912
Ахатамнай түрэһөөр 80 наһанайнгаа ойе нёдондо үргэн хэмжээндэ тэмдэглээ бэлэй. Энэньшье ойлгосотой һэн. Зохёохы хоёр холбооной - Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной болон Орос Уласай Театральна ажал ябуулагшадай холбооной гэшүүн ха юм. Гэхэһээ гадна сэдхүүлшэдэй ажалда хабаатай байһан. Ушарынь хадаа “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай түбтэ 2000 гаран онуудаар гарадаг байһан “Морин хуур” гэһэн уран һайханай, олониитын журналай редактораар хоёр жэлэй туршада хүдэлһэн юм. “Байгал” журнал тиихэдэ болюулагдаад, дахинаа “нара хараха” сагаа хүлеэжэ байгаа. Хэблэлэй байшангай ахамад захирал А.Л. Ангархаев аргынь оложо, Орос Уласай Хэблэлэй болон олондо мэдээсэл дамжуулдаг яамантай хэлсээ баталжа, шэнэ энэ сэдхүүлдэ ами оруулһан.
Мүнөө энэ сэдхүүл түүхэ болонхой. Ц.Ц. Дондогойн удаа тушаалда ороһон Чингис Цыренович нарин нягтаар ажалаа ябуулдаг һэн. “Үндэһэн зохёолоймнай үнэтэ жасаһаа”, “Шэнэ бүтээлнүүдһээ”, “Шажан мүргэл,” “Шэнжэлгэ” гэһэн, бусадшье ниитэ гаршагууд доро материалнуудые суглуулжа, болбосоруулжа һуудагыень һананаб.
Энээн тухай юундэ тодорхойгоор бэшэнэбши гэхэдэ, ямаршье уран зохёолшодо иимэ ажал ёһотойл һуралсал болодог, өөртөө харюусалгатайгаар хандахадань туһа болодог һэн бэзэ. Үшөө энэл үеэр һэн ха, Наа. Сэмжэдэй уран найраглал, Ринченэй Чойномой туужануудые, Монголой бэшээшэдэй ондоошье зохёолнуудые оршуулжа эхилһэн юм.
Иигэжэ 105 жэлэй түүхэтэй “Буряад үнэндэ” хүдэлхэ азатай, зохёохы хамааралтай байһанаа сэдьхэлдээ сэгнэн ябадаг ёһотой даа.
Долоон номойнь дээжэ
Эгээл иимэ нөөсэ багажатайгаар ерэнэй ехэ хорёо соо ороһон Чингис Цыреновичые дахинаа амаршалха, бата гарыень шангаар адхаха ушар һаянай гараа. Сэдьхэлдээ нангинаар хадагалжа ябаһан хүсэлэйнь нэгэ хуби мүндэлбэ гэхэ гү, али анханһаа хараалһан трилоги-номойнь нэгэдэхи боти хэблэгдэн гараба ха юм.
Урдандаа гараһан шүлэгүүдэй 7 номынь нэгэ дороо согсологдоо. Хоёрдохи номынь рассказууд болон зүжэгһөө бүридэхэ. Гурбадахидань оршуулганууд орохо.
Нэгэ үгөөр хэлэбэл, аха үеымнай уран зохёолшо Ч.Ц. Гуруев юрэ зохёохы дүн гаргана бэшэ, харин өөр янзаар шэнэ юумэ үүсхэгшэ болоно. Юуб гэбэл, анханай толилогдоһон нимгэншэг номууд нэгэ дороо гар доро орохо бэшэ, абар-табар таранхай ха юм.
Харин мүнөө харыт. Зузаан гадартай, хэдышье сагые ахиха боти - та бүгэдын һонорто. Ямар удхатай зураг бэ, гадар таладань. Хун шубууд хори буряадуудай уг гарбалые һануулһандал хүсэтэ далинуудаа һэбин ниидэнэ. Уран зураашань - Татьяна Тепхесова.
Дурсагдагша ботидо ороһон шүлэгүүдэй номуудые тодорхойгоор тоолоёл даа: “Харгы” гэһэн согсолбориһоо эхилнэ. Удаань “Үндэр тэнгэри”, “Үлзы хэшэг”, “Хуһахан”, “Амин гол”, “Хэбэд номхон Хэжэнгэ”, “Алтаргана”. Хойнонь богони шүлэгүүд үгтэнхэй.
Тэрэ тоодо “Эсэгэ тухай найраглал”, “Түүхэтэ дэбжэлтын шэнжэ”.
Орьёл өөдэ
Поэт Чингис Гуруевай уран найрагые уншахада, эзэлүүдгүй досоош сэлгеэ талын уянга зэдэлһэндэл болодог. Заншалта толгой холболго, үгын һүүлэй тааралдал диилэнхи ушарта сахигдана. Олон шүлэгүүд миил юумэ зураглаһан бэшэ, харин асуудалда харюу мэтэ бодомжотой, тобшололтой. Поэт хүн гээшэ арадай һэшхэлынь, хуби заяан тухайнь улаан голоороо зобожо ябаһан хүн гээд эли байдаг. Үгын баялигһаа һайхан образууд мүндэлэн, анхаран уншахада, досоо одоошье аятай, таатай болошоно. Түрэһэн тоонто, хамагын нангин ойлгосонууд - эжы, аба, нютагай дабтагдашагүй үзэсхэлэн байгаали, инаг дуран, хүмүүн боложо түрэһэн үүргэ, арадай заншалай алтан захяа, буряад хэлэнэйнгээ түлөө һанаа зоболгон – хуу бии даа.
Эхин түрүүшын шүлэгүүдэй нэгэн “Орьёл өөдэ” гээд нэрэтэй.
Абирнаб. Оройнь шүбгэтөөд
үшөөл дээрэ.
(Абьяас дура татамаар
орьёл үндэр хада)
Хаба шадалгүй бухалшан бага наһандаа
Хаяагаарнь гарагша һэм...
ябагаар, морёор.
Харин мүнөө мэдэбэб:
үндэр гээшэнь!
Хабшуу жалганууд, нүхэн
хара оёор.
Хангил шулуунууд домог мэтэ
ербынэ...
Энгэрээ сэлижэ, гүнзэгыгөөр
амилнаб.
Эндэ, дээрэ, агаарай
амисхал ондоо.
* * *
Абирнаб, оройнь шүбгэтөөд
үшөөл дээрэ.
Амарханаар ойлгоноб,
дабахаар бэшэхэн лэ...
Амархан һанаан хэрэггүйл теэд,
намда оройдоо.
Эгээл энэ орьёл өөдэ ерээдүйн зүжэгшэн, шүлэгшэн эдирхэн наһанһаа тэгүүлээ һэм шуу. Зохёохы замай орьёлдо хүрэхэнь хэды хүшэр орёоб даа, ямар бэрхэшээлнүүд ушардаг бэ, яажа тэдэниие дабажа гарахаб - амаргүй ашаан зохёолшые угтадаг, зобоодог. Теэд манай лирическэ герой үлүү тэсэбэритэй, үсэд шударгы. Мүнөө 80 наһанай дабаае аладлаад байхадаа, амархан һанаан хэрэггүй, аза золой түлөө тэмсэхэл хэрэгтэй гээд хоолой дүүрэн мэдүүлнэ бшуу. Энэ һаналыень бидэ, уншагшад, бүри мүһэн, гүйсэд дэмжэнэбди.
Эдир залуу үетэндэ энэрил жэшээ боложо байг лэ!
“Үрмэдэһэн” гэһэн шүлэг гайхан уншабаб. Юуб гэбэл, намда баһал иимэ нэрэтэй шүлэг бии юм. Тэрээн соо иигэжэ бэшээтэй:
Үнэн бэеэ голонгүй,
Үрмэдэһэн, хиисыш, найгыш даа,
Үрэгүй бодол тэшхэнгүй,
Үрмэдэһэн, наадыш, ниидыш даа...
Харин Чингис Гуруев бүри саадын бодомжотойгоор уянгална:
Үрэ буурсагшни, үрмэдэһэн,
Үнэндөө шороб гашууншье һаа,
Хорон бэшэ, эм дом боложо,
Хүнэй бэедэ туһа хүргэнэл даа.
“Зүгнэлтэйхэн бодол” гэһэн шүлэгөөрнь уянгата зүжэгхэниие табимаар. Эжы, эрхэ хүбүүхэн, хэнзэ хурьгахан, ажалһаа ерэһэн баабай дүрбэнэй хөөршөөмэ харилсаан – жэгтэй үзэгдэл. Хүбүүн дүүрэн халима дуран соо үндыгөө, гэбэшье эрхэшэжэ хазагайраагүй, абын захяа, эхын найдал бүрин гүйсэд дүүргээ.
- Минии жаахан хүбүүхэн
Мэнэ томо хүн болоод лэ,
Питер ошожо, ахайдамни адляар
Судар ном үзэхэл даа.
Абын зүгнэлтэй иимэ бодол зүб ёһоор бүтэһэн домогтой. Үнэндөө гэр бүлын домогууд хэзээдэшье хужарлан һонирхомоор, өөрын таабаритай, далда удхатай байдаг лэ.
“Эгэшэдээ”, “Дуушанда”, “Эсэгэ тухай найраглал”, “Дайнай үхибүүд”, “Хани нүхэртөө”, “Абгайхан” (хайрата һанагдаха Дамбинима ахайнгаа мүнхэ дурасхаалда), “Энхэргэн хөөрхэн хүбүүмни”, “Буряад үнэн” сониной 100 жэлэй ойдо” бусадшье зорюулганууд дулаахан мэдэрэлээр дүүрэнги.
“Буряад-Монголни”, “Түүхэтэ дэбжэлтын гэршэ”, “Эдир наһанай дуун”, “Арюухан Хэжэнгэ голни” найраглалнууд соо үе сагые түүхын-философско харааһаа сэгнэн, түрэл арадайнгаа хуби заяан тухай үрэ зүрхэеэ үбдэхөөн бодомжолно. Эрхэтэн мэдэрэлыемнай, Эхэ орон, нютаг тухай хайрлал бодолыемнай һэргээнэ.
Богонёор иимэл даа, Чингис Гуруевай үнэн нюуртай, үргэмжэтэй дэлгэр поэзи!
Харин түгэсхэлдэнь Бүгэдэ арадай һайндэрэй ойротоод байһан ушарһаа “Алтаргана” гэһэн шүлэгыень дэбжүүлэн толилоё:
Угтай хүнэй изагуураар
Уран бэлиг хүртэһэншүү.
Аглаг хүбшын сэнгэлигтэ
Алтаргана дэлгэрэн бадаржа,
Торгон мэтэ
Толорно.
Удха түгэлдэр шэдеэр
Урлаг хүшөө бүтээһэншүү.
Агаар сэбэр дайдадаа
Алтаргана һайханаар сэсэглэжэ,
Залаа мэтэ
Заларна.
Аза жаргалай үршөөлөөр
Арад түмэндөө магтуулһаншуу.
Алтан наран дэнзэтэй
Алтаргана мүнхэдөө ургажа,
Хибэс мэтэ
Халюурна.
Һайхан даа, һайхан, ёһотой ирагуу найраг гээшэмнай иимэл татасатай, иимэл талархалтай байха жэшээтэйл!
Галина (Доржи-Ханда) БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА, Буряадай арадай поэт
