«Аба эжынгээ буянгаар»

Энээхэн алтанхан дэлхэй дээр

Эрын солотой мүндэлжэ,

Азатай, жаргалтай ябаhамни

Аба, эжымни буян юм -

гэhэн шүлэгэй мүрнүүдээр холын 1975 ондо «Харгы» гэhэн шүлэгэй ном хэблэлдэ гаража, уран найруулгада олон дуратайшуулые болон элитэ уран зохёолшодые бахархуулhан байна. Энэ хүмнай - Чингис Гуруев, залуу, hаяхан Ленинград хотын гүрэнэй театрай хүгжэмэй болон кинематографиин дээдэ hургуули дүүргээд, Буряадай гүрэнэй Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ театрай зүжэгшэнөөр хүдэлжэ, хэдэн зужэгүүдтэ наадажа байhан үень. Энэ залуу хүбүүнэй үшөө нэгэ талаан бэлигтэй байhаниинь, энэ номой нара харахада, олондо мэдээжэ боложо, уран найруулагшадай жаса­да үшөө нэгэ нэрэ нэмэгдэhэниинь гайхалгүй.

Бэлигтэй хүн дүрбэн тэгшэ байдаг гэжэ буряад зоной дунда хэлсэдэг гээшэ ааб даа. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй теа­трай харагшад олон зүжэгшэдэй дундаhаа сэбэрхэн шарайтай, ходо сэбсэгэр, шугам шэнгеэр бэеэ татаhан, сэхэ гүнзэгы харасатай хүнэй портрет харахадаа, хүн бүхэн досоогоо бэеэ татад гээд орхидог ёhотой. 56 жэлэй туршада Чингис Цыренович 100 гаран зүжэгүүдтэ наадажа, хүн зоной сэдьхэл зүрхэ хүдэлгэдэг. Россиин габьяата зүжэгшэн, Буряадай арадай габьяата зүжэгшэн, Россиин Уран зохёол­шодой ба сэдхүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Петровско эрдэмэй ба урлалай академиин корреспондент- гэшүүн, «Буряадай түрүү хүнүүд» гэhэн конкурсын лауреат – Чингис Цыренович Гуруев – минии мүнөө үдэрэй хөөрөөнэй айлшан.

«Үнгэрһэн сагай һэбшээн», 2014 он

Буряад орон соомнай уран найруулгын харгыда гараhан уран үгэтэй, уянгата мүрнүүдые бэшэжэ, хүнэй сэдьхэл зүрхэндэ баглаа сэсэг, гүнзэгы урин мэдэрэл түрүүлдэг поэдүүдэй дунда Чингис Цырено­вич Гуруевай нэрэ лаб өөрын онсо hуури эзэлдэг. Хэзээдэ бэшэ нэгэ шүлэгэйн мүрнүүдые уншабал, заабол удхатай мэдэрэлдэ абтажа, өөрын хуби заяанай харгыгаа онсо­лон, ондоо нюдөөр, мэдэрэлээр хаража, шэнэлэн hэльбэхэ түрэл ухаандатнай түрэхэ. Энэмнай юун гээшэб гэхэдэ, Чингис Цыреновичэй бэшэhэн шүлэгэй мүрнүүд хүнэй сэдьхэл шэрбэн, бодолгото болгоохо, ажабайдалай орёое гү, али hайхан сэдьхэлэй талые баримталан, ухаан бодол хүлгөөдэг.

«Шүдхэртэй сүндүүг», 2000 он

Чингис Цыреновичэй тоонто нютаг хэбэд номхон Хэжэнгын баруун урда, Хэжэнгэ голой эхиндэ оршодог. Хөөрхэн нэрэтэй Хөөрхэдэ, намарай hайхан сагта, газарай эдеэ хоолой эдеэшээд, табан хушуу малай тарган тобир болоhон үедэ Мүнхын Цырэнэй Галсанай Гүнжэд хоёрой гэр бүлэдэ табадахи хүбүүниинь боложо түрөө hэн. Энэ гэр бүлэ хэдышье олон үхибүүтэй байбал, hургуули hударта hургуулжа, эрдэм бэлигтэй болгохые ехэтэ оролдодог байhан. Тиингүй яахаб? Чингис хүбүүнэй нагаса Буряад совет уран зохёолой эхи табиhан Хоца Намса­раевич Намсараев болоно, талаан бэлиг шуhаараа дэлгэрэнгүй яалай.

Энэ хөөрөөгөө эхилхэдээ, Чингис Цыреновичэй уран найруулгын тала барижа дэлгээе.

1975 ондо ирагуу найрагшын түрүүшын ном хэблэгдэжэ, Чингис хүбүүн үргэн ехэ наhанай харгыда гараха эхин дээрээ «Харгын бодол- нууд» гэhэн хэhэгээр эхилээ hэн. Энэнь ехэ гүнзэгы удхатай байhаниинь гайхалгүй.

«Эжыдээ» гэһэн шүлэгынь хүнэй энэ наhанда болодог ушарта зорюу­лагданхай. Энхэргэн хөөрхэн эжынэр хүүгэдээ хүмүүжүүлжэ, дальбараагай уурхайһаа дэгдэһэн мэтээр наhанай үргэн харгыда гарахада, үдэшэн бай­ха саг хүн бүхэндэ тудалдадаг.

«Холын замда намайгаа, эжымни, үдэшэжэ,

Хонгор сэдьхэлээ уяруулан, хүлгүүлэн,

Утынгаа замда золтой ябахымни хүсөөд,

Үлөө бэлэйш гэртээ гансаарханаа».

Иимэ мүрнүүдээр «Харгы» гэһэн согсолбори эхилнэ.

Ямаршье сагта, холо, ойро ябаха­да, ухаан бодолдош нютагай шарай хэзээдэ hанагдаха:

«Хэбэд номхон Хэжэнгэдээ»

Хэтын үльгэрэй зугаатайш,

Хибэс ногоохон үлгыдөө

Хэды hайхамши? - жаргалтайш,

«Тогоон» шулуун оройшни

Толи мэтээр үзэгдэхэдөөд,

Энэ наhанайм харгы зам

Эли тодоор хүтэлхэ гээд,

Холо хаанашье ябахадаа

Ходо шамаяа дурданаб.

Энээхэн хэдэн нюуртай ном Чингис Гуруевай саашанхи харгы үргэнөөр нээжэ, далижаhан шубуун шэнгеэр уран найруулгын оршон руу тэрэ шэнгэшоо бэлэй. Он жэлэй ошохо бүри поэдэй гуурhан улам хурсадажа, арбан жэл болоод лэ шэнэ шүлэгүүд адхаржа, шэнэ номууд хэблэгдэжэ эхилшоо. Тэрээнhээ гад­на залуу уран зохёолшон гансашье шүлэгүүдые бэшэхэ бэшэ, харин зүжэгүүдые, хөөрөөнүүдые бэшэжэ ном болгожо олоной дура татана.

1985 ондо «Үндэр тэнгэри» гэhэн уран зохёолой шүлэгэй суглуулба­ри хэблэгдэжэ гаража, үргэн олон уншагшадта hайхашаагдаа. Арбан жэл болоод лэ, ном хэблэжэ гаргадаг заншалтай болоhон.

«Хэбэд номхон Хэжэнгэмни» (1995 он) гэhэн ном соо хэдэн олон шүлэгүүд, дуунууд оруулагдаа. Үе сагайнгаа үндэр hайхан удхата үйлэ хэрэгүүд, эхэ нютаг, эльгэлэн түшэглэхэ эжэл нүхэд, инаг дуран, хуби заяанай хэды олон hалаата замуудаар ябагдаhан тухай Чингис Цыренович бэшэнэ.

«Сэлмэг hаруулхан үхибүүн наhамни 

Сэдьхэл зүрхэндэм уяран hанагдаа.

Намдаа энэрхы Хөөрхэ нютагни

Нарhан тужаараа ногоорон харагдаа».

Чингис Цыренович наhанайнгаа зүжэгшэнэй гол ажал урматай, амжал­татай ябуулжа байгаад, сүлөө сагаа оложо, гансашье уран шүлэгүүдые бэшэ, харин найруулан бэшэhэн «Хуhахан», «Джарун Хашарай субар­га», «Далан наhанай далай», «Буряад орон» гэhэн шүлэгүүдынь дуун бол­гогдоод, хүн зондо hайшаагдажа, хаа хаанагүй зэдэлжэ, буряад дуунуудай жасада оронхой. Хүн зон хаанашье ябахадаа, «Нарhан тужын захада» гэһэн дуугаар эхи табижа, дуунуудаа ханхинаса дуулажа эхилдэг гэжэ манай хүндэтэй айлшан нэгэтэ хэлээ бэлэй. Энэнь, үнэхөөрөө.

Тэрээнhээ гадна, Чингис Цырено­вич аргагүй эдэбхитэйгээр Монгол ороной элитэ уран зохёолшодой Ламжавын Мягмарсурэнэй, Лувсан- Дамбын Хуушанай, Лувсаншултэмэй Эрдэнэтбатын, Бальжнямын Пурэв­доржын, Шэнэхээн нютагай Наа Сэмжэдэй, Ёндоной Эрдэнэтогтохой зохёолнуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулжа, олондо мэдээжэ болгоно. Монгол ороной элитэ уран найруу­лагша Ринчинэй Чоономой «Бури­ад», «Монгол» гэhэн поэмэнүүдые оршуулжа, олониитын омогорхол болоhон. Энэ ажалай дүнгүүдээр Монгол ороной дээдын ордендо хүртэжэ, хоёр арадуудай хоорондохи холбоо улам дээрэ үргөө гэжэ тэмдэглэе.

Чингис Цыренович hүүлэй үедэ улам эршэтэйгээр зохёолой ажал ябуулна. «Үлзы хэшэг», «Амин гол» гэhэн суглуулбари номууд хүнэй сэдьхэл хүдэлгэмэ гүнзэгы удхатай шүлэг дуунуудаараа, поэмэнүүдээрээ олониие баясуулна гэжэ hанамаар байна.

Энэ ехэ ажал хэжэ ябахадань, Чингис Цыреновичэй наhанай хани нүхэр Саяна Добчиновна ехэтэ нүлөө оруулна гэжэ ойлгохоор. Гэр бүлэдөө дулаахан энхэрэлтэй ажабайдал зохёожо, талаан бэлигтэй нүхэртөө найдамтай түшэлгэ боложо, энэ наhандаа ябаhаниинь гүнзэгы ухаан бодолтой, буряад эхэнэрэй ёhо заншал сахижа ябаhан тэмдэг гэжэ ойлгохоор.

Аршаанта голой эхинhээ бууhан,

Амилхада хүнгэн hэбшээндэ үлгыдүүлжэ,

Халуухан гарнуудаа барилсаад, хүхюутэй

Хабсагай өөдэ абиран гарахадамнай,

Тэмээн шулуунууд дуугай зогсожо,

Һанаан тэгшэ бидэ хоёрто

Һайн hайханиие хүсэжэ үреэhэндэл,

Үзэгдэгшэ hэн даа, мартаха аалди?

Дуун мэтэ жэрьен байдаг

Дулаахан, арюухан инаг мэдэрэл

Энэ наhанайм сэнгүү хаhада

Эрдэни-зэндэмэни юумэл, - баясанаб!

Эдэ үдэрнүүдтэ Хөөрхэ нютагай урдаа хараха зула хүбүүдэй нэгэн, Чингис Цыренович ахатамнай наhанайнгаа орьёл үндэрэй 80 наhаяа угтажа байhандань баясан байжа,

Арюун булагтал ажалтнай

Арадай баялиг болуужан,

Залгаа олон жэлнүүдтэ

Заяатайхан ябагты,

Үлгэн hайхан тоонтоhоо

Үргэмжэтэйхэн ябагты – гэжэ үреэл тогтооё!

Соёлма БАДМАЕВА, Улаан-Үдэ хотын номой сангай мэргэжэлтэн