Хүгжэм зохёогшодой алдарта зам

Түрүүшын съезд Съездын хэмжээндэ Буряадай үндэһэн заншалта дуу хүгжэм зохёохо талаар урдахи жэлнүүдэй дүнгүүд гаргагдажа, саашанхи ажаябуулгануудай түсэбүүд баталагдаһан юм. Тэрэнэй ябуулгые Буряадай мэргэжэлтэ хүгжэмэй эхин һуури табигшад – Дандар Аюшеев, Жигжит Батуев ба Бау Ямпилов гэгшэд хүтэлбэрин ябуулһан байна. Эдэ оюун бэлигтэй хүгжэм зохёогшод буряад арадай шэнэ үеын үндэһэн заншалта дуу хүгжэмүүдые зохёон байгуулһан аша габьяатай.

Энэ хадаа буряад дуу хүгжэмэй арадай аман үгын зохёолнуудһаа шэнэ үеын мэргэжэлтэ замда гаража, эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилһэн үе саг байгаа.

1940 ондо Москва хотодо үнгэргэгдэһэн Буряад-Монголой уран  урлалай нэгэдэхи декадын хэмжээндэ “Энхэ-Булат баатар” гэһэн түрүүшын буряад оперо «ялас» гэмэ амжалтатайгаар табигдаһан түүхэтэй. Тэрэнэй хүгжэм зохёогшо – Маркиан Фролов, либреттын автор – Намжил Балдано.

Буряадай түрүүшын үлеэбэри оркестр

Хэдэн мянгаад жэлэй түүхэтэй Буряадай үндэһэн соёлой аялга хүгжэм талын нүүдэлшэ арадай үльгэр түүрээлгын морин хуурай аялгатай, хөөмэйн дуунай таабарита зэдэлээнтэй, ёохор нааданай сог залита жабхалангаар халиһан, үргэн талын утаар татаһан урдын дуунай уянгатай.

1920-ёод онуудта СССР гүрэн соо мэргэжэлтэ хүгжэмэй соёл урлал хүгжөөгдэжэ эхилһэн байна. Буряад орондо хүгжэмэй һургуулинууд болон элдэб янзын курсанууд нээгдэһэн. 1923 ондо Дээдэ-Үдэдэ гүрэнэй хүгжэмэй техникум байгуулагдажа, соёлой түрүүшын мэргэжэлтэд бэлэдхэгдэжэ эхилһэн түүхэтэй.

1924 оной февраль һарада Дээдэ-Үдын Буряад-Монголой АССР-эй НКВД-гэй үлеэбэри хүгжэмэй оркестр уласай Наркомпросой мэдэлдэ үгтэжэ, гүрэнэй үлеэбэри оркестр гээд нэрлэгдэдэг болоһон юм.

Тэрэ хадаа буряад хүгжэм гүйсэдхэдэг эгээл түрүүшын үлеэбэри оркестр боложо, эхин түрүүшын 10 янзын буряад хүгжэм гүйсэдхэһэн түүхэтэй.

Уран һайханай оршондо

1927 оной июниин 15-да Дээдэ-Үдэ хотодо Буряадай соёлой хүтэлбэриин хүгжэмэй бага болзортой курсануудай түрүүшын дүүргэгшэд – эрдэмтэй хүгжэмэй мэргэжэлтэд гаража, хаа-хаанагүй хүдэлжэ эхилһэн байна.

1929 ондо Буряадай ниислэл хотодо хүгжэмэй-театрай студи нээгдээд, 1931 ондо тэрэ уран урлалай техникум болгогдоһон. Буряадай мэргэжэлтэ хүгжэм байгуулалгын хэрэгэй эхин һууриие табилсаһан зониие нэрлэхэдэ: П.М. Берлинский ба М.С. Арсеньев гэһэн хүгжэм зохёолшод, дирижёр М.А. Бухбиндер, хүгжэмэй багшанар Т.К. Глязер, В.Д. Обыденная, режиссёрнууд И.М. Туманов ба А.В. Миронский, зүжэгшэн ба режиссёр Г.Ц. Цыдынжапов болон бусад олон оюун бэлигтэй хүнүүд.

Б. Сальмонт, П.М. Берлинский, Г.В. Башкуев, В.И. Морошкин, Б.Б Ямпилов, Б.В. Олзоев, Д.С. Дугаров гэһэн мэргэжэлтэд буряад арадай аман үгын аялга дуунуудые шэнжэлэлгын хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулһан габьяатай.

1930-аад онуудай тэн багаар Буряад орондо 100 гаран уран һайханай бүлгэмүүд буряад дуу хүгжэм дэлгэрүүлһэн хүдэлмэринүүдые үргэн дэлисэтэйгээр ябуулжа байһан гэжэ эли.

1936 оной февраль һарада Дээдэ-Үдэ хотодо Арадай зохёохы урлалай байшан бодхоогдожо, дуу хүгжэмэй хүгжэлтын хэрэг шэнэ шатада гаргагдаһан. 1938 оной март һарада Буряад-Монголой АССР-тэ гүрэнэй филармони байгуулагдаһан юм. Тэрэнэй бүридэлдэ симфоническа оркестр, хуурай квартет ба циркын бүлгэм ородог һэн ха.

1939 ондо 80 хүгжэмшэдһөө бүридэһэн буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестр байгуулагдаһан.

Буряадай түрүүшын оперо ба балет

1940 оной майн 11-дэ Буряад-Монголой АССР-эй Хүгжэм зохёолшодой холбоон бии болгогдоһон түүхэтэй. Тэрэнэй түрүүлэгшээр П.М. Берлинский томилогдожо, гэшүүдэй тоодо  В. Морошкин, Д. Аюшеев, Ж. Батуев, Б. Ямпилов, Н. Халбаев, Ч. Генинов, А. Бардамов гэгшэд оруулагдаһан байна.

1940 ондо угсаатанай домогой удха шанар дээрэ онсолһон “Энхэ-Булад баатар” гэһэн Буряадай түрүүшын оперо табигдажа, арадай соёлой хүгжэлтэдэ онсо шухала ушар болоһон түүхэтэй. 1942 ондо буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй ансамбль дуунай ба хатарай болгогдожо, мүнөөнэй «Байгал» ансамбль байгуулагдаһан. 1956 ондо “Свет над долиной” гэһэн Буряадай түрүүшын балет табигдажа, харагшадые баярлуулһан. Табиһан режиссёр – С.Н. Ряузов. Тэрэл жэлдэ Буряадай хүгжэм зохёогшодой түрүүшын съезд үнгэргэгдэжэ, үндэһэн заншалта хүгжэм дуунай эрдэмэй мэргэжэлтэ хэмжээндэ гаргагдаһан тухай баримтанууд соносхогдоһон байна.

Дандар Аюшеев

persons.i-bur.ru

Буряадай хүгжэм зохёогшод үргэн дэлисэтэйгээр хүдэлжэ, арадайнгаа соёлые хүгжэлтын үндэр хэмжээндэ гаргаһан ехэ аша габьяатай. Тэдэнэй алдар солото нэрэнүүдынь түрэл арадайнь түүхэдэ мүнхэлэгдэһэн, һануулая:

1) Бау Ямпилов – оперонууд “У истока родника” (1960), “Прозрение” (1967), “Чудесный клад” (1970), баледүүд “Красавица Ангара” (1959, Лев Книппертэй суг хамта), “Патетическая баллада” (1967), оратори “Гудящие сосны” (1965), симфони “Цветущий край” (1953), симфониин хатарнууд (1959).

2) Дандар Аюшеев – оперын трилоги “Побратимы” (1958, Б. Майзельтай суг хамта), “Братья” (1961), “Саян” (1967), симфониин зураглал “Таёжные песни” (1964), симфониин поэмэ “Богатая долина” (1970).

Хубарагһаа алдарта хүгжэм зохёогшо

Үнгэрэгшэ 2025 ондо Буряадай Хүгжэм зохёогшодой холбооной байгуулагдаһаар 85 жэлэй ойн баяр үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэгдэһэн байна.

Тус холбоон манай угсаата арадай соёлой хүгжэлтын түүхэдэ ударидагша һуури эзэлдэг. Тэрэнэй гэшүүдэй зохёохы шэнэ найруулгануудые оперо ба баледэй театрай, филармониин артистнар, хүгжэмэй болбосоролой эмхинүүдэй багшанар ба оюутад, арадай уран һайханай бүлгэмүүд, харагшад – булта тэсэжэ ядан хүлеэдэг. Хүгжэм зохёогшод үнгэрһэн түүхэдэшье, мүнөөшье сагта арадай эгээл хүндэтэй хүнүүд болодог ха юм.

Холын 1930-аад онуудта мүнөөнэй Улаан-Үдэ ниислэл хотын театрай - хүгжэмэй техникумдэ һураха хүсэлтэй Хэжэнгэ нютагай учётчик мэргэжэлтэй Бау Ямпилов, Түнхэнэй дасанай хубараг Дандар Аюшеев, агитбригадын гэшүүн Жигжит Батуев гэгшэд бусадай тоодо хүрэжэ ерэһэн юм. Тэдэнэр ноотын эрдэм гэжэ огто мэдэхэгүй, хүгжэмшэнэй мэргэжэл тухай һайн ойлгосогүй, гансал зүрхэ сэдьхэлэйнгээ оюун бэлигэй ошото хүсэнэй дуудалгаар зорижо ерэһэн гэжэ эли.

Тиигээд СССР-эй баруун тээхи хотонуудһаа бууһан мэргэжэлтэдэй оролдолгын хүсөөр тон богонихон сагай туршада хүгжэмэй эрдэмые гүнзэгыгөөр шудалжа, дээдэ гарай хүгжэмшэд болоһон золтой заяатай.

Европын гүрэнүүдээр хэдэн зуугаад жэлэй туршада шудалагдажа, хэрэглэлдэ оруулагдаһан хүгжэмэй жанрнуудые буряад хүгжэмшэд оройдоол 20-ёод жэлэй туршада эрхимээр шудалхын хажуугаар түрэл нютагайнгаа үзэсхэлэн байгаали, түүхэ гэхэ мэтэ шэнэ сэдэбүүдээр баяжуулһан гэжэ хэлэгдэнэ.

Тэдэнэй зохёохы ажалай хүсөөр манай гүрэнөөр ба бүхы дэлхэйгээр эгээл түрүүшынхиеэ Буряадай оперо ба баледэй, симфоническа найруулгын, вокально-симфоническа, камерно-вокальна, камерна хүгжэмэй зэмсэгүүдэй зохёолнууд зэдэлжэ, олоной һайшаалда хүртэһэн алдартай.

Түрүүшын буряад хүгжэм зохёогшодые һурган дэбжүүлһэн П.М. Берлинский, В.И. Морошкин, А.П. Кудрявцев, В.Д. Обыденная гэһэн хүндэтэ багшанарай нэрэнүүдынь буряад арадай түүхэдэ алтан үзэгүүдээр мүнхэлэгдэһэн. Тэдэнэй шабинарынь - Д.Д. Аюшеев, Ж.А. Батуев, Б.Б. Ямпилов, Г.Г. Дадуев гэгшэд эрдэм мэдэсэеэ удаадахи үеын оюун бэлигтэй залуушуулда дамжуулжа, мүнөө бүхы дэлхэйгээр суурхадаг буряад дуу хүгжэмэй үндэһэн хэшэгэйнь эрдэнитэ баялигаар үршөөһэн.