Эдиршүүлдэ зорюулагдаһан гурбан боти

Буряадай Үндэһэтэнэй номой санда сэдхүүлшэд, «Бэлиг» түбэй ажалшад, оюутад, һурагшад суглараа. Уулзалгые хүтэлһэн Баяр Балданов Оюна Цыцыкова хоёр сугларагшадта уран зохёолшын намтар, зохёохы зам, тэрэнэй зохёолнууд тухай тобшохоноор хөөрэжэ үгөө.

Виктор Трифонович Слипенчук 1941 ондо Примориин хизаарай Черниговкэ һууринда түрэһэн, үдэһэн. Тэрэнэй ажалай намтар ехэ баян: геолог-бэдэрэгшэ, зоотехник, далайн алба хаагша, загаһа үсхэбэрилэгшэ, барилгашан, сэдхүүлшэн. Эдэ бүгэдэ һониншье, хүшэршье, заримдаа аюултайшье ажалнууд уран зохёолшын ухаан мэдэрэлые яһала баяжуулаа. Тиимэһээ тэрэнэй зохёолнууд сэхэ ажабайдалһаа һабагшална. Зохёолнуудыень уншахада, тэрэнэй эрмэлзэл, һонюуша ухаан, ажабайдалда өөрын онсо хандалга тодоор элирнэ.

Шүлэглэмэл зохёолнуудһаань бүридэһэн номуудынь: «Үе сагай гэрэл», «Хооһон газар руу аяншалга», «Чингис хаан», «Гераклай арбан гурбадахи баатаршалга» гээд олон. Прозоор бэшэгдэһэн зохёолнууд: «Хундагын газар», «Алтан ханза», «Одото абарагша», «Хутагын эриһээ халгаһан туяа» болон «Засаг дарга» гэжэ зүжэг.

«Хундагын газар» гэжэ романайнь удхаар гүрэнэй Үндэһэтэнэй театрта (Театр Наций) «Тайлбари тэмдэг үгы роман» гэжэ зүжэг табигдажа, хэдэн жэлэй туршада тайзан дээрэ болон нүүдэл тоглолтоор харуулагдажа байгаа. Виктор Слипенчугай зохёолнуудаар «Оросой радиодо» табан радио-зүжэг табигдаа юм. Тэрэнэй шүлэгүүдээр олон дуунууд, романснууд найруулагдажа, элдэб шангуудта хүртөө.

Оросой Уран зохёолой академиин гэшүүн-корреспондент Виктор Слипенчук «Оросой соёлой заншалнууд та үнэн сэхэ байһанай түлөө» гэһэн Сергей Есенинэй нэрэтэ алтан медаляар шагнагданхай, Оросой Уран зохёолшодой холбооной Москвагай эмхиин «Эсэгэ оронойнгоо уран зохёолдо үнэн сэхэ алба хэһэнэй түлөө» гэһэн дипломдо хүртэһэн, «Оросой Уран зохёолшодой холбооной Москвагай эмхиин 55 жэл» гэһэн медаляар шагнагдаа һэн.

Виктор Слипенчугай зохёолнууд япон, хитад, вьетнам, монгол, украин, француз, серб хэлэнүүдтэ оршуулагданхай. 2003 ондо зохёолнуудайнь суглуулбари юһэн боти болгогдожо хэблэгдээ. Буряадуудые түрэл хэлэеэ үзэжэ, үндэһэн хэлээрээ уран зохёолнуудые уншажа, олон арадуудай соёлоор, уран зохёолнуудаар һонирхожо ябахые уряалһан Виктор Трифонович Слипенчугай видео-хандалга дамжуулагдаа.

Номуудай тобшо удха.

Номууд соохи үйлэ хэрэгүүд хуул бодото байдалһаа абтаһан, уран зохёолшын өөрынгөө бэеэр үзэһэниинь, зүрхэ сэдьхэлээрээ ойлгоһониинь уншажа эхилхэтэй адли ойлгосотой болоно. Хүтэлэгшэд номуудай удхыень халта нээжэ, хэдэн жэшээнүүдые дурдаа. Эдэ зохёолнуудта хүн зоной ямаршье үедэ һанал бодолоо табидаг, һанаагаа зободог асуудалнууд юрын зоной хэрэгүүдээр зураглагдана.

Нэгэдэхи номой нэрэнь «Амтатай шампанска» гэжэ үгүүлэлэй нэрээр гаргагданхай. Энээхэн зохёол хүнэй сэдьхэл хүдэлгэхөөрөөл хүдэлгэнэ. Захагүй ехэ далайн үдхэн манан соогуур эсэгэ хүбүүн хоёрой ябаһан багахан онгосые харшаганатар бута мүргөөд, томо онгосо гарашана... Теэд энэ үдхэн манан соогуур бараг үнгэрхэ гэжэ найдаһан штурман энэ ушарые ойлгобошьегүй. Харин руль баригша курсант хэлэнгүй үнгэршэбэ, бараг бэзэ гэжэ һанаандаа шиидээ. Иигэжэл хоёр хүнэй хайхарамжагүй ябадалһаа эсэгэ хүбүүн хоёр далайн дунда хоюулханаа үлэшэнэ. Һүүлшын наран. Эсэгэ хүбүүн хоёрой һүүлшын хөөрэлдөөн. Һүүлшын бодолнууд...

«Илалтын үдэр» рассказ соо «дайе даража, даагаа һүүлдэһэншье һаа», Эсэгын ехэ дайнда һамгаяа, хүбүүгээ алдажа, ганса бэе үлэһэн хүнэй сэдьхэлэй дотор ямар байхаб? Тэрэнэй уйдхар бодолые нэгэл хүн – үхибүүн сэлмээхэ байба. Ганса бэе хүнэй, илангаяа үншэрһэн үхибүүнэй мэдэрэл эндэ сэлигдэнэ. Иимэ хүнүүдэй мэдэрэл уран зохёолшо тон һайнаар тобойлгоно. Юундэб гэхэдэ, авторай нимгэн сэдьхэлтэй түрэлхид өөһэдөө зургаан үхибүүтэйшье һаа, үншэн үрөөһэн үхибүү үргэжэ абаһан юм.

Харин гурбадахи номой герой – залуу уран зохёолшо Валерий Губкин худалаар хардуулна. «Нэрээ хухаранхаар, яһаа хухара» гэгшэдэл, Виктор бүхы бэрхэшээлнүүдые дабажа, үнэн нэрэеэ хамгаалжа шадана. Зохёол бүхэниинь хүнэй досоохи зобоһоншье-баярлаһаншье мэдэрэлые уудалан тобойлгожо, уншагшын сэдьхэл хүдэлгэнэ. Энэл даа, уран зохёолшын зорилго, үүргэ.

Теэд эдэ зохёолнууднай ород хүнэй, ородоор найруулагдаһан зохёолнууд гэжэ бү мартая. Тиимэһээ оршуулагшын үүргэ тон харюусалгатай. Оршуулагшын урда хэдэн ехэ зорилгонууд табигдана: тон түрүүн уран зохёолшын һанал бодолые хазагайруулжа болохогүй гэһэн эрилтэ; тиихэдээ үйлэнүүдэй үнгэржэ байһан оршон байдалыень яажа харуулхаб – зохёол соо ямар бэ, тэрэ зандань гү, али өөрынгөө хэлээр уншаха хүнэй һайнаар ойлгожо мэдэрхээрнь, тэрэнэй оршон тойрондо дүтэлүүлхэ гү? Али үшөөл ондоо үргэн ехэ, али олон ондоо уларилтай байгаали, зангаараа тад ондоо хүн зон байдаг юм гэжэ танилсуулха гү? Хэды тиигэбэшье, хаана-яанашье, бүмбэрсэг дэлхэйн

алишье буланда ажаһуудаг хүмүүн түрэлтэнэй хэтэ мүнхын асуудалнууд бултандамнай дүтэ, ямар нэгэн ушараар хүн бүхэн хэн юун гэлтэгүй адлил һанаагаа зобонобди, тиигээд хэн зэмэтэйб, хэн харюусалга даажа абахаб, юу хэхэб-яахаб, яажа һуудал байдалаа һайжаруулхаб, хүн зоной һанаа сэдьхэл яажа тэгшэлүүлхэб гэһэн хэтын ехэ асуудалнуудта харюусахаяа уран зохёолшод оролдоно ха юм. Оршуулагшашье уран зохёолшо эдэ асуудалнуудта яажа харюусанаб гэжэ тобойлгон харуулха ёһотой.

Виктор Слипенчугай зохёолнуудые Цырен-Ханда Дарибазарова, Надежда Мунконова, Дамба Дарибазаров - гурбан бэрхэ оршуулагшад буряад хэлэндэ найруулаа гэжэ тэмдэглэе. Тэдэнэй ажалнуудые мэдээжэ оршуулагша, ирагуу найрагша, уран зохёолшо Николай Шабаев хинан шалгаһан байна. Энэ харюусалгатай ажал тухайгаа «Перекрёсток» гэһэн туужа оршуулһан Буряадай арадай артист Надежда Михайловна тодорхойгоор хөөрэжэ үгөө.

Шэнэ номууд хатуу гадартайгаар, һайн шанартайгаар хэблэгдээ гэжэ онсолон тэмдэглэе. Залуу уран зурааша Соёлма Гармаева уран зурагуудаараа шэмэглэжэ, удхыень бүри һайнаар тайлбарилхада, ехэ туһа болоно. Нюдөөрөө хараһамнай юунһээшье үлүү ха юм даа. Ургажа ябаһан эдиршүүлдэ зорюулагдаһан номууд иимэл байха ёһотой гэжэ һанагдана, бултанда жэшээ болохо бэзэ.

Эдэ номууд «Бэлиг» түбтэ бэлдэгдэжэ (боти бүхэн – 2 мянган), зургаан мянган хэһэгээр Республиканска типографида хэблэгдээ. Номуудые бэлдэжэ, хэблэжэ гаргаһан зондо Баярай бэшэгүүд барюулагдаа. Бүхы ажалнуудта Байгал далайе хамгаалгын жаса туһаяа хүргөө.

Урихан хабарай айлшалжа байһан энэ хаһада улаан зүрхэндэмнай, уян сэдьхэлдэмнай уянгата мүрнүүдшье түрэнэ гээшэ бэзэ. Уянгата һайхан ууган буряад хэлэнэймнай хүгжэлтэдэ иимэ ехэ нэмэри хубитаяа оруулһан эсэгэ хүбүүн Виктор Трифонович, Михаил Викторович Слипенчугуудта баяр юхүргэнэбди! – гэжэ Баяр Дашеевич баяраа мэдүүлээд, - Эдэ номуудтай танилсаад байхадаа, бушуу уншажа, геройнуудай хуби заяае мэдэхэ, ойлгохо хүсэл түрэбэ бэзэт. Уншагшад зүрхэнэй дулаагаар, энхэргэн дураар бөөмэйлэгдэһэн эдэ номуудые уншажа, сэдьхэлээ хужарлуулжа, ёһотоорнь сэгнэхэ гэжэ найданаб, - гэжэ үреэл юрөөлөө табяа.

Энэ уулзалгые 1-дэхи лицей-интернадай Ананда Эжинов буряад арадайнгаа дуугаар эхилжэ, буряад оршон байгуулаа. 29-дэхи гимназиин Дангина Базарова «Буряад орон» гэжэ шүлэг уянгатуулаа. Энэл һургуулиин Нора Пихаева Юмжана Бограева хоёр буряад арадайнгаа «Үреэл» гэһэн дууе хангюурдаа.

Номууд Буряадаймнай, Агын болон Усть-Ордын тойрогуудай номой сангуудта тараагдаха юм.