283
Энэ хэрэгтэ гол үүсхэгшэнь болбол университедэй оршуулгын болон соёлой харилсаанай талаар кафедрын профессор, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор П.П. Дашинимаева болоно.
Нэрэ зэргэнүүдыень онсолон дурдаа һаа, Орос Уласай оршуулагшадай Буряад Уластахи харьяата эмхиие хүтэлбэрилэгшэ, Оросой дээдэ мэргэжэлтэ һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, БГУ-гай эрдэмэй габьяата хүдэлмэрилэгшэ гээд олон даа. “Эрдэм һуралсал хүгжөөлгэдэ горитой хубитаяа оруулһанай түлөө” уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай медаляар шагнагдаһан, уласхоорондын мэргэжэлтэ конкурснуудта толилон бэлдэһэн номуудынь, монографинуудынь нэгэнтэ бэшэ илаһан, гол шагналнуудта хүртэһэн байха юм.
П.П. Дашинимаева Агын тойрогой Үбэр Аргали нютагта 1958 ондо түрэһэн намтартай. Шэтын Багшанарай ехэ һургуулиин хари хэлэнэй һалбари түгэсхэһэн. Үндэһэтэнэй уран зохёол оршуулгада һүүлэй үедэ урагшаа алхам хэгдээ гэбэл, алдуугүй. Нэн түрүүн Орос Уласай Эрдэм һуралсалай академидэ (РАО) оршуулгын талаар түб байгуулагдаһан. Энэ түбые оршуулгын талаар дээдэ гарай мэргэжэлтэд И.С. Алексеева, А.В. Бояркина гэгшэд толгойлжо эхилһэн бэлэй.
Оршуулгын талаар үүсхэгшэ бүлгэмэй эдэбхитэдэй, тэрэ тоодо П.П. Дашинимаевагай хүсэлэл оролдолгоор Буряадтамнай анха түрүүшынхиеэ тон һонирхолтой согсолбори хэблэн гаргагдаба. Энэнь “Бэлиг” хэблэлээр нара хараа. Тиихэдээ мүн лэ “Бэлиг” хэблэлэй шухаг зохёохы амжалта болоно.
Онсолбол, “Антология современной бурятской литературы в переводе на русский язык” гэһэн хоёр ботиһоо бүридэһэн номууд болоно. Нэн түрүүлэн бэлэдхэлэй ехэ ажал ябуулагдаһан. Хамта дээрээ һайн дуранай 127 волонтёр-оршуулагшад энэ хэрэгтэ хабаадуулагдаа. И.С. Алексеева, А.В. Бояркина гэгшэд үндэр хэмжээнэй семинар-һуралсал эмхидхэжэ, оршуулгын хэрэгтэ сугларһан волонтёрнуудай һонирхол бадараажа шадаһан байна гээд тэмдэглэмээр.
Тус согсолборидо (алфавидай гуримаар тоолобол) хэд оршуулагдааб гэбэл, Солбон Аюшеев, Галина Базаржапова, Баира Бальбурова, Басаа Валера, Дугарма Батоболотова, Амгалан Будаев, Бато-Жаргал Гармажапов, Цыбигмит Дамдинжапова, Сергей Доржиев, Эрдэни Дугаров, Александр Лыгденов, Дамбинима Цырендашиев, Доржи Сультимов. Эдэ авторнуудай зохёолнууд соо буряад зоной заншалта ажабайдал, ёһо гуримууд, захяа заабари, илангаяа элинсэг хулинсагайнгаа ямар заншалые мартангүй, шэнэ сагта шэлжэн орохо гээшэбибди гэһэн хараа бодол бодото хүтэлбэри боложо үгэһэн байна.
Энэ ехэ ажалда мэргэжэлтэ оршуулагшад хабаадуулагдаа бэшэ, харин ниитын гуримаар һайн дураараа мүнөө үеын буряад уран зохёол дэлгэрүүлхэ гэһэн хүсэлтэй волонтёрнууд уригдаһан байна.
Иигэжэ 2018-2020 онуудта тусгаар түсэл бэелүүлгын хугасаа соо буряад уран үгэ ород хэлэндэ оруулжа шадаха зохёохы бэлигтэй зон элирүүлэгдээ. Энэмнай ёһотойл анха түрүүшын алхам болоно гээд, П.П. Дашинимаева тоолоно. Үнэндөө, ондо ондоо жанрай олон ондоо үгүүлбэри, уран һайханай аргатай зохёолнуудые бодото хэмжээндэ һайн шанартайгаар оршуулхада, нилээн хүсэлэл оролдолго хэрэгтэй ха юм.
Иигэжэ Орос Уласай ород хэлэтэй уншагшад хоёр хэлэн дээрэхи зохёолнуудые сасуулан жэшэжэ уншаха аргатай болобо гээшэ.
БГУ-да оршуулгын талаар ажал ябуулагшад П.П. Дашинимаева түрүүтэй “Буряад аянга – ородоор” гэһэн поэтическэ тэмсээ жэл бүри үнгэргэдэг болонхой.
Энэ жэлдэ тус тэмсээн Буряадай ахамад үеын уран зохёолшо, Буряадай түрын магтаалай автор Дамба Жалсараевай түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдаа. Табан авторай, онсолбол, Дамба Жалсараевай “Доодо-Гол”, мүн үшөө дүрбэн шүлэгынь, Георгий Дашабыловай “Элхиин нуур”, Мэлс Самбуевай “Эхин дуун”, Матвей Чойбоновой “Зэдэ нютаг”, Гунга Чимитовэй “Түгнэ голни” гэһэн шүлэгүүдэй мүр дахаһан оршуулгые П.П. Дашанимаевагай хүтэлбэри доро БГУ-гай оюутад бэелүүлһэн байна. Гадна хүүгэдтэ зорюулагдаһан табан шүлэгэй мүр дахуулһан оршуулга БГУ-гай багша, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-доктор О.А. Дареевагай хүтэлбэри доро хэгдээ.
Эдэ зохёолнуудые мэргэжэлтэ ёһоор оршуулгада хэд илааб гэхэдэ, Татьяна Григорьева, Александр Перенев, Ольга Царёва, Константин Соболев мүн болоно.
Жюриин гэшүүд-шүүгшэдые нэрлэбэл, өөрөө П.П. Дашинимаева, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор И.В. Булгутова, “Байкал” сэдхүүлэй эрхилэгшэ, ирагуу найрагша Б.Л. Аюшеев гэгшэд мүн.
Иимэ хүдэлмэри дам саашадаа һонирхол үүсхэн үргэлжэлжэ байхань дамжаггүй.
Хөөрэлдөөнэйнгөө үедэ Буряад орондо оршуулгын хэрэг дам үүсхэн эмхидхэжэ байһан багша-эрдэмтэндэ иимэ асуудал табибабди:
- Полина Пурбуевна, та өөрөө жэнхэни түрэл хэлэеэ үндэһэ узуураарнь тон һайнаар мэдэхэ хадаа иимэ удхатай, һонирхолтой хүдэлмэри эрхилээ гээшэт. Үшөө хэд эрдэмтэд хэлэнэй талаар һонин туршалгануудые хэхэ, буряад хэлэнэйнгээ баялиг арьбажуулха аргатай гээшэб?
- Мэргэн шадабаритай, хэлэеэ үндэрөөр сэгнэдэг, һүбэлгэн ухаатайгаар дамжуулдаг мэргэжэлтэд Буряадтамнай яһала бии гээшэ. Гэхэ зуура, эндээ туһа асарха аргатай аад, мүнөө хилын саана ажамидаржа байһан хоёр эрдэмтэдые онсолон нэрлэхэ дуран хүрэнэ. Алишье талаараа баян багажа эрдэмтэй, хэдэн хэлэ мэдэдэг Жаргал Бадагаров - Германида, харин түүхэшэн, будаадын шажан шудалагша Николай Цыремпилов Казахстанда ажаллана. Үндэһэн сэхээтэн сооһоомнай илангаяа илгардаг түрүү түлөөлэгшэднай гээд мэдээжэ ха юм даа. Энэ баримтые онсолон юундэ дурданабиб гэхэдэ, мүнөө сагта иимэ хүбүүд, басагад буряад арадаймнай дундаһаа урган гараһай гэһэн хүсэлөө элирүүлхэеэ һанаа һэм.
- Оршуулга тухай бүхы дээрэнь һанамжаяа элирхэйлбэл, ямар бэ?
- Гүрэнэй хоёр хэлэ мэдэдэг хэлэ шэнжэлэгшэ, сэдхүүлшэ, ниитын ажал ябуулагша, уран зохёолшо бүхэн өөрөө хүсөөл һаа оршуулга хэхэ аргатай гэһэн бодомжо буруу юм. Ушарынь хадаа, оршуулга гээшэ, илангаяа уран зохёолой оршуулга оюун ухаа, сэдьхэлэй байдал элсүүлдэг тон харюусалгатай, хүндэшье ажал мүн. Ушар иимэһээ оршуулгада һургаха, оршуулагшын һонирхол бадарааха хэрэгтэй. Элитэ хүнүүд сооһоо И. Гёте тон мэргэнээр иигэжэ хэлэһэн байдаг: «Зохёолой удха, найруулгын янза түхэл, образуудые нэгэ хэлэнһээ нүгөө хэлэндэ дамжуулхадаа, ямар мэдэрэл түрүүлнэб – тэрэнииень заатагүй сахиха хэрэгтэй. Үгы һаа, эхэ хэлэнэйхидээ оробол, үгытэй болохо жэшээтэй».
Хоёр ондоо соёлой хоорондо харилсаа байгуулха гээшэ дэмбэрэлтэй, буянтай хэрэг. Б.Пастернагай хэлэһэнэй ёһоор, “Оршуулга гээшэ ондо ондоо арадуудые, соёлнуудые зуун жэлнүүдэй туршада харилсуулдаг арга мүн”.
Оршуулагша бэлигтэй байха ёһотой гү? Имагтал сэдьхэлдээ галтай, уран үгэ, образуудые алдангүй, шадамараар дамжуулдаг оршуулагшадай ашаар эхэ зохёол нүгөө хэлэн дээрэ уншагшадай анхарал татахал ёһоороо татаха жэшээтэй.
Юрэнхыдөө, гансашье уран зохёолдо бэшэ, хэлэ хүгжөөхэ бусадшье һалбарида мэргэжэлтэ оршуулагшад тон үсөөн гэжэ мэдээжэ.
Үндэһэн уран зохёолые оршуулгатай холбон хүгжөөхэ тухай хараа бодолнууд гүйсэд бэелэлээ олоногүй.
Мүнөө оршуулга гээшэ ехэнхидээ имагтал уран зохёолшо болон оршуулагшада хабаатай, амяараа саг зуурын үзэгдэл мэтэ юм. Хоорондоо мүнгэ түлэлсэхэ, заһан хинаха, хэблэхэ гэхэһээ эхилээд, олон асуудалнууд гараад ерэхэдэнь, бэрхэтэй болоно.
Эдэ бүгэдэһөө тобшолбол, гүрэнэй зүгһөө дэмжэлгэтэйгээр мэргэжэлтэ оршуулагшадые һурган бэлдэхэ хэрэгтэй гээд эли.
- Эдэ бүгэдэ зүб лэ бодомжонууд даа. Мүнөө Танаа гарахаяа байһан Шэнэ жэлээр амаршалаад, зохёохы амжалтануудые хүсэе. Хэдэн жэлэй саана захалагдаһан, захагүй мэтээр һанагдаһан, гэхэ зуураа зохёохы ажалтаниие баясуулһан түсэлтнай жэлһээ жэлдэ нарижуулан һайжаруулагдажа байхань болтогой!
Галина ДАШЕЕВА, “Байгал” сэдхүүлэй эрхилэгшэ
