы ажалшад Баяр Бал­данов түрүүтэй гаража, амаршалгын һайхан үгэнүүдые зорюулжа, Бая­рай бэшэг бэлэгтэйгээр барюулаа. Ном хэблэхэ хэрэгтэ хэды олон зо­ной хабаададагые Баяр Дашиевич хөөрэхэдөө, «Бэлиг» түбэй зохёохы ажалтанай оролдолгые онсолон тэмдэглээд: «Энэ һуралсалай но­мой анхан гэхэ гү, али эхин нэрэнь «Хүмүүжүүлэгшын дүрбэн тулга» гэжэ юм һэн, ябан-ошон «Шэнэхээ­нэй түүхэһээ» болошоол даа», - гэжэ мэдүүлээ.

Шагайн тала бүхэн табан хушуу малай нэрэтэй, эндэһээ удхалан, бу­ряад арадай үдхэдэг табан хушуун мал тухай шүлэг, дуу, оньһон хошоо үгэ, таабари, үреэл сээжэлдүүлхэ, адуу малай үнгэ зүһэ, наһанай хэм­жээ нэрлүүлхэ гэхэһээ эхилээд, хүмүүжүүлгын ехэ удхатай.

Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай хүтэлбэ рилэгшэд, хамта хүдэлһэн багша­нар Булад Баирович Шойнжонов түрүүтэй энэ һургуулида олон жэл­дэ багшалһан Чимит-Цырэн багшые халуунаар амаршалжа, аша габьяаень дурдажа, бэлэгүүдээ барюулаа.

Булад Шойнжонов

Чимит-Цырэн багшын номуу­даар, хүндэтэ зохёолшо багшын жэшээгээр наадануудһаань эхи­лээд лэ, үзэг бэшэгтэ, гар урлалда һуража, үндэһэн уран зохёолоо, со­ёлоо сахин хүгжөөжэ, олоной дунда дэлгэрүүлжэ, аха захатанаа хүндэлжэ, дүүнэрээ дүмэжэ, иигэжэл буряад-монгол арад түмэмнай ажамидара­лай гүн соогуур алдалгүй урагшаа зүдхэн ябахань болтогой!