Уран зохёол далай мэтэ

- Ардан Лопсонович, бага наһанайнгаа эгээл хадуугдама үе тухай хөөрэжэ үгыт...

- Таба наһатай һэн бэзэб, Ангархайн Аюуша таабайдаа үльгэр хөөрэжэ һууһанаа һананаб. Хаанаһаа энээниие һанаабши гэхэдэнь, хоёр ахаймни хөөрэжэ үгөө гээб. Үнэндөө өөрөө юушьеб зохёогоод, шалижа һууһан юм бэзэб. Анха түрүүн Хоца Намсараевай “Үүрэй толон” уншаһанаа һананаб. “Оройгоороо абар табар нарһан модотой...” гээд эхилэгшэ һэн. Тэрэ үедэ, 50-яад онуудта, саарһан үгы, ахайнгаа тетрадиин хуудаһанай ара талада “Оройгоороо абар табар...” гэһэн мүр дууряажа, юу хээ хээлэһэн юумэб. Энэм зохёолшын ажалда шадарлаһанайм эхин тэмдэг гээд нэрлэел даа.

Тиихэдэ һайн хүдэлдэг хүнүүдтэ колхоз “Буряад үнэн” захюулдаг байһан юм. 2-дохи класста һуража байгаад, 2-3 шүлэг харандаашаар бэшээд, редакци руу эльгээхэ гэжэ шиидэбэб. Конверт үгы байгаа. Гурбалжан түхэлтэй конверт өөрөө хэбэб. Клей үгы. Эжым уран хүн байһан, захилаар плати, костюм оёдог бэлэй. Зүү хара ниидхэ хоёрыень уута сооһоонь абаад, тэрэ конвертээ оёбоб. Ангархайтан буусаһаа Түхэреэн гэһэн ород дэрээбэн хүрэтэр 5 модо алхалжа, почтын хайрсаг руу бэшэгээ хэжэрхибэб. Тиигээд дүүрээ. Почтальон тэрээниием ябуулаагүй, хаяжархиһан юм бэзэ.

Нэгэтэ үдэшэлэн харшиин лампын гэрэлдэ эжынгээ хилээмэеэ эһээжэ байхада, “Хэнгэргэ” гэһэн шүлэг досоом түрэбэ.

Хойто хадаһаа буужа,

Хэдэн дабхар эрмэгһээ һүрэжэ,

Хүүеһэн хааяһан урасхалтай болоод,

Хоймор таладаа гаража ерэхэдээ,

Тэгшэхэн газараар мэлмэрэн урдажа,

Түнхэн мүрэндөө шудхан оронош.

Энэ хадаа түрүүшым хуулита шүлэг һэн. Һургуулиин директор, түүхын багша Дари Дамбаевна Халангуева “Уран гоёор уншалга” гэһэн урилдаа нэгэтэ үнгэргэбэ. Би “Хэнгэргэ” шүлэгөө уншаад, 1-дэхи һуури эзэлбэб. Сталинска 10 сүлхөөб мүнгөөр шагнагдабаб.

- Одоол урмашаһан байхат...

- Хүхиһэндөө зугаалжа, амилжа шадахаяа болёод байһан шэнгеэр өөрыгөө һананаб. Һүүлдэнь наһан соогоо абаһан шангууд, шагналнуудни энэл шанһаа эхитэйл даа. Тэрэ дары үшөө хэдэн шүлэг бэшээб. Бэеэр һулашаг үхибүүн байһанби, больницада эмшэлүүлбэб. Больницаһаа гараад байхадам, нэгэ һонин ушар болоо. 1956 он һэн. Табангуудай фермэдэ поэт Даша Дамбаев ерээ гэжэ дуулдаба. Хуряахайм фермые даагша байгаад, «Абгаймнай хүбүүн шүлэг бэшэдэг” гэжэ дуулгаба юм ха. Хүдэһэн дэгэлтэй, буряад гуталтай хүбүүн ошобоб. Навыпуск үмдэтэй, кубанка малгайтай, ботиинхатай хүниие эгээ түрүүшынхеэ харабаб. Даша Дамбаев минии шүлэгөө уншахада магтаад, “Би шүлэгөө шамда уншажа үгэһүү” гээд, “Дуулыш, минии атом” гээд сортоотойгоор уншаба. Бинь юушье ойлгобогүйб. Гурбан шүлэгыем толилуулхаб гэжэ абаба. Уданшьегүй Түнхэнэй “Красное знамя” сониндо тэдэм хэблэгдэһэн юм.

“Байгал” сэдхүүлдэ хүдэлдэг Чингис Гомбоин Даша Дамбаевтай сугтаа аймаг ерэһэн аад, ондоо тээгүүр ябаад бусаһан байгаа. Редакциин адрес олоод, Ч.Гомбоинай нэрэ дээрэ шүлэгүүдээ эльгээбэб. Нэгэ хэды болоод, харюу ерэбэ.

“Поэт шүлэг бэшэхэдээ, хара хилээмэ эдихэеэ һанаад бэшэдэггүй юм”, – гэһэн заабари юм гү, ажаглалта юм гү байба. Теэд бинь энээндэнь анхарангүй, шүлэгөө бэшэһээр лэ байгааб. Нөөхил табан модоной зайда алхалжа ябахадаа, булжамуурай толгой дээрэм жэргэхэдэнь, “Булжамуур” шүлэгөө бэшэжэрхибэб.

- Балдан Ябжанов һонирхоод, өөрөө намда ерэһэн гээд дурсадаг бэлэйт...

- Энеэдэтэй ушар болоо. “Красное знамя” сонин соо шүлэгыем уншаад, тусгаар танилсахаяа унагалха морёор ерэһэн юм. Манда хүрөөд байгаад, тэрэнь унагалжархёо. Һургаалай үгэ яһала хэлээ, һүүлдэнь бэшэгшье эльгээгээ һэн ха. Адуунай хүзүүндэ хонгирһон хонхо, мүн һургуулида жэнгирһэн хонхо хоёр тухай зэргэсүүлгэ хэжэ байгаад найруулһан нэгэ шүлэгөө Балдан Ябжановай тэрэ үедэ хүдэлжэ байһан “Джидинский колхозник” сониндо эльгээбэб. Даша-Дабаа Мункуев заһабари хэжэ гаргаа һэн. Яахаяа заһааб, өөрым шүлэг һайхан һэн гэжэ һанаһан хүм. Теэд яахабши, хүнэй гарта ороходонь... Дурсагдагша Даша-Дабаа Мункуев, Чингис Гомбоин, манда хүдэлһэн Николай Намсараев һанаандам мүнөө оробо. Хэды бэлигтэй зон аад, нэжээд-хошоод ном гаргуулаад, хизаарлаһаниинь харамтай юм.

- Зохёохы нүлөө үшөө хэд үзүүлһэн гээшэб?

- Буда Машкинов гэжэ хүн “Красное знамя” сониндо хүдэлжэ байгаад, гүрэндэ харша ажал ябуулгын түлөө гээд, 25 жэлээр эрхэеэ хаһуулаад ошоһон бэлэй. Зургаан жэл хаалтада һуугаад, бусажа ерэхэдээ, Галбайн найман жэлэй һургуулида буряад хэлэ, литература, түүхэ заагаа. Тэрэ үедэ Хрущёвой реформо болоод, 4 аймаг нэгэдүүлэгдэнхэй байгаа. Политическэ статьягаар түрмэдэ хаагдаһан Машкинов түүхын, гэгээрэлэй талаар аргагүй ехэ мэдэсэтэй хүн байһан. Юрэдөөл, тэрэнииие практический профессор гэжэ нэрлэмээр хүн байгаа юм. Хорюулда байһан Сергей Есенинэй 1963 ондо хэблэгдэһэн 5 ботито согсолборитой бидэниие танилсуулһан.

Поэзи, уянга гээшэ иимэ юм ха юм гэжэ гайхан соносоһоноо мартагшагүйб. Нэгэтэ һая эхилжэ байһан Дондок Улзытуевай шүлэгүүдые уншажа үгэбэ.

Урал дээрэмни ургаал дурамнай,

Ургаал дурамнай - урихан сэсэгнай.

Уурлаад, инагни, уралаа бү хазыш,

Улаахан хонхыень, дэльбыень гамныш, -

гэһэн мүрнүүдые шагнаад, поэзи гээшэмнай иимэ жэгтэй долгисотой байжа магад ха юм гэжэ һанаа бэлэйб.

- Тиихэдэ математика, физикэ руу шуналтай болоот...

- Талаан болоходоо, 7-дохи класста һуража байхадам, Буряадай багшанарай институдта дээдэ математика заажа байһанаа ерэһэн Доржи Чимитович Болдошкинов манда математика заагаа. Математика юун гээшэб, нэгэ юумэнһээ эхилээд, теоремэ зангаар дамжан ошохо гээшые ехэ абьяастайгаар шудалааб. Харин физикэдэ Карл Занданович Балданов дурлуулаа. 9-дэхи классһаа 11-дэхи класс хүрэтэр заагаа. Эйнштейн, Борһоо эхилээд, элитэ эрдэмтэд тухай, атомна боомбо, ядерна физикэ тухай угаа һонирхолтойгоор хөөрэдэг һэн.

- Ши шүлэгшэн, литератор болохом бү гээрэй. Инженер болохош, - гэдэг бэлэй Доржи Чимитович. Ахалагша классайхид хүдөөгэй электромонтёрой мэргэжэлдэ һураабди. Удангүй һургуулияа медальтайгаар дүүргэһэн хадаа нэгэ экзамен тушаагаад, БГПИ-гэй физико-математическа факультедтэ орооб.

Институдта орон сасуу Баргажанай аймагай Дэрээнэй совхоздо хүдөөгэй практикада эльгээгдэбэбди. Бороотой жэлнүүдтэ 1 гектарһаа 20 центнер ургаса үгэдэг Хүнтэйн таряалангай тоогто ажал хэбэбди. Совхозой дарганар намайе зайн гал заһажа шадаха электромонтёр гэжэ мэдэхэдээ, бүхы тоогой электрын хэрэгсэлнүүдые заһаха гэһэн даабари үгэбэ. Тоогые даагша Жигжид ахатан (обогыень мартааб) ажалайм дүнгөөр ехэл урмашажа, ёһотой түгэс шанартайгаар хэгдэһэн хутага бэлэг болгон бариһан юм. Абамни ехэл удхатай бэлэг гээ бэлэй.

- Дээдэ һургуулида олоһон эрдэм мэдэсэ литератураар һонирхоходотнай һаалта хээ гү, али һайн нүлөөтэй байгаа гү?

- Би, юрэнхыдөө, тойруушагаар литературада ерэһэн болоноб. Магнитная тонкая плёнка гээшые, электрын лаампын техникэ хужарлан үзэдэг һэмди. Иимэ мэдэсэ “Суранзан” туужаяа, “Архимедэй хүшүүргэ” гэһэн номоо, шүлэгөө бэшэхэдэм түлхисэ боложо үгэһэн. Мүнөөнэй электронно байгуулганууд эдэ дээрэ дурсагдаһан оньһон зүйлнүүдһээ эхиеэ абаһан гээшэ. Бэлигтэй бэрхэ Дугар Бодиевич Чимитдоржиев, Головнев, бусад багшанартаа мүнөөшье хүрэтэрөө сэдьхэлдээ баяртай ябадагбди.

- Тэрэ үеын литературын хүгжэлтэ тухай танай һанамжа?

- Сэхыень хэлэбэл, зүблэлтэ бүхы уран зохёолые хүл дээрэнь гаргаһан хүн Иосиф Сталин болоно. Ябууд дундаа юумэнэй ушар ёһыень ойлгодог хурса ухаатай байгаа. М.Горькиитой зүбшэн, РАП (Российская ассоциация пролетарских писателей) болюулха, зүблэлтэ уран зохёолшодой холбоо байгуулха, Литературна институт, зохёохы ажалай байшангуудые (Дома творчества) нээхэ гэһэн үнэтэ үүсхэлнүүд мүндэлһэн гээшэ.

Теэдшье бүхы эрдэмүүд хоорондоо али нэгэн талаараа холбоотой байдаг гээд ойлгосотой. Жэшээлбэл, физикын теория относительности философско үндэһэтэй. Квантовая механика, единая теория поля, полевая материя, естественная материя гэһэн ойлгосонууд Буддын шажантай холбоотой. Лама даяанда яахаяа һуунаб? Үзэһэн юумэеэ бисалгана. Хуннуугай түүхэ, эртэ урдын түүрэгүүд тухай бисалгал сооһоо мэдэжэ абамаар гү? Абамаар. «Истоки генетической истории бурят» гэһэн ном толгой соом бүрилдэнхэй. Үнэндөө бэшэхэ үгымни мэдэгдэнэгүй, бэеын тэнхээ тамир хэрэгтэй ха юм.

Европын зон яахадаа хогоосон шанар ойлгохоёо эрмэлзэнэб? Электронико гээшэмнай ёһотойл хогоосон шанар бэшэ гү? Атом гээшэ нюдэндэ харагдахагүй, тэрэмнай Бурханай шэди мүн.

1989 ондо Шагдар Байминовтай суута Лев Гумилёвтой золгохо золтой байгаабди. “Этногенез и биосфера Земли” гэһэн дээрээ оройгүй бүтээл зохёоһон энэ хүмнай мантай уулзаһанай удаа 1990 ондо наһан болоһон юм. Одоол энэ эрдэмтэн тэрэ хогоосон шанар гээшые туйлажа ябаһан хүн байгаа.

- Иимэ орёо ойлгосонуудые тайлбарилхань угаа хүшэр ааб даа.

- Мифоэпическэ домогууд гэнэбди. Домогууд соо заатагүй сэхэ хэлэгдэһээрнь образуудые ойлгонобди. Жэшээлбэл, Буха ноёной харгы тухай. 500 оноор Буха нэрэтэй хүн тюркскэ каганадай бии боложо байхада, Хамар Дабаагаар дабаад, Саяан хадые дабажа шадаагүй юм гэлсэгшэ. Зуун жэлнүүдһээ сэхэ мэдээ дамжан ерэхэһээ гадна заримдаа бисалгалай ашаар, зүн зүнгөөрөө зарим эрдэмтэд юу хээ мэдэрэн ойлгодог. Хадаша үбгэд домогуудай геройнуудые ухаандаа бисалган һэргээхэ шэдитэй байһан. Жэшээлбэл, минии мэдэхын Хоонзо, Ангаахай, тэрэ тоодо минии Аюуша таабай мэргэлдэг шэдитэй бэлэй. Эди гээшэ хэзээдэшье байгаа. Сагаан моритой Баарай, хара моритой Бадархан бөө угтай хонгоодорнууд байһан. Эрхүүгэй зон Баарайе булагад гэхэ. Үнэхөөрөө, хонгоодор, эхирэд, булагад гээшэмнай нэгэ ниитэ гэжэ Рашид-ад-дин бэшэнхэй ха юм. 235 оноор байһан сяньби, дунху Эргэнэ Хон соо ороһон гэһэн домог бии. Манай ээрын эхиндэ Түнхэндэ түмэр буйлуулжа байһанай гэршэ мүн баһа бии.

- Та, Ардан Лопсонович, түүхэшэ эрдэмтэн, түүхэ тухай бэшэдэг уран зохёолшо хадаа иимэ темэ үүсхэжэ дэлгээнэ гээшэт...

- Космос, микро-мир, макро-мир, материализм, идеализм, теори - эдэ бүгэдые нэгэдхээд, нэгэ ламын дүрөөр образ гаргаха гэһэн хүсэл бии байгаа. Агван Доржиев оролсохо һэн. Нэгэтэ энээн тухай хэлэхэдэм, Самаев лама мэргэлээд: “Бэшэхэгүй байнат”, - гэһэн юм. “Үхэшэхэ байнаалби?” - гэжэ асуубаб. “Бэшэхэт, гэбэшье ондоогоор”, - гээ бэлэй. Тэрэнь үнэн байгаа. Депутат болоод, сүлөөгүйдөөб. Үшөөшье олон шалтагаан бии байгаа.

“Мүнхэ ногоон хасуури” гэһэн ном соогоо түрэлөө урилха тухай бодол тобойлгооб. “Небо и земля” соо буряад зон хаанаһаа эхитэйб гэһэн бэдэрэлгэ, шэнжэлгэ хэжэ, зуугаад, мянгаад жэлнүүд соогуур түгэншэлөөб. Хунну-Зуун Хуу-Сяньби-Чингисхаан – энэ холбоое элирүүлэн тайлбарилха дуран хүрөө. Хитадуу-дай ехэ хубинь, илангаяа хойто талынхинь - монгол угсаатан, үгышье һаа холилдоһон.

Гэхэһээ эхилээд, һонирхомоор юумэн олон ааб даа. Эрдэм үзэхэдөө, хүнэй ухаан юумые ниитэлхэ, тобшолхо һэдэлгэ гаргадаг гээшэ.

Мүнөөдэрэй хөөрөөгөө түгэсэхэдөө, ородой классическа уран зохёол сооһоо Лев Толстой, Николай Гоголь, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Фёдор Достоевский, Иван Тургенев, зүблэлтэ үеын Юрий Бондарев, Расул Гамзатов гэгшэдэй зохёолнуудые орьёл оройн гэжэ тэмдэглэхэ байнаб. Буряад уран зохёолнай мүнөөнэй хэлэеэ алдажа байһан үедэ ехээр хожорон хоронгүй, өөр янзаар һалбаран байха бэзэ гэһэн найдалаа мэдүүлнэб.

Уран зохёол далай мэтэ, Буддын һургаал далай мэтэ – ажабайдалаймнай, ами наһанаймнай шэмэг. Энэ шэмэг шэргэшэгүй булагтал бурьялан харьялан байхань болтогой!

Галина (Доржи-Ханда) БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА хөөрэлдэбэ