Мүнөөдэрөөр дүүрээгүй Монгол-Буряадай харилсаан

Татьяна. Монгол туургата арадуудай хоёр ехэ театр – эрдэмэй зэргэтэй Хуса Намсараевай, Дашдоржийн Нацагдоржын нэрэмжэтэ драмын театрнууд харилсаагаа һэргээжэ, Буряадай драмын театрта һанаашалагдаһан Александр Пушкинай 200 гаран жэлэй саана (1820 гаран онуудаар) бэшэһэн романда хандабад. Татьяна байгаа хадаа энэмнай «Евгений Онегин» гэжэ мэдээжэ, шүлэглэмэл роман. Зүжэгтэ наадахаар урилга абаһан Нацагдоржын театрай залуу зүжэгшэн Баттулгын Золзаяа Евгенитэйгээ – Тайванбаатарай Сэргэлэнтэй ерэнхэй, манай театрай Арюна Ринчинэ найруулагшатай ажалаа эхилбэ... Энэл, дээрэ үгтэһэн нэрэтэй зүжэг – «Татьяна»...

Түүхэ руугаа тонгойжо хараял даа, хүндэтэ манай харагшад. Харилсан хүдэлжэ байһан ушар байдалаймнай нилээдхэн хубиие һайн мэдэнэ байхат, үнгэрһэн зуунай тэнһээ хойшол даа. Буряад театрай бүхы ябадалнуудай, ажабайдалай бүримүһэн хадагалагдажа байдаг газарта музейн хэрэгүүдэй талаар дээдэ мэргэжэлтэй, эрдэмэй дид-доктор Валентина Бабуева айхабтар нарин хадагалжа байдаг зөөриингөө ойро намайе хүргэбэ, тон дуратайгаар олон тоото баримтануудые хуулажа абаад, таанартаа харуулха зорилго табиба гээшэб.

Театрай 25 жэл, 1957 он – Л. Линховоин, Ч. Генинов, Г. Гомбосүрэн, Б. Вампилов, Ц. Балбаров, Цаганы Цэгмэт – Нацагдоржын нэрэмжэтэ театрай захирал

Харилсаанай эхин гэхэдэ, 1943 оной сентябрь һарада Монголой Арадай Уласай Юрэнхы сайд Хорлоогийн Чойбалсанай урилгаар манай театр нүүдэл тоглолтоор Монгол орон ошоно. Тиихэдээ «Энхэ-Булад баатар», «Баяр» «Снайпер» гэһэн зүжэгүүд, «Бахчисарайский фонтан» гэһэн бүжэгэй зүжэг абажа ошоһон юм. Тиигэжэ Монголой театрай захирал Авирмидын Таяа Буряад театрай захирал Цырен Балбаров хоёрой харилсаан ажалай шалтагаанаар эхилээд, олон удаан жэлнүүдэй туршада хубиин нарин нүхэсэл боложо үргэлжэлһэн байдаг.

Эгээл Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ эхилһэн аад, хүшэр сагуудта үргэлжэлүүлхэ арга үгы дээрэһээ удаадахи уулзалгамнай удаарһан байна. Монгол ороной ба СССР гүрэнэй хоорондын соёлой талаар харилсаануудые хүгжөөхэ зорилго байгаа. Тиигэжэ аяар 22 жэл үнгэргөөд, манай театр дахинаа Монгол орон руу зорибо: 1965 оной май-июнь һарануудта Константин Треневэй «Любовь Яровая», Цырен Шагжинай «Хабарай дуун», У. Шекспирэй «Укрощение строптивой», Владимир Халматовай эгээ тэрэл үеэр бэшэһэн «Базарай бүлэ» гэһэн зүжэгүүдые абажа ошоо. Эдэ тоглолтонууд Улаан-Баатарта, Дорнод, Хэнтэй аймагуудаар, Чойбалсан, Үндэрхаан хотонуудта ажаһуудаг малшан арадта, үйлэдбэринүүдэй хүдэлмэришэдтэ харуулагдаһан байгаа. Энэ ябадал Монголой олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ ехээр
харуулагдаһан, үндэрөөр сэгнэгдэһэн юм.

Цэрэндоржийн Гантүмэр – Монголой Хүдэлмэриин баатар, Монголой арадай зүжэгшэн, Монголой Гүрэнэй шангай лауреат, Буряадай арадай 
зүжэгшэн

1971 оной май һарада Монголой Арадай хубисхалай 50 жэлэй ойдо зорюулагдан, Улаан-Үдэдэ театрай урлалай фестиваль (ехэ наадан) үнгэрөө бэлэй. Тиихэдэ Буряад театрай тайзан дээрэ Чимидын Ойдобой «Далан худалч» гэһэн Буянта Аюшинай табиһан энеэдэнэй зүжэг, Чадраабалын Лодойдамбын «Гарай табан хурган» гэһэн зүжэгые Фёдор Сахиров табина, Содном Будажапов Донровын Намдагай түүхэтэ-хубисхалай сэдэбтэ зорюулагдаһан «Ээдрээ» гэһэн зүжэг табяа.

Эдэ зүжэгүүдтэ оролсон наадахаяа Нацагдоржын нэрэмжэтэ театрай үндэр нэрэ зэргэтэй зүжэгшэд гэбэл: Монголой арадай зүжэгшэн, гүрэнэй шангай лауреат Гомбожавын Гомбосүрэн, Монголой габьяата зүжэгшэн Т. Цэвээнжав, зүжэгшэн Жагдамбын Лхамхүү гэгшэд хүрэжэ ерэһэн, манай тайзан дээрэ табигдажа байһан дээрэ нэрлэгдэһэн зүжэгүүдтэ оролсожо наадаһан байдаг. Манай театр 1978 ондо эдэ зүжэгүүдээ абажа, Монгол ороной Нацагдоржын нэрэмжэтэ театрай тайзан дээрэ харуулһан юм. Үшөө тиихэдэ Монгол орон соогуур Дархан хотодо, Сэлэнгэ, Хэнтэй аймагуудаар ябажа гараһан байна.     

                

Гомбожавын Гомбосүрэн – Монголой арадай зүжэгшэн, манай тайзан дээрэ «Ээдрээ» гэһэн зүжэгтэ наадаһан

Үшөө урид, 1972 ондо, Х. Намсараевай «Тайшаагай ташуур», Д. Дылгыровэй «Хүлгөөтэ үдэрнүүд», Ч. Айтматовай «Улаахан пулаадтай уляангирни», Муста Каримай «Айгулиин орон дайда» гэһэн зүжэгүүдээ абажа, театрай захирал Ц.А. Балбаров түрүүтэй Монголойнгоо харагшадта айлшалһан юм. Тиихэдэ Монгол ороной Засагай газар найрамдалай замаар ошоһон театрай ажал ябуулгые үндэрөөр сэгнэжэ, Монголой Арадай хубисхалай 50 жэлэй ойгоор дашарамдуулагдан байгуулагдаһан «Найрамдал» медаляар шагнаһан байха юм. Энэ мэтэшэлэн хэдэн жэлнүүдэй туршада Монгол ороноор Хүбсэгэл далайн эрьеһээ Чингис хаанай нютаг Дорнод хүрэтэр нютагуудаар Д. Сультимовай «Амиды зула», Ц. Шагжинай «Түрүүшын жэл», «Шүдхэртэй сүндүүг», «Тангариг», Д. Батожабайн «Зүрхэнэй шарха» болон бусад зүжэгүүдые тон дуратайгаар хүлеэжэ абаһан байдаг.   

Буряадаймнай зүжэг бэшэгшэд монгол сэдэбтэ олон удаа хандажа байгаа. Арадай уран зохёолшо Намжал Балдано оршон үеын монгол малшадай ажабайдал харуулһан «Губиин нашан» гэжэ зүжэг бэшэжэ, Содном Будажаповай табиһан тэрэ зүжэгтэнь Лариса Егорова Владимир Кондратьев хоёр наадаһан, харагшад болон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд үндэр дээгүүр сэгнэһэн бэлэй. Шираб-Нимбу Цыденжаповай шүлэглэжэ бэшэһэн XVII зуунай үеын аюулта ушаралнуудай зүжэгые Буянта Аюшин табина.   

Манай тайзан дээрэ табигдаһан монгол зүжэгүүдые нэрлэжэшье һаа харуулмаар, ехэ олон бшуу даа тэдэмнай, аха наһанай харагшад һанадаг байһан байха: Ж.Лодойн «Энгэр газар». Найруулагша - Буянто Аюшин, 1980 ондо Ч. Чимидэй «Буурал аба». Найруулагша - Б. Мүнхдорж, 1982 ондо Д. Мягмарай «Найрай хүндын ууса» («Монгольское застолье»). Найруулагшад - Ф. Сахиров, Л. Цыденова, 1986 ондо Ч. Ойдобой «Далан худалч». Найруулагша - Ф. Сахиров, 1990 ондо С. Жаргалсайханай «Бусаха адрес». Найруулагша - Г. Доржсамбуу, 1991 ондо С. Жаргалсайханай «Галаб эрьехын урда» («Накануне светопредставления»). Найруулагша - Д. Ганбаатар, 1997 ондо С. Жаргалсайханай «Хаан түүхэ». Найруулагша - Б. Мөнхдорж, 1999 ондо Ж. Ануй гэгшын «Медея». Энэмнай манай «Дангина» театрай (Л. Егорова) Монголой «Арсалан» театрай хамтын хүдэлмэри, 2000 ондо Сэнгын Эрдэнын «Хойто наһандаа уулзахабди» гэһэн зүжэг. Найруулагша - Туяна Бадагаева, 2007 ондо Д. Мэндсайханай «Эхэ». Найруулагша - В. Кондратьев. энэ зүжэгтэ гол дүрэдэ Лариса Егорова Намсрайн Сувд гэгшэд хоёр тээшээ ябажа наадаһан. 2009 ондо Доржи Сультимовай «Эртын хабар». Найруулагша - Баярма Жалцанова, энэ зүжэг өөһэдынгөө тайзанһаа гадна Монголой Дархан хотын хүгжэмтэ драмын театрта, Архангайда табигдаһан юм. 2010 ондо А. Вампиловай «Ууган хүү» («Старший сын»). Найруулагша - Б. Жалцанова.

Иигэжэ зүжэгүүдээрээшье, зүжэгшэдөөрөөшье андалдажа наадахада, театрнуудай хүгжэлтэдэ, театрта ажаллагшадай хоорондын албан ёһоной, хубииншье харилсаануудта айхабтар ехэ нүлөөтэй байдаг.

Орон дотор театрай ажал ябуулагшадай хоорондо уулзалганууд – ехэ нааданууд (фестивальнууд) Оросой Холбооной дэбисхэр дээрэ саг үргэлжэ үнгэргэгдэжэ байдаг, тиихэдэ аминдаа иимэ уулзалгануудые монгол туургата арадууд үнгэргэдэг бэлэй. Тиигэжэ 1991 ондо түрүүшын тиимэ ехэ нааданууд манай театрай тайзан дээрэ үнгэрөө һэн. Тэндэ Цырен-Доржо Бальжановай найруулан табиһан «Дамдин лама» гэһэн зүжэг (Баяр Эрдынеев Ринчин Бадмаев хоёрой бэшэһэн) табигдаһан байгаа. Тиихэдэ тэрэл Ц. Бальжановай табиһан «Хаан-буга» гэһэн зүжэг нэрлэгдэһэн заабариһаа гадуур харуулагдаһан юм. Энэл оной дүүрэжэ байхада, декабриин 2-то Дархан хотын Соёлой үдэрнүүдэй нээлтын баяр ёһолол манай театрай тайзан дээрэ болоһон юм.   

1993 ондо монгол туургата театрнуудай уласхоорондын 2-дохи фестиваль Улаан-Баатар хотодо үнгэргэгдөө. Тэндэ манайхин Генрих Гессе гэдэгэй бэшэһэн «Сиддхартха» гэһэн зүжэгөө дурадхаа бэлэй.

2001 он. Энэл фестивальнай дахинаа Улаан-Баатар хотодо зарлагдажа, тэндэ «Хойто наһандаа уулзахабди» гэжэ Сэнгын Эрдэнын бэшэһэн романиие Доржи Сультимовай зүжэгэй хэбтэ оруулһан зүжэгөө абажа, манайхин оролсоо. Гадна Булад Гавриловай бэшэһэн «Чингисхаан» гэһэн зүжэг Доржи Сультимовай оршуулгаар табигдажа, Монголой харагшадта болон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ үндэрөөр сэгнэгдэһэн байгаа. Иигэжэ нэр-лэгдэһэн театрай ехэ нааданууд удаа дараалан Улаан-Баатар хотодо хэдэн удаа үнгэргэгдэжэ байгаа, удаадахи нааданууд 2006 ондо үнгэржэ, тэндэ манай театрһаа Б. Гавриловай «Эртэ урдын ёһо заншалаар» гэһэн зүжэг хабаадаа. Үшөө тиихэдэ Улаан-Баатарта «А.П. Чехов – XXI зуун жэл» гэһэн фестиваль 2004 ондо эмхидхэгдээд, тэндэ манай театр нэгэдэхи һуури эзэлхэдээ, хэдэн номинацинуудаар шангай һууринуудта гараһан бэлэй: С. Бальжановта эрхим найруулгын түлөө, Л. Егоровада эхэнэр хүнэй эрхим дүрэ харуулһанай түлөө, М. Елбоновто эрэ хүнэй эрхим дүрэ харуулһанай түлөө, үшөө дээрэнь Чингисхаанай орденой «Ехэ засаг» гэһэн медаль зүүлгэгдэһэн юм. Театрнуудай «Алтан сэргэ» гэһэн Уласхоорондын фестиваль Улаан-Үдэдэ 2016 ондо үнгэрһэн юм.   

Хүршэ Монгол ороной хайра шангуудта хүртэһэн манай театрай зүжэгшэд болон ажаллагшад баһал олон болонхой:

Чингис хаанай орден: Г.Б. Бутуханов – Оросой арадай зүжэгшэн, М.Г. Елбонов – Оросой арадай зүжэгшэн, Ц.Д. Бальжанов – театрай ахамад найруулагша, Д.Н. Сультимов – театрай захирал, С.Д. Хажитов – Оросой габьяата зүжэгшэн, Б.Ц. Бадмаев – Буряадай арадай зүжэгшэн.

«Алтан гадаһан» орден: В.И. Кондратьев – театрай найруулагша.

«Монголой соёл урлалай эрхим» гэһэн нэрэ зэргэдэ: Д.Н. Сультимов – театрай захирал, Оросой арадай зүжэгшэд Л.И. Егорова, Н.Г. Токуренова, М.Ц. Зориктуева, Л.Л. Дугарова, Оросой урлалай габьяата ажал ябуулагшад В.И. Кондратьев, Д.Б. Сангажапова, Буряадай арадай зүжэгшэн Г.В. Батомункуева, Оросой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ О.Ц. Цыпилов.

Монгол туургатанай дуунуудые гүйсэдхэжэ, лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэһэн Д.Д. Бочиктоев, 1999 ондо Улаан-Баатарта үнгэрһэн «Азатай бадаршан» гэһэн энеэдэ нааданай мүрысөөнэй лауреадууд: Оросой габьяата зүжэгшэн О.Д. Бабуев, Буряадай габьяата зүжэгшэд Д.Д. Дамдинова, Л.Ц. Цыдыпова, Е.Г. Дамбаева гэгшэд.

Оршон үедөө харилсаамнай алхамшье саашаа холодоогүй, улам лэ хүгжэжэ байна гэжэ анхарна бэзэт? Халхын голой байлдаанда һайн дураараа оролсоһон Дорнодой басагад тухай Геннадий Башкуевай бэшэһэн «Халхын гол. Тангариг» гэһэн зүжэг үнишье болоогүй, ухаан бодолһоомнай үшөө гараагүй. Хоёр театрые нэгэдүүлһэн энэ зүжэгые буряад зүжэгшэд монгол хэлэн дээрэ наадажа, үнэхөөр лэ академическэ гэһэн үндэр нэрэ зэргэеэ гэршэлээ. Монгол ороной мэдээжэ хүгжэм зохёогшо Гончигдагбын Дарамзагдын басаган, Буряад орондо мэдээжэ хүгжэм зохёогшо Бадамгаравын Наранбаатарай наһанай нүхэр Дарамзагдын Оюун монгол хэлэндэ оршуулжа, хоёр ороной харагшадай үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө бэлэй. Оросой Холбооной бүхы театрнуудай үдэрэй һанаан, һүниин зүүдэн боложо байдаг эгээл дээдын шагнал – “Алтан баг” энэл зүжэгөөрнай манай театрта барюулагдаа. Найруулагша Олег Юмовэй оролдолгын аша үрэ, тиихэдэ үшөө хоёр ороной харилсаан тухай 100 гаран наһатай Фронт-Цэгмидэй үнэн бэе харуулжа, үгэ хүүрыень дамжуулһан фильм...

«Алтан баг» шанда хүртэһэн «Халхын гол. Тангариг» гэһэн зүжэг

Эдэ үдэрнүүдтэ театрнай Александр Пушкинай «Евгений Онегин» гэһэн шүлэглэмэл романда хандаба гэжэ дээрэ мэдээсээ бэлэйб.  

“...Татьяна бэлэй даа энэмнай.

Түрэһэн эгэшынгээ һайханааршье,

Тунгалаг һэрюун шарайгааршье

Татахагүй һэн даа хүнэй хараса.

Ходол уйтай, абяагүй,           

Хангайн гүрөөһэндэл аймхай,         

Бүлэ соогоо тэрэмнай           

Бүри хариин мэтэ.                

Эхэ эсэгэдээ тэрэ                  

Энхэрэл гэжэ мэдэхэгүй;         

Үхибүүн аад лэ өөрөө     

Үхибүүдэй дунда наадахагүй,         

Тиигээд лэ, бүхэли үдэрөө,     

Тэрэл дуугай, сонходоо...»    

Д. Нацагдоржын болон Х. Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ театрнуудай харилсаануудые улам саашань хүгжөөн, монгол зүжэгшэд энэ зүжэгтэ наадаха болоо. Байгша оной январь һарада хоёр театрай хоорондын ажалай хэлсээн баталагдаһан юм. Тэрэ хэлсээнэй үндэһөөр Сэргэлэн Золзаяа хоёр залуу Арюна Ринчинэ найруулагшын эхилһэн зүжэгтэ наадаха. Шүлэглэжэ бэшэгдэһэн романиие Буряадай арадай зүжэгшэн Надежда Мунконова тэрэл шүлэглэмэл хэб соонь буряад хэлэндэ оршуулаа, Евгений Татьяна хоёрой дүрэ байгуулха монгол зүжэгшэднай буряад хэлэн дээрэ наадаха ёһотой. 

«Татьяна» хадаа Александр Пушкинай «Евгений Онегин» гэһэн шүлэглэмэл роман дээрэ үндэһэлжэ табигдаһан зүжэгэй мүнөө үеын тайлбари, гол дүрэ – Татьяна Ларина. Гол геройнууд адли эрхэтэй дээдэ ангида ажаһууха, харин мүнөөнэй, ноёдой, мүнөө үеын дээдэ гартанай бэшэ. Хоёр зуугаад жэлэй үнгэрөөд байхада – ондоо Татьяна. Харагшад гол дүрэнүүдэй харилсаан, тэрэ тоодо тэдэнэй ажабайдалда хандаса, бэшэг бэшэлгэ, мэдээжэ хубсаһанай маягые мүнөө үеын аргаар үзэхэ. Зургаан һарын 10-да, 11-дэ уулзатараа, хүндэтэ харагшад! Таанарай һонорто – «Татьяна».

Николай Шабаев, Монгол Уласай соёлой түрүү ажалтан