​Буузын орон нютагһаа

Аркадий Перенов – Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг ирагуу найрагша, уран зурааша. Нестор Каландаришвилиин гудамжаар оршодог Хэблэлэй байшангай газаахи ариг сэбэрые сахигша ажалшаниие хамуур баряад, хамар дороо ямаршьеб аялга гүнгэнэжэ ябахадань, энэмнай уран зурааша, ирагуу найрагша гэжэ хэн һанахаб даа.

Тэрэ яаралгүйгөөр оноото ажалаа хэжэл ябадаг. Олон жэлэй туршада Аркадий Перенов нэгэл адли сэдэбээр зуража байна гэхээр. Баглаанууд. Гэрнүүд. Хүнүүд. Тэрэнэй бүтээлнүүдтэ багаханшье хооһон зай үгы: бүхы юумэн ямаршьеб удхатай үгэнүүдээр, элдэбын зурлаануудаар, онсо өөрын угалзанууд болоһон дүхэригүүдэй ба зурлаануудай хэбүүдээр дүүрэн байдаг. Энэнь зураг бүхэнииень элдэбын үнгэтэ эдүүдээр эсхэгдэһэн элбэг нэгэ дэбисхэр гү, али олон үнгэтэ саарһануудаар няагдаһан һурагшын дэбтэр шэнги дүүрэн болгодог.

Эдэл сэдэбүүдтээ бусажал байна гэхэдэ, Аркадий Перенов нэгэшье түхэл дабтадаггүй, харин өөрынгөө зохёолые зохёоно. Шэнэ сэдэбүүдые бэдэрнэб гэжэ нэтэрэнгүй, тэрэ өөрынгөө эгээл танил юумэн соогуураа умбажа, дахин-дахин эрьежэ, урид үзөөгүй юумэеэ ойлгохо арга боломжо олоно ха юм.

Дабталгануудынь оюун сэдьхэлэйнь гүн оёорые уудална. Али нэгэн зохёолдоо нэгэ янзаар бусажа бүтээхэ гээшэ зальбаралтай гү, али бисалгалтай адли. Энэнь уран зураашын зорилгын ба гүйсэдхэлэй хоорондохи илгаралые усадхажа, өөрын гурим болгоно. Тиигэжэ шэнэ түхэлэй ондоо удха бии болгоно.

Болбосорһон уран һайханай хэлэн бүхэн, тодорхойлолтоор үргэгдэһэн өөрыгөө дабталга болоно. Гэхэтэй хамта, тэдэ бодомжолгонуудай нарин хубилалтануудые, тэдэнэй илгарал ойлгохын тулада харагша үлүү наряар нягталан шэнжэлжэ хараха, бүри хүгжэм шагнаһан байдалда орохо болоно. Нэгэл үйлые дабтан үзэжэ байһан уран зураашан үе саг тухайгаа, оршон байдалайнгаа дабтагдаха тухай хэлэнэ. Ажабайдал гээшэмнай “спираль” мэтэ эрьесэ бүхэндөө, тэрэл зандаашье һаа, нэгэ шата дээшээ гараһан, шэнэ туйлалтануудаараа хүгжэһэн байдаг. Энэ хадаа бодото шэнэ юумэн хоморой, дабталгын гүнзэгы дүршэлдэ оршодог дэлхэй тухай үзэл бодол болоно.

Мэдээсэлэй ба үзэгдэлэй ашаглалга ехэтэй сагта өөрыгөө дабтаха гээшэ баһал нэгэ түхэл болоно. Аркадий Перенов зохёол бүхэнөө бүри удхатай болгохын тула өөрынгөө нөөсые зорюута бага болгодог. Уран һайханай урлал хододоо шэнэ хараа бодол, шэнэ арга гэжэ һанадагбди. Харин энэ үзэсхэлэн ондоо хараа бодол дурадхана: зохёохы ажалые ёһолол шэнгеэр хараха. Тэрэнэй гэрнүүд архитектура бэшэ. Тэрэнэй хүнүүд портрет бэшэ. Тэрэнэй баглаанууд ботаника бэшэ. Тэдэнь жэлһээ жэлдэ һэргэн амидаржа байһан дэлхэйн байгаали болоно.

Одиночество. ДВП, акрил.

Хэдэн бүтээлнүүдыень хаража үзэе. “Гансаардалга”: ганса үтэлхэ хүгшэрхэдөө бэшэ, наһанайнгаа ямар нэгэн шатада ямаршье хүн гансаардахаяа һанадаг. Аха дүүнэрэйнгээшье, үетэн нүхэдэйнгөөшье дүхэригтэ, гэр бүлэдөөшье зарим хүн нэгэ үедэ тэрэниие хэншье ойлгоногүй, хүн гэжэ тооногүй гэһэн мэдэрэлдэ абтадаг. Тэрэниие тойроод ажабайдал гээшэ өөрынгөө аяар бусалжал байха, тэрээнтэй тэрээнгүй. Тэрэнэй үгышье һаа, нүхэдэйньшье, үхибүүдэйньшье ажабайдал унтаршахагүй, магад, наһанайнь лэ нүхэр уйдан гашуудаха. Тиибэшье, ажабайдалһаа хожомдохогүй гэжэ аһан шадалаараа оролдохо. “Лена” гэжэ нэрлэгдэһэншье һаа, хэншье гэжэ харахаар зурагта хүнэй шарай оршон тойронхитоёо нэгэл адли, шэнгэшэһэн байна. Урданһаа нааша ондо ондоо үеын уран зураашадай “Троица” мэдээжэ. Харин Аркадий баһал өөрын “Трое” гэһэн витражтай. Эндэ баһал тодо нюурнууд харагданагүй. Гурбан хүн – гурбан үзэгдэл. Баһал өөрын “Мадоннатай”. Тэрэнэй “Матерь с младенцем” онсо өөр янзын. Тойроод үхибүүдэй зурагуудшье, бэшэгүүдшье, эндэ илангаяа латиница үзэгүүд олоор үзэгдэнэ, нэгэ-хоёр малшье бии. Сэлэнгэдэ зорюулһан зурагууд олон: “Селенга”, “Дома в Селенге”, “Набережная, Селенга”. Энэньшье ойлгосотой. Аркадиин һаналаар, Сэлэнгэ мүрэмнай торон тогтонгүй: аалин номгонооршье, булангиртан, бузарлагдан, үерлэһэн долгинуудаа дошхорон тууһаар... ажабайдалнай тиигэжэл урдаһаар. Эрьеэрнь бага-ехэшье, үндэр-набтаршье гэр байранууд зай забһаргүйгөөр бирсайлдана, саадахи эрьеэрнь тобойһон хада уулануудшье, дээдэ тэнгэришье, урдаһан горхоншье хуул нэгэ янзын үнгэ будагуудаар үгтэжэ, нэгэл ехэ үймөөн мэтээр харагдана. Харин “Течёт Гунда” һаргама гоё үнгэ будагуудаараа найдал түрүүлнэ. Наадахи эрьеэрнь үнөөхил гэрнүүднай бирсайлдаашье һаа, саада эрьеын уула хаданууд тон тодоор һаруул будагуудаар зураатай. Тэнгэришье сэлмэг хүхэ, һара нараншье толорно. Голой уһан сэнхир сэгээн долгинуудаараа миралзана. Бүхы гол мүрэнүүднай иимээр, байгаалиингаа жэнхэни ёһоор байбал, һайн лэ бэлэй, ажабайдалнайшье жэнхэни байдалдаа орохол гэһэн уран зураашын бодол баһал гэрэлтэн байһаншуу...

Уран зураашын энэ үзэсхэлэн «Буузын ороной шэдитэн» гэжэ миил нэрлэгдээ бэшэ. Буряад буузанууд нэгэл түхэлтэй, нэгэ адляар хэгдэдэг. Газааһаа харахада, тэдэ дабтагдаһан шэнги. Тиигэбэшье, хүн бүхэнэй буузанууд өөр өөрын онсо амтатай. Аркадиин зурагууд эгээл иигэжэ байгуулагданхай. Досоошонь, гүн руунь харабал, тэдэ гансал анхаралтай нюдэндэ харагдадаг дууһашагүй хубилалтануудые үгэнэ. Тэрэ шэнэ юумэ бэдэрнэгүй — нээһэнээл хүгжөөнэ.

Олон экспрессионистнуудһаа илгаатайгаар Аркадий гэртээ өөрынгөө шэдитэ орон оложо, ондоо тээшээ ниидэшэхэ түсэбгүй. Тэрэ эндээл үлэжэ, өөрынгөө байгуулһан орониие гэрнүүдээр, хүнүүдээр, сэсэгүүдээр дүүргэжэ, харагшадые айлшан болохыень уряална.