Театр. Үе саг. Ажабайдал.

Эртын Грециһээ эхи үндэһэтэй

Дэлхэй дээрэ түрүүшын театр 2500 жэлэй саада тээ Эртын Греци гүрэндэ бии болоһон түүхэтэй. Тэрэ сагһаа уран зохёол (зүжэг), хүгжэм, уран зураг (декораци), хатар ба киногой зүйлнүүдые нэгэдүүлэн хамтаруулһан театр дэлхэйн бүхы арадуудай соёлой ба түүхын хүгжэлтэдэ шухала һуури эзэлдэг. Театрай һүлдэтэ тэмдэгүүд – хүхюутэй ба гунигтай хоёр багууд – хүн бүхэндэ мэдээжэ.     

Эртын Грециин театр оройдоол гурбан артистһаа бүридэдэг байһан. Тэдэнэй хүн бүхэниинь зүжэг соо хэдэн дүрэнүүдые наададаг һэн ха. Эхэнэр артистнуудай огто үгы һэн тула бүһэтэйшүүл мүн лэ басагадайба һамгадай рольнуудые гүйсэдхэдэг байһан заншалтай. Хожомынь саашадаа тайзан дээрэ эхэнэрнүүд бии болоходоо, тэдэнэртэ гансал һуулгамаршадай ба һальхай зальхай, хүнгэн ябадалтай эхэнэрнүүдэй рольнууд үгтэдэг байгаа.       

Гладиаторнуудай байлдаануудта һурамхи болоһон Эртын Римэй ажаһуугшад мүн лэ театрай тайзан дээрэ шуһата тэмсэлнүүдые хараха дуратай байһан гэдэг. Тэрэ ушараар ямар нэгэн гэмтэ ябадалай түлөө саазалуулхаяа байһан хүниие асаржа, зүжэгэй үедэ артистын орондо табяад, тайзан дээрэ аладаг байһан ха.       

Бүхы үе сагуудта һонирхолтой һайнаар бэшэгдэһэн зүжэгэй текстнүүд дуталдадаг һэн ха. Театрнууд һайн зүжэгүүдэй хойноһоо ёһото «агнуури» хэдэг, бэе бэеһээ хулуудаг, тэмсэдэг байһан. Тиимэһээ автор зүжэгэй дүүрэн текстые ори ганса хүндэ - театрай «эгээл үнэн сэхэ нюурта» – суфлёрто үгэдэг байһан ха. Бусад артистнарта гансал өөһэдынь хэлэхэ үгэнүүд үгтэдэг байгаа. 1603 ондо Англида зүжэгэй удха хулуужа бэшэгдэһэн «Гамлет» гэһэн зохёол түрүүшынхиеэ ёһото «тонуул дээрмэ» (пиратство) гээд нэрлэгдэһэн түүхэтэй.          

Халзан тархяар альга ташалган

Эртэ урдын сагһаа театрнууд харагшадай альга ташалганда тусхай ехэ анхаралаа хандуулдаг байһан гэжэ эли. Зүжэгэй ямар үйлын үедэ альгаа ташаха тухай харагшадта заабаринууд үгтэдэг байһан ха. Эртын Грециин театрнуудта дайн байлдаануудта хүндөөр шархатаад, гараа отолуулжа абхуулһан сэрэгшэдтэ альгаа ташаха тусхай арга боломжо үгтэдэг байһан гэдэг. Эрэмдэг сэрэгшэдэй урда халзан толгойтой богоолнуудые һуулгаад, тэдэнь үрөөһэн гарнуудаараа тархинуудыень тоншон альгадажа, ташаганаһан абяа гаргадаг һэн ха.

Тиигээд һүр жабхалангүй, харагшадай һонирхол татаха аргагүй зүжэгүүдтэ театрнууд тусхай бэлэдхэлтэй альга ташагшадые асаржа һуулгадаг байһан гэжэ хэлэгдэнэ. Тэдэнь аргагүй шанга альга ташалгын нэрьеэгээр тулюурхан зүжэгэй наадые һэргээхэ үүргэтэй байһан. Тиимэ альга ташагшадые хүлһэлжэ уридаг заншал илангаяа үргэнөөр Европын гүрэнүүдээр дэлгэрһэн байгаа. Саашадаа тиимэ ажал ябуулагшадай горитой мүнгэ эридэг болоһон ушараар замхаһан түүхэтэй.       

Модон шиидамаар «адислажа»… урилганууд

Эртын Грециин Фриних гэһэн зүжэг зохёолшын улад зоной һандарал тухай зүжэгынь туйлай ехээр харагшадай зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэжэ, бүхы театр уйлаан бархираанай нёлбоһо нулимса соо шэнгэн алдаһан байгаа. Зүжэг зохёолшо хэһээлтэдэ орожо сүүдлүүлээд, ехэ мүнгэнэй яла  түлөөд, саашадаа тэрэнэй зүжэгүүдые табихань огто хоригдоһон гэдэг.         

Римэй империдэ пантомимы гэһэн үгэ абяагүй, гансал «бэеын хүдэлсын хэлээр» табигдадаг зүжэгтэ «гетеры» гэһэн хэнһээшье дулдыдадаггүй, сүлөөтэ эрхэтэй эхэнэрнүүдэй хабаададаг байһан тухайнь хэлэгдэдэг. Тэдэнэр нюсэгэн бэедээ ганса шэл мэтэ соо нэбтэ харагдадаг нэмэргэнүүдые хэдэрээд, тайзан дээрэ гаража, нахилзан ябаха үедөө тэдэнээ тайлажа хаядаг байгаа. Энэ үедэ зал соо хүлгэжэ галзуурһан хүнүүдые «рабдух» гэһэн харуулшан модон шиидамаар «адислажа» номгоруулдаг байһан.           

Театр гээшэ элдэб олон мухар һүзэгэй тэмдэгүүдээр баян юм. Жэшээнь, тайзан дээрэ эшхэрхэнь муу зүнтэй гэжэ хэлэгдэнэ. Тиигэбэл, аюулта муу ушар тохёолдожо болохо гэһэн тэмдэгтэй. 

Талын нүүдэлшэдэй театр

Талын нүүдэлшэдэй заншалта театр хадаа үни урдын бөө мүргэл, буддын шажанай ба нүүдэлшэ арадай соёл түүхэ, ёһо заншалнуудые нэгэдүүлһэн урлал юм. Хөөмэйн дуунай зэдэлээн, зүжэглэмэл Цам хатар монгол угсаатанай зүжэгүүдые баяжуулдаг.      

Монгол арадай түрүүшын зүжэгэй театр XIX зуун жэлдэ буддын шажанай санаартан, уран зурааша, алдар суута уран шүлэгшэн ба зүжэг зохёолшо V Ноён Хутагта Данзанравжаа байгуулһан түүхэтэй. Тэрэ талын нүүдэлшэдэй түрүүшын театр «Саран хүхы» гэжэ нэрэтэй байһан. Автор санскрит хэлэнһээ «Саран хүхын намтар» гэһэн зүжэг монгол хэлэн дээрэ оршуулаад, тайзан дээрэ табижа харуулһан юм. Данзанравжаа түрүүшын мэргэжэлтэ театрай хажуугаар «Багашуулай дасан» гэһэн хүүхэлдэйн театр байгуулһан аша габьяатай. 

Саашадаа 1921 ондо Монгол Арадай Уласай театр байгуулагдажа, хүгжэлтынь түүхэдэ шэнэ хуудаһан һэхэгдэһэн.   

Буряадай түрүүшын театр

1932 ондо Буряадай ниислэл Дээдэ-Үдэ хотодо түрүүшын үндэһэн театр байгуулагдажа, шухаг баярта ушар тэмдэглэгдэһэн юм. Тэрэнэй хүтэлбэрилэгшөөр уран һайханай техникумэй театрай таһагые даагша, режиссёр Михаил Халтагаев томилогдоһон түүхэтэй.   

Тэрэл жэлдэ Н. Балданогой «Хубисхалай сэдьхэл» гэһэн буряад хэлэн дээрэ түрүүшын зүжэг табигдажа, театрай зохёохы замай эхин һуури табигдаһан байна. Саашадаа Солбонэ Туягай «Оюун Бэлиг» (1936) гэһэн түрүүшын буряад большевик эхэнэр тухай, Ж.Тумуновай «Сэсэгма» (1937), П. Берлинскиин «Баир» (1938) гэһэн түрүүшын буряадай үндэһэн хүгжэмэй зүжэг, Г. Цыдынжаповай «Снайпер», «Арадай хүбүүн» (1943) гэжэ Эсэгын дайнай сэрэгшэдэй баатаршалганууд тухай зүжэгүүд болон бусад оюун бэлигтэй уран зохёолшодой найруулганууд үндэһэн театрай хүгжэлтын алдарта замые үргэлжэлүүлһэн габьяатай.              

1930-1950-яад онуудта буряад театрай репертуар түүхэтэ – хубисхалай сэдэбүүдтэй зүжэгүүдһээ бүридэһэн гэжэ эли. Тэдээн сооһоо Ц. Шагжинай «Будамшуу» гэһэн зүжэг олоной һонирхол татажа, олон жэлэй туршада театрай ёһото визитнэ карточкань болоһон.

Мүнөө Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын театр Ород гүрэнэй алдар суута театрнуудай нэгэн болоһон. Уласхоорондын хэмжээндэ Монголой үндэһэн театртай хани холбоотойгоор хүдэлжэ, угсаата арадайнгаа һүр һүлдые үргэжэ, түүхын дурасхаалта баялигуудые, ёһо заншалнуудые сахин хүгжөөдэг аша габьяатай.

https://ru-sled.ru/drevnegrecheskie-teatry, https://www.tripadvisor.ru, https://burdram.ru гэһэн сайтнуудһаа гэрэл зурагууд абтаба.