Соёлма Дагаева: «Алтаргана» – ерээдүйе хараалһан ехэ ажал»

- Сайн байна, Соёлма Баяртуевна. «Алтаргана» нааданда бэлэдхэлэй үедэ саг оложо, манай асуудалда харюусаһандатнай баяр хүргэнэбди. Энэ фестиваль юундэ бидэндэ иимэ шухалаб? 2016 ондо үнгэргэгдэһэн «Алтаргана» нааданһаа юугээрээ илгаатайб?

- Нэн түрүүн «Алтаргана» гээшэ намда хэд гээшэбибди, уг изагуурнай хаанаһаа эхитэйб гэжэ һануулна. Гэхэтэй хамта арадайнгаа, элинсэг хулинсагайнгаа түүхэ ойлгуулна. Өөрынгөө түүхэ, соёл тухай мэдэнгүй хүнүүд гүйсэд дүүрэнөөр ажамидаржа шадахагүй. Юундэб гэхэдэ, мүнөөшье бэшэ һаа, хэзээб даа нэгэтэ энэ мэдэсэ бидэндэ хэрэгтэй болохо.

Хоёрдохёор, «Алтаргана» наадан ондоо гүрэнүүдтэ, можо нютагуудта ажаһуудаг угсаата арадтаяа уулзаха, тэдэнэй ажабайдал хараха, юугээрээ бидэнһээ илгаатайб гэжэ анхарха, бэе бэеэ баяжуулха арга боломжо үгэнэ. Эб найрамдалай хүүргэ болоно.

Гурбадахяар, ерээдүйн түлөө хэгдэһэн ехэ ажал болоно. Хүнүүд хэдэн жэлээр фестивальда бэлдэнэ, шэнэ дуунууд бэшэгдэнэ, мартагдаад шахуу байһан ёһо заншалнууд һэргээгдэнэ, уран гартанай соёл уралиг сахин хамгаалагдана гэхэ мэтэ.

Дүрбэдэхеэр, энэ хадаа аяншалгын талаһаа аша үрэтэй соёлой мүнөө үеын хэмжээ ябуулга болоно. Эдэй засагай һалбарида баһал аша үрэтэй. Тиимэ бэшэ һаань, өөрынгөө дэбисхэртэ Бүгэдэ Буряадай наада үнгэргэхэмнай гэжэ буляалдахагүй һааб даа.

2016 ондо үхибүүднай баганууд байгаа, мүнөө тэдэнэрнай өөдөө хабаадагшад болонхой. Тэдэнтэймнай хамта фестиваль ургаа, далижаа. 2016 онтой жэшэхэдэ, илгаанууд олон: арбан жэлэй саана сууха хуураар наадаха, хуушан монголоор бэшэхэ мүрысөөн эмхидхэгдээгүй, лазернуудаар шэмэглэгдэһэн «Ёохорой һүни», утаһандаа интерактивна карта хараха арга байгаагүй һэн. Тэрэ үедэ дүрбэн автомашина шанда табигдаагүй. «Алтаргана» наадан технологинуудай талаар бэхижээ, харахада бүри  һонирхолтой болоо. Фестивалиин нэрэ хүндэ дээшэлһээр.

- Байгша ондо «Алтаргана» нааданай үедэ анха түрүүшынхиеэ хуушан монголоор сэбэр бэшэлгэ болон хүгжэмэй урданай зэмсэгүүд дээрэ наадаха мүрысөөнүүд эмхидхэгдэхэ. Эдэ мүрысөөнүүдые нэгэ үнгэргөөд, орхигдохогүйн тула ямар хэмжээнүүд абтааб?

- Бидэ ёһын тулада эдэ мүрысөөнүүдые оруулаагүйбди. Олон жэлэй туршада Соёл уралигай колледждо болон хүүгэдэй соёл уралигай һургуулинуудта сууха хуураар наадагшадай классууд байгуулагдана. Хүгжэмэй эдэ зэмсэгүүдые һэргээһэн Виндарья Доржиева багшанарта мастер-классуудые эмхидхэнэ. Тиихэдэ «Титэм Арт» гэһэн каллиграфическа бүлгэмтэй аймагуудта сэбэр бэшэлгээр кружогуудые эмхидхэхэ тухай хэлсээбди. Энэ бүлгэмэй Улаан-Үдэдэ эмхидхэдэг хэмжээ ябуулгануудта үхибүүдшье, томошуулшье олоор ябана, һонирхоно. Мүрысөөндэ илагшад саашадаашье һураһан юумэеэ дэлгэрүүлхэ ха юм.

- «Нютагай бүжэг» гэһэн мүрысөөн яажа сэгнэгдэхэб? Анханай байһан маягтань мүнөө үеын хатар оруулжа болохо гү?

- Энэ ехэ орёо асуудал. Буряад сольно хатар үгы шахуу болонхой, бидэ тэрэниие һэргээхэдээ, музейдэ хадагалагдаха шэнгеэр бусаанагүйбди. Жюриин гэшүүд нэн түрүүн хатарай заншалта маяг сэгнэхэ – хатаршан яагаад нюргаа, гараа баринаб, яагаад алханаб. Хоёрдохёор, артистын бэлиг шадабари, гансаараа харагшадай анхарал яагаад татанаб гэжэ сэгнэгдэхэ. Мүнөө үеын хатарай хүдэлэсэнүүдые оруулжа болохо, тиигээшье һаа, тэрэнь буряад хатарайнгаа эшэ үндэһэ дараха ёһогүй. Ангуушанай, малшанай гү, али шубуунай түүхэ тухай хатараар харуулагдаха. Энэнь орёо, теэд мүрысөөндэ хабаадаха манай хатаршад эрхим балетмейстернүүдтэй бэлдэлгэ гарана.

- «Морин эрдэни»: энэ мүрысөөндэ эгээл шухалань юун бэ?

- Буряад хүндэ морин хадаа юрын амитан бэшэ, харин бурхан мэтэ нангин шүтөөн. Тиимэһээ тэрэнэй шэмэг заһал – мүнгэн тоборюулгануудынь, угалзатуулһан дүрөөнүүдынь, гоёолтотой хазаарнуудынь – аршалха үүргэтэй. Манай уран гартан Чинбат Александр морин бүхэндэ тааруулжа, эмээлнүүдые гараараа бүтээнэ. Мүрысөөндэ хабаадагша үндэһэн арадайнгаа хубсаһа үмдэжэ, мориной шэмэглэл тухай хөөрэхэдөө, юундэ иимэ угалзатайб, юундэ мүнгэн заабол эндэ хэрэглэгдээб гэжэ буряадаараа хөөрэхэ болоно. Энэ соёл уралигнай һэргээгдэжэ байна.

- Энээнһээ урид үнгэргэгдэһэн «Алтаргана» наадануудай һүүлээр ямар ажаглалтанууд орооб? Тэдэниинь мүнөө хараада абтаа гү?

- 2024 ондо Булганда үнгэрһэн фестиваль тухай бэшэһэн, хэлэһэн мэдээсэлнүүдые анхаралтайгаар шэнжэлээбди. Хүнүүд нааданай үнгэрхэ талмайнуудые һайнаар мэдэжэ, һонирхоһон мүрысөөнүүдээ алдахагүйн тула хэмжээ ябуулгануудай гурим болон хэрэгтэй талмайда яагаад хүрэхэб гэһэн тоо оньһоной карта байгуулаабди.

Хоёрдохинь гэхэдэ, жюриин сэгнэлтэнүүдэй талаар Монголой талын оруулһан ажаглалта хараадаа абаабди. Буряад, Монгол Уласуудһаа хоёр-хоёр хүн, Хитад, Үбэр Байгалай хизаар болон Эрхүү можоһоо нэгэ-нэгэ хүн жюриин гэшүүдэй бүридэлдэ ороо. Тиигэжэ тэнсэлдүүлээбди.

Гурбадахинь, хүнүүд мориной шэмэг заһал тухай мүрысөө оруулыт гэжэ хандаһан байна. Оруулаабди. Хандалганууд, дурадхалнуудые шагнанабди, дууланабди, һайжаруулнабди.

- «Алтаргана» нааданда һомологдоһон мүнгэн яажа хубаарилагданаб?

- Тон шухалань, шангай жасада мүнгэн һомологдоо: дүрбэн автомобиль (тамирай шухала гурбан мүрысөөндэ болон «Дангина» конкурсдо илагшадта) барюулагдаха. Тиихэдэ зохёохы 17 мүрысөөндэ болон тамирай 3 урилдаанда мүнгэн шангууд барюулагдаха. Хабаадагшадай, волонтёрнуудай байрлаха, эдеэлхэ хэрэгтэ, жюриин гэшүүдтэ багахан гонорарнуудта, техническэ хангалга, тайзан, абяа найруулга, медальнууд, харгын логистика, хэмжээ ябуулгануудай үнгэрхэ  талмайнуудые шэмэглэлгэ гэхэ мэтэдэ мүнгэн һомологдонхой. Шэлэн абалгын шата гараһан уран гартан эд хэрэгсэлдээ, харгыдаа тэдхэмжэдэ хүртэнэ. «Уран дархан» гэһэн тусхай мүрысөөн бии, эрхим эскизүүдэй коллекци байгуулгада 50 мянганһаа 200 мянган түхэриг хүрэтэр грантнуудта хүртэхэ. Уран гартан үндэр хэмжээндэ уласаа түлөөлхэ ёһотой.

- Хэды айлшад буухаар хүлеэгдэнэб? Тэдэниие байрлуулха, эрэмдэг бэетэй зондо һаадгүй оршон байгуулха талаар ямар ажал хэгдэнэб?

- Эгээл багань таба мянган хабаадагшад. Бултыень һэеы гэрнүүдэй тосхонһоо эхилээд, «Бурятия» зошод буудал хүрэтэр байрлуулнабди. Эрэмдэг бэетэй хүнүүдтэ Түбэй стадиондо, ФСК-да тусхай зоононууд хараалагданхай, пандусууд бии. Эрэмдэг бэетэй хүнүүдтэ туһа хүргэхэ талаар 250 волонтёрнууд тусхай һуралсал гараа. Хүн бүхэнэй фестиваль хараха аргатай байхаар ажал ябуулагдана.

- Фестивалиин хэмжээндэ буряад хэлэ сахин хамгаалха асуудалнууд яажа шиидхэгдэнэб?

- Хэлэеэ алдаа һаамнай, барилдааншье, эмээлнүүдшье, хүгжэмэй заншалта зэмсэгүүдшье бидэниие абархагүй. Тиимэһээ мүрысөөнэй бүхы талмайнуудта хүнүүдые буряад хэлэнэй оршондо оруулха зорилго табигданхай. Хэмжээ ябуулгануудые хүтэлэгшэд хоёр хэлэн дээрэ дуугарха, харин хабаадагшад буряадаараа харюусаха ёһотой.Тиимэһээ эртээнһээ дүримүүдые байгуулжа, бэлэдхэл хэхыень уряалһан байнабди. Англи, хитад хэлэнүүдые мэдэхэ волонтёрнууд хари гүрэнүүдэй айлшадта туһалха. Буряад хэлэнэй харилсаанай уласхоорондын хэлэн болоһон ганса мүрысөөн ха юм. Юуб гэхэдэ, Хитадай болон Монголой буряадууд түрэл хэлээрээ хөөрэлдэнэ, бидэ хитад хэлээр, тэдэнэр ородоор хөөрэлдэжэ шадахагүй.

- Фестивалиин һүүлээр Буряад Уласта юун үлэхэб?

- Соёлой баялиг үлэхэ. Нэгэдэхеэр, сууха хуурай классууд, уран гартанай бүтээлнүүд, толилогдоһон номууд, буулгагдаһан фильмүүд, зохёогдоһон дуунууд, хүгжэм, хубсаһан болон бусад. Хоёрдохёор, хэмжээ ябуулгануудые үндэр хэмжээндэ эмхидхэжэ шадаха команда үлэхэ. Шухалань гэхэдэ, өөртөө, арадтаа, тиихэдэ арадуудай нэгэдэл, соёл уралигаа дэмжэдэг гүрэндөө этигэл үлэнэ. Ондоо гүрэнүүдһээ, можо нютагуудһаа ерэһэн хабаадагшадтай хани барисаанай харилсаан, дурасхаал, мартагдашагүй мэдэрэл үлэнэ ха юм.

- «Буряад үнэн» сониной уншагшадта, уласай бүхы ажаһуугшадта юу хэлэхэ байнабта?

- «Буряад үнэнэй» хүндэтэ уншагшад, хүндэтэ нютагаархид! «Алтаргана» нааданда бултыетнай июлиин 1-һээ 5 болотор уринаб. Заншалта хубсаһаяа үмдэжэ, угалзатай пулаадшье һаа боогты. Үхибүүдээрээ, түрэлхидөөрөө, нүхэдөөрөө ерэгты. Харагты, шагнагты, хатарагты. Шухалань - буряад хэлээрээ хөөрэлдэгты. Улаан-Үдэмнай эдэ үдэрнүүдтэ буряад юртэмсын ниислэл болог лэ, буряад хэлэмнай уласхоорондын хэлэн болог. Таанадай омогорхожо байхын тула бидэ бүхыгөөрөө оролдохобди. «Алтаргана» нэгэдүүлнэ!