Долоон үеын дархан

Буряад ороноймнай баруун-урда зүгтэ зэнхыһэн Захаамин уряа урда сагһаа уран дархашуулаараа суурхаһан:

«Урайн сагһаа суурхаһан

Уран Дүшын орон лэ,

Дархан солотой байһан

                               – алташа, мүнгэшэ

Дабажа ерээл бэлигынь

                              зуун жэлнүүдые һэтэ

- гэжэ Дондог Улзытуев магтан түүрээгээ бэлэй. Доржын (Гожоголоо) Лубсан, тэрэнэй басаган Долгор Логинова, Алла Павлова, Абаанай, Замууха гээд лэ, Бадмаевууд, Нохоровууд (Абараантан), Мандагаантан, Дармаевууд, Тубшиновууд гээд лэ, ехэ угтай уран дархашуул Захааминай нютаг бүхэндэ байхал даа. Хара, сагаан, модошо дархашуул гэжэ илгардагшье һаа, “бэлигтэй хүн дүрбэн бэрхэ” гэдэгээр, модооршье, түмэрөөршье, үнэтэ эрдэниин зүйлнүүдээршье урладаг байһан гээшэ.

Абараантан

Уран дарханай шадабари уг залгамжалан дамжадаг гэжэ мэдээжэ. Илангаяа Санагын Абараантанай дархан уг уряанһаа нааша суурхадаг. Анхан Түнхэнһөө ерэжэ, Санагада һуурижаһан шошоолог угтай Онгорёон долоон хүбүүтэй байһан. Табадахи Хазан хүбүүн Мосхоосхо хүбүүтэй. Мосхоосхотон ехээр үдэһэн. Манад хүбүүниинь гурбан хүбүүтэй. Манадай ехэ хүбүүн Абараанһаа эхилжэ, мэдээжэ суута дархашуул болоһон. Абараанай Дампил Санагын дасанай барилгада уран дарха хэжэ суурхаһан юм.

XIII Далай ламын багша Цанид-Хамба Агван Доржиев (Түнхэндэ, Захааминда Гүшэг хамба гэжэ алдаршаһан) Санагын дасанай уран нарин гоёолтонуудые ехэтэ һайхашаажа, Дампил дарханиие ехээр магтаа. Тиихэдэ Гүшэг хамба Баатар Сагаан хаанай эзэн хото Санкт-Петербургда ехэ дасан барюулхаяа бадар хэжэ ябаһан байгаа. Тиихэдээ мүн лэ урашуулые бэдэрээ ха юм. Тиигэжэ Агван Доржиевай урилгаар Дампил дархан Санкт-Петербургын дасанай барилгада хабаадажа, уран нарин ажалыень бүтээһэн суутай.

Абараанай Цырэнэй (Мухарай) ууган хүбүүн Лубсанжаб ехэ уран байһанаа бүри багаһаа харуулһан. Һураг сууниинь холуур таража эхилээ. Нэгэтэ Дархинта нютагһаа Бабуугай Рампил гэжэ ехэ баян хүн ерэжэ, басагандаа зүүбшэ зүүдхэл хүсэд дүүрэнээр хүүлэхэмни, уран хүбүүгээ намтай эльгээгыт гэжэ хүндэтэйгөөр хандаа. «Мүнөө сүлөөтэй байнаш, зургаа-долоон хоногоор ябаад ерэ», - гэжэ эсэгэнь зүбшөөжэ, дарханай тоног зэбсэг наринаар эблүүлжэ үгэбэ. Дархинта хүрөөд байхадаа, залуу дархан: “Зай, басагаа асарагты. Хаража, бэедэнь тааруулжа, гоёлто зүүбшыень бүтээхэ ёһотойб”, - гэбэ. Залуу дарханиие харахадаа, Бадма-Ханда басаганай нюур наран шэнги гэрэлтэшэбэ. Лубсанжабайшье амилханииньшье аалидажа, шэхээрнь шууяшаба. Хажуудань ошожо, шэхыень барижа, һиихын утань хэды шэнээн байхаб гэжэ хэмжээшэ болобо. Хүлгэһэн хүбүүн уран дархаяашье түргэн дундань бүтээжэл мэдэбэ. Дүүргэхэ тээшээ хоюулаа Санагада бодхуулаар ябахаяа хэлсээ. Хүбүүгээ гэртэнь ехэ олзотой хүлеэһэниинь, тэрэнь иимэ басаган олзотой ерэжэ гайхуулһан. “Энэ олзошни юунһээшье үнэтэй!” – гэжэ эжынь ехэ баяртайгаар угтажа, зутараантай сайгаа аягалһан гэдэг. Иигэжэл наһанайнгаа хуби заяагаа Лубсанжаб Бадма-Ханда хоёр ниилүүлһэн түүхэтэй. “Найдуулжа асарһан нютаг - наһанай жаргал” гэжэ, Санага нютагта хадамда ерэһэн уран зугаатай, уран гартай Бадма-Хандын:

- Би үбгэнэйнгөө һамганиинь, үхибүүдэйнгээ эхэнь, гал гуламтаяа сахигшань, тагайнгаа эзэн – үбгэнэйнгөө бүхы ажалдань гол туһалагшань болооб! - гэжэ хэлэһые хүн зон мүнөөшье жэшээ болгон, басагад бэреэдтээ хөөрэдэг.

Тэрэ үедэ хамтын ажахынууд эмхидхэгдэнхэй, үдэр бүриин ажал барагдаха бэшэ. Хоёр залуушуул колхозойнгоо ажалда сухарингүй ябадаг, хэһэн ажалынь бүтээсэтэй, шанар һайтай бэлэй. Орой болоһон хойнол сүлөө гарахада, Лубсанжаб дуратай ураяа хэдэг һэн.

1940 ондо Б-МАССР-эй соёл урлалай, уран зохёолой түрүүшын декадын Москвада үнгэргэгдэхэдэ, Дампилайшье, Лубсанжабайшье уран бүтээлнүүд үзэмжэдэ табигдажа һайхашаагдаһан. Сталинда, Ворошиловта мүнгөөр урлагдаһан хэтэ хутаганууд зүүлгэгдээ һэн. Тиихэдэ Санагын дээдэ талада - Сталинай нэрэмжэтэ, Санага-Булагта Ворошиловай нэрэмжэтэ колхозууд байһан юм. Харин 1959 ондо үнгэргэгдэһэн 2-дохи декадада Дампилай хүбүүн Раднын уран бүтээлнүүд табигдажа суурхаа һэн.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэ, Лубсанжабшье Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоо. Сталинградска тулалдаанда эрэлхэгээр хабаадажа, хоёр дахин шархатаа. Эгээл муунь гэхэдэ, уран дарханай баруун гарынь бута буудуулаа. Һайниинь гэхэдэ, гарыень тайражархёогүй. Лубсанжаб Цыренович Эсэгэ ороноо хамгаалгын I шатын орденоор, “Шэн зоригой түлөө”, “Дайшалхы габьяагай түлөө”, “Сталинградые хамгаалһанай түлөө” медальнуудаар шагнагдаһан. Бэлиг шадабарияа ууган Даша-Доржо, одхон Зэгбэ хүбүүдтээ дамжуулхые оролдоо. Ашанарынь бүри суутай дархашуул болоо (Санжайжаб Банзаракцаевай, Эржэна Доржиевагай “Эгүүридэ мартагдахагүй мүнхэ тоонтомнай” номһоо хэһэг хэрэглэгдээ).

Даша-Доржын долоон хүбүүд, гурбан басагад ажалда бэрхээрээ, уран наринаараа, уран хурса хэлээрээ суутай. Минии худа Очир-Жама (Жамуудай) Санагынгаа совхозой трактористнуудые урагшатайгаар ударидаа. Слава ехэ бэрхэ жолоошон байһан. Даниил Дашиевич – аймагайнгаа уран зохёолшодой “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй гэшүүн, ниитын ажал ябуулагша. Минии үетэн Владимир Дашиевич хара түмэр хатаажа, ган булад хөөргэдэжэ, уран дарха хэдэгээрээ мэдээжэ юм. Мүн модооршье урлаха дуратай.

Бэлиг ехэтэ Бэлигтэ

Бэлиг гээшэмнай байгаалиһаа гэхэ гү, али бурханһаа үгтэһэн дээдын шанар ха юм даа. Өөрын бэрхээр лэ уран болошооб гэхэгүйш. Мүн лэ дээрэһээ үгтэһэн бэлигтэйб гээд лэ, бэлигээ мүлингүй байжа болохогүй. Эгээл иимэһээ ямаршье бэлигтэй хүн наһан соогоо һуража, уран бэлигээ мүлижэл ябадаг. Бэлигтын һургуулида һуража байхадань, бэрхэ багша Викулий Шагдурович Хадаев уг удамыень һайнаар мэдэхэ тула, кружогтоо ябуулаа, саашаа һураха замыень залаа. Бэлигтэ ВАРК-ын Даша-Нима Дугаровай һургуулида һураа. Тэрэ үедэ Санкт-Петербургын дасаниие Самаев багша мүргэлшэдтөө бусаажа, һэргээлгын, һэльбэн шэнэлэлгын ажалда Буряадайнгаа урашуулые хабаадуулаа. 1992 ондо Бэлигтэ хоёр буряад болон хоёр хальмаг урашуултай хамта дасанай уранай ажал ябуулаа. Бурхан багшын зүүдхэлнүүдые бүтээхэ гол ажалыень Бэлигтэ бүтээгээ.

Уран бүтээлнүүдынь

Һайншье, муушье юумэн бүхэн, ямаршье үйлэ миил боложо байдаггүй, ямар нэгэ ушар шалтагаантайл байдаг. Хубисхалай урда тээ Дампил дархан энэ ажал бүтээһэн байна. Дампилай хүбүүн Радна дархан мордохынгоо урда тээ уг залгамжалуулан, Бэлигтэдэ хээлүүрээ (уран дарханай гол зэмсэг) дамжуулжа үгэһэн байна.

- Харин мүнөө болоод байхада, өөрөөшье мэдэнгүй, абга таабайнгаа урлаһан бүтээлые һэльбэн шэнэлээб. Һүүлдэ нютагтаа ерээд, абганартаяа хөөрэлдэжэ, иимэ ушар болодог юм байна. Юумэн бүхэн ушартай, удхатайл байха гэжэ ойлгоо һэм, - гэжэ Бэлигтэ Дашеевич хөөрэнэ.

Хэтэ, хутага

Удаань залуу дархан Монгол орондо ошожо, хоёр жэлэй хугасаада Улаан-Баатарай бэрхэ багшанарай хүтэлбэри доро уран бэлигээ бүри һайнаар мүлижэ хүгжөөгөө. Буряад орондоо бусажа ерээд, олон үзэсхэлэнгүүдтэ, урлалай урилдаануудта хабаадаа. Баһал холо ойгуур ябажа, уран дархашуултай харилсажа, бүтээлнүүдтэйнь танилсажа, һайнииень өөртөө яһала шэнгээгээ. Баһал ураа ушараараа юм гү, али иимэл табисуураараа юм гү – Даши Намдаковой нютаг Үхэригһөө уран нарин Оксана басагантай гэр бүлэеэ зохёогоо.

Элбэг доржотой улаан шүрэ һуулгаһан бэһэлиг

Эхэнэрэй зүүдхэл: шүрэ, номин эрдэнинүүдээр гоёогдоһон үһэнэй хонтуул боолто, сээжын хоолобшо гэнжэнүүд, хоолойн гуу, тэбхэр гуу

Гэр бүлөөрөө

Угһаа уран оёдолшо Оксана балшар багаһаань хүгшэн эжытэеэ хубсаһа хунарай хэбүүдые зохёожо, эсхэжэ, оёжо һураа.

- Эжымнай ямар нэгэ хубсаһа хараад лэ, тэрэ янзаарнь оёжорхихо шадалтай байһан. Тиихэдэ “метровко, лекала” гэхэ мэтэ байха бэшэ даа, һөөмлөөд лэ, хэбыень зуражархидаг һэн. Намдаа ехэ дуратайгаар, бүри ханамжатайгаар оёдолой бүхы арга нюусануудые заажа харуулдаг бэлэй, - гэжэ аша басаганиинь баяраа мэдүүлнэ.

Мүнөө Оксана Бадма-Доржиевна гуталһаа эхилээд, малгай хүрэтэр бүхы янзын хубсаһа хэндэшье тааруулжа оёдог.

- Мүнөө сагта илангаяа үндэһэн буряад хубсаһаяа зон ехээр захидаг болонхой. Залуушуул мүнөө үеын хубсаһа заншалта маягтайгаар захина. Мүн лэ дундуур наһанай зон ажал хэрэгтээ тааруу зохид байхаар үндэһэн маягтай хубсаһа оюулна. Мүнөө ямар нэгэ найр нааданда үхибүүдээ заншалта ёһоороо хубсалуулдаг болонхой, илангаяа Сагаан һарые угтуулан, - гэжэ Бэлигтын найдамтай ара талань, түшэг тулгууринь болоһон, һанал бодолоо, уран аргануудаа ниилүүлһэн наһанайнь нүхэр хөөрэнэ. Тиимэһээ уран оёдолшо ажал ехэтэй байна.

Бэлигтынгээ үндэһэн буряад эмээл бүтээхэдэ, Оксана оёхо, шэрэхэ зүйлнүүдыень хуу бүтээлсээ. Иигэжэ Бэлигтэ Нохоровой бүтээһэн үндэһэн буряад эмээл (мориной бүхы тоногтой) Агада үнгэргэгдэһэн “Алтарганада” эрхимлээ бэлэй.

– Таабаймни хэжэ эхилһэн талхи эмээл ямаршьеб даа ушараар намдаа хүрэжэ ерэһэн байгаа. Тэрээгээр модон зүйлнүүдыень, урда, хойто үүргэнүүдыень ямараар, ямар хэмжүүртэйгээр хэдэг юм гэжэ ойлгожо абааб. Санагымнай хизаар ороноо шэнжэлхэ музей соо байһан экспонадуудые шэнжэлээб. Эмээлэй маюузын тобшонуудай болон урда, хойто ганзагануудай, хударгын баабаригуудай угалза хээнүүд юугээрээ илгаатайб гэжэ тодоруулааб. Олон янзын дүрөөнүүдэй илгааешье ойлгожо абааб. Тиигэжэ бүхыдэнь ойлгоходоол, үндэһэн эмээл бүтээжэ эхилээ һэм, - гэжэ Бэлигтэ Дашеевич удаадахи урлалаа бүтээхынгөө урда ямар бэлэдхэлэй ажал ябуулдаг тухайгаа хөөрөө.

Буряад эмээл

Бэлигтэ Дашеевич, Оксана Бадма-Доржиевна Нохоровтоной үнэр баян бүлэ хоёр хүбүүдтэй, дүрбэн басагадтай, нэгэ зээтэй. Эдэ хүбүүд, басагад уг залгамжалан, булта урашуул, дархашуул болошохогүй юм бэзэ. Тиигэбэшье угай бэлиг хаана ошохо һэм, али нэгыень абахал даа. Хэн нэгэниинь суурхажа, Абараантанай угые бүри дээшэнь үргэхэл даа.

Гэр бүлөөрөө

Угаа дамжуулха хүбүүдтэеэ

Бэлигтэй бэрхэ уран дархан мүнөө Улаан-Үдэдэ ажаһуудагшье һаа, угаймнай хожоршогүй уран бэлиг Хангай ехэ Захааминһаа, сэлеэн ехэ Санагаһаа эхитэй гэжэ һайнаар ойлгодог. Тиимэһээ тоонто нютагтаа, түрэл арадтаа туһатай байхаяа Бэлигтэ Дашеевич оролдодог. Санагынгаа соёлой ордоной урдахи талмайда “Уулын уладай уг гарбалые” тэмдэглэһэн хүшөө бодхоолгодо, Ехэ нууртаа эжэл хун шубуудые тамаруулгада түрүү байһыень онсо тэмдэглэхээр.