Буурал түүхэтэ, булган малгайта Буряадайм «Баатар-Дангина»

Тус харалган 1990 оной морин жэлдэ гүйдэлөө эхилжэ, мүнөө болотор урагшаа оодорон дабшана. Һүүлэй арбаад жэлэй хугасаада урилдаанай удаа эгээл эрхим зургаан хабаадагша гол Гран-при шанда хүртэнэ. Абида Аюшеев, Бато Бадархаев, Аюр Базаржапов, Амарсана Жамбалова, Лидия Даолима, Оэлун Жагбаева гэгшэд мүнөө жэлдэ амжалтануудые туйлажа, өөһэдынгөө нэрэнүүдые Буряадай соёлой түүхэдэ алтан үзэгүүдээр бэшүүлбэ.

Мүнөө жэлэй урилдаан ехэ удхатай байгаа. Юуб гэхэдэ, бүхэдэлхэйн Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” нааданда бэлэдхэл эхилэнхэй. Тиимэһээ “Баатар-Дангина” тэрэнэй нэгэ шата боложо үгэнэ. Гэхэтэй хамта, мүрысөөнэй “Дангина” гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн гоо һайхан басаган “Алтарганада” Буряад Уласаа түлөөлхэ эрхэдэ хүртэһэн байна.

Орос гүрэн дотор соносхогдоһон Арадуудай эб нэгэдэлэй жэлдэ хэмжээ ябуулга дашарамдуулагдаа.

Бүхы дээрээ Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай болон Буряад Уласай бүхы аймагуудай 82 хабаадагша мэдүүлгэ эльгээгээ. Түрүүшын шатын удаа хахад финалай шатада 51 хүбүүд, басагад ороо.

Абида Аюшеев

Хахад финалай шата П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай колледжын танхим соо үнгэрбэ. Хубсаһа зохёодог мэдээжэ Игорь Сарапуловай хүтэлбэри доро шүүгшэд үглөөнһөө үдэшэ болотор бэлигтэйшүүлые сэгнэжэ, эгээл эрхимүүдые шэлэн абаа. Тиигэжэ һүүлшын шатада 26 хабаадагша нэрэ солоёо хамгаалаа.

П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай колледж “Баатар-Дангина” урилдаанай үнинэй найдамтай нүхэр юм. Һуралсалай гуламтын бэлигтэй багшанар хабаадагшадай тооһоо шадамар бэрхэ хүбүүд, басагадые шэлэжэ, тэдэниие һургана. Энэшье удаа тэдэ гурбан хабаадагшадта һураха тухай урилга барюулаа. Аюр Базаров, Оэлун Жагбаева ба Хэшэгто Балданов гэгшэд колледжын оюутан болохо аргатай. Түгэсхэлэй шатын гала-концертдэ 1-дэхи курсын оюутан, Захааминай аймагһаа уг гарбалтай Саян Гармаев хабаадалсаа. Саян хадаа 2025 ондо “Баатар” гэһэн шэглэлээр Гран-при шанда хүртөө һэн гээд һануулая. Саян Гармаев һайхан дуун бэлэг харагшадта барижа, эрхимээр һуража байһанаа харуулаа.

Урилдаан хэдэн шатаһаа бүридөө. 36 жэлэй хугасаада хэмжээ ябуулгын хэб һэлгэгдэнэгүй. Хэдышье тиигэбэл, танилсалгын шата жэл бүри мүлигдэжэ, түхэлөөрөө һайжаруулагдажа, һонирхолтой болоно. «Дуулим нютагтаа, дуулан жаргая!» гэһэн нэрэ доро түрүүшын шата эмхидхэгдээ.

Мүн заншалта болоһон дуу аялгын “Дуунай дээжэ”, хатар бүжэгэй “Сэдьхэлэй баяр”, үдэшын хубсаһанай “Һаргама толон” гэһэн шэглэлнүүд олон жэлэй хугасаада харагшадай анхарал татана. Гэхэтэй хамта, хүбүүдэй дунда “тэбэг” наадан урилдаанай нэгэ шата болоно.

“Заншалта хубсаһан” гэһэн шатада хабаадагшад уг заншалайнгаа хубсаһанай зүйлнүүд тухай хөөрэжэ үгөө. Ондо ондоо угтайшуулай адлирхуу хубсаһанай илгаануудые ойлгожо, мэдэжэ абахада хэрэгтэй байгаа.

“Оюун ухаанай уута” гэһэн шата гаража байгаа морин жэлдэ зорюулагдаа. Морин эрдэнидэ хабаатай асуудалнуудта хабаадагшадай тоб байса харюусажа байхадань, омогорхомоор байгаа.

Түгэсхэлэй шатада мэдээжэ дуушан, зүжэгшэн Зоригто Тогочиевай хүтэлбэри доро шүүгшэд хүдэлһэн байна. Тэдэнэй шэлэжэ абаһан, түрүү һууринуудые эзэлһэн хүбүүд, басагад гоё һайхан бэлэг сэлэгүүдтэ хүртөө. Тумэн Митыповэй дархалһан тусхай кубогуудаар, Бато Мэрдыгеевэй бүтээһэн эрэ хүнэй бүһын гоёолтонуудаар, Владимир Табитуевай хэһэн эхэнэрнүүдэй мүнгэн зүйдхэлнүүдээр илагшад урмашуулагдаа. Гол Гран-при шанда хүртэгшэд Ринчин Дашицыреновэй һайн дуранай жасаһаа 50 мянган түхэригтэ хүртөө. Мүн Уласай уран бэлигтэнэй түбһөө, Буряадай Соёлой яаманһаа тусхай шангууд үгтэһэн байна.

Хөөрхэн багахан хүүгэн дангина, баатарнууд

Эгээл бага наһанай бүлэгтэ олон хабаадагшад оролсоо гээд хэлэлтэй. Хахад финалай шатада аяар 15 дангина басагад эрхим болохоёо шамдаа. Гансал дүрбэниинь түгэсхэлэй шатада орожо шадаа.

Яруунын аймагай Эгэтын-Адагай һургуулиин дэргэдэхи сэсэрлигэй бүлэгэй шаби Раиса Цыдендамбаева олониие гайхуулаа. Оройдоол 5 наһатай Рая дангина өөрһөөнь эгэшэ басагадтай тэгшэ адляар тэмсээ. “Сэдьхэлэйм баяр” гэһэн хатар эрхимээр гүйсэдхэһэнэй түлөө тусхай шанда эгээл эдир хабаадагша хүртэбэшье, түгэсхэлэй шатада орожо шадаагүй. Хэды тиигэбэшье урилдаанай гала-концертын шэмэглэл болоо.

Энэ наһанай бүлэгтэ 1-дэхи шатын дипломдо Эрхүү можын Усть-Ордын Буряадай тойрогой 8 наһатай Ульяна Данчинова хүртэһэн байна. Советскэ Союзай Герой Илья Васильевич Балдыновай нэрэмжэтэ Усть-Ордагай 2-дохи һургуулиин шаби ори гансаараа Эрхүү можые тус хэмжээндэ түлөөлөө.

“Хүүгэн баатар” гэһэн номинацида Ивалгын аймагай Хойто бэеын һургуулиин шаби Ардан Хайнчиков 1-дэхи шатын дипломоор шагнагдаа. Гол Гран-при шанда Захааминай аймагай Абида Аюшеев хүртөө. Санагын дунда һургуулиин шабиин элинсэгүүдэй нэгэниинь ехэ баатаршалга гаргаһан байгаа. Париж хото хүрэжэ, Наполеоной хүтэлбэрилһэн француз сэрэгшэдые даралсаа гээд, Абида омогорхон мэдүүлээ.

Амарсана Жамбалова

Зэдын аймагай Амарсана Жамбалова “Хүүгэн дангина” гэһэн шэглэлээр амжалта туйлажа, Гран-при шан абаһан байна. Амарсана Гэгээтэ һууринһаа уг гарбалтай юм. Мүнөө үедэ Петропавловкын 1-дэхи һургуулида һурана.

- Урда жэлнүүдтэ хэдэн һонирхолтой хэмжээ ябуулгануудта хабаадаһан байнаб. Түрэл Гэгээтэ һууриндаа, Петропавловкада дуу хатарай урилдаанда ошоо һэм. Нэгэ дахин Улаан-Үдэ ерэһэн байгааб. Тиимэһээ олон хүн зонһоо нэгэшье айгаагүйб. 2-дохи классай байгаад, хатарай кружогто ябанаб. Үшөө сэсэрлигтэ ябахадаа, түрүүшынгээ дуунуудые хангюурдаһанаа һананаб. Үреэлнүүдые яһала һайнаар мэдэдэгби, - гэжэ 3-дахи классай шаби Амарсана Жамбалова хөөрэнэ.

Хэд бэ эдир дангина, баатарнууд?

11-15 наһатай хүбүүд, басагад энэ урилдаанда оролсоһон байна. Бүхы шатануудые эрхимээр дабажа гараһан Ахын аймагай Өөрлиг һууринай Сергей Дамшаев, Хэжэнгын аймагай Эдэрмэг һууринай Татьяна Балданова гэгшэд 1-дэхи шатын дипломуудые абаа. Татьяна хадаа буряад хэлээр уласай олимпиадануудта хабаададаг габьяатай. Мүнөө буряад литературын олимпиадада бэлдэжэ байһанаа мэдүүлээ. Һургуулиингаа “Арюна” ансамблиин алтан одохон болоһон Татьяна олоной һайшаалда хүртэһэн байна.

Гол шангуудта Захааминай аймагай Дүтэлүүр һууринай Бато Бадархаев, Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай шаби Лидия Даолима гэгшэд хүртэһэн байна.

Бато Бадархаев

15 наһатай Бато Бадархаев багаһаа хойшо дууладаг, хатардаг байһанаа мэдүүлнэ. Нэгэтэ бэшэ “Наранай туяа” конкурсдо амжалтатайгаар хабаадаһан юм. Багаһаа хойшо тамирай элдэб зүйлнүүдээр бэеэ һорино. Волейбол наадана, морёор ябана. Эгээл ехэ амжалтануудынь һээр шаалганаар туйлагдаа. 8 наһатайһаа хойшо һээр хухалжа һуранхай. Һаяхана Батын оролсодог Дүтэлүүрэй залуушуулай команда уласай “Заншалаа сахигшад” гэһэн лигэдэ ялас гэмэ амжалта туйлаа. Тэдэ 15 команда сооһоо шангай 2-дохи һуури эзэлһэн байна.

- Бүхы юумэндээ үрдеэд ябанаб. Эдэ кружогуудни һаад ушаруулдаггүй. Хатарнуудай ашаар волейболдо, һээр шаалганда бэеыншни хүдэлсэ түргэн, тэнсүүритэй болоно, - гэжэ Бато Бадархаев мэдүүлнэ.

Шэнэхээн угтай Лидия Даолима 1-дэхи классһаа хойшо Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадта һуража, эрхим һурагшадай тоодо орожо шадаа. Хитадай болон Оросой хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ ябаһанаа мэдүүлнэ.

Лидия Даолима

Түрүүн “Мүнгэн хонхонууд” гэһэн бүлэгтэ ябажа, буряад дуунуудай 40 гаран клиптэ хабаадалсаа. Энэ түсэлэй түгэсхэхэдэ, “Саран туяа” ансамбльда мүнөө болотор ябалсана. Лида тэндэ дуулана, хатарна. Тиимэһээ “Баатар-Дангина” урилдаанда шадамараар хабаадаһандань гайхалгүй. “Оюун ухаанай уута” гэһэн шатада эгээл бэрхээр бэеэ харуулаа. Мориной наһан тухай хүсэд хэлэжэ үгөө.

- Шэнэхээнэй тала дайдаар манай гэр бүлын адуун һүрэг, хони мал олоор бэлшэжэ ябадаг. Тус урилдаанда бэлдэжэ байһандаа, морин тухай ехэ мэдэсэ абааб. Багшамни хуу һайнаар ойлгуулжа үгөө. Теэд би өөрөө морёор ябажа шадахагүйб. Энэ урилдаанай удаа һураха һанаатай болооб, - гээд, Лидия дуулгана.

Өөрынгөө түрэл Шэнэхээн нютаг тухай дуу Лидия хангюурдаһан байна.

- Түрүүн “Манай нютаг” гэһэн дуу бэлдэжэ байгаабди. Урилдаанһаа урид оройдоол хэдэн үдэрэй үлөөд байхада, багшанартаяа хөөрэлдэжэ, шэнэхээн дуу харагшадта бэлэглэхэ гэжэ шиидээбди. Тиигэжэ олоной һонорто “Алтан Харгана” гэһэн дуу дурадхааб. “Саран туяа” ансамбльдаа гансаараа хатаржа үзөөгүй һэм. Харин тус урилдаанда гансаараа хатаржа туршааб, - гэжэ Лидия һанамжаараа хубаалдана.

Урматай, урагшатай «Баатар-Дангина»

Сагаан һарын үедэ болодог эгээл хүндэтэй урилдаанай гол шэглэлнүүд гэхэдэ, “Баатар” болон “Дангина” болоно. Эндэ 25 наһа хүрөөдүй залуу халаан хабаадаха ёһотой. Харин һүүлэй жэлнүүдтэ ехэнхи ушарта 20 наһа хүрөөдүй хүбүүд, басагад оролсоно. Энэшье удаа энэ заншал алдагдаагүй.

Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат һургуулиин Хэшэгто Балданов, урлалай колледжын оюутан Анастасия Пронтеева гэгшэд 1-дэхи шатын дипломуудые абаһан байна.

Хэжэнгын аймагһаа уг гарбалтай урлалай колледжын оюутан Аюр Базаржапов гол Гран-при шанда хүртөө. “Дангинын” титим Захааминай аймагай Оэлун Жагбаевада зүүлгэгдэбэ. Тиигэжэ тэрэ Буряад Уласаа бүхэдэлхэйн Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” нааданда хабаадаха эрхэтэй болобо.

Оэлун Жагбаева

Буряадай Дангина Захааминай аймагта Оросой Герой Жаргал Гомбоевой нэрэмжэтэ Мэлын һургуулида 10-дахи класста һурана. Түрэл һургуулиингаа бүхы хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг басаган гээшэ. Үндэр бэетэй Оэлун шадамар бэрхээр волейбол наададаг, командатаяа хамта нэгэтэ бэшэ аймагайнгаа болон уласай мүрысөөнүүдтэ шалгарһан намтартай.

- Үнэн дээрээ хэлэбэл, бидэ бэлдэлгэеэ орой эхилээбди. Оройдоол 4-5 үдэрэй туршада бэлдээд, Захааминайнгаа аймагта Гран-при абажархиһан байнаб. Удаань 12-13 үдэрэй хугасаада унтан хэбтэнгүй наашаа ерэхэ гэжэ бэлдэлгэ хээбди. Юуб гэхэдэ, 2018 ондо “Хүүгэн дангина” урилдаанда шангай 2-дохи һуури эзэлһэн байнаб. Жэл болоод, юушье шүүжэ шадаагүйб, ганса хабаадагшын үнэмшэлгэ абаад үлөөб. Тиимэһээ мүнөө жэлэй урилдаанда ороходоо: “Заал һаа илалта туйлахаб”, - гэжэ өөртөө хэлээд, шүдөө зугаад бэлдэһэн байнаб, - гэжэ Оэлун абаһаар лэ хөөрэнэ. 

Гэрэл зурагуудые эндэ хаража болохо.