Түрүүшын хүрхүүд айлшад

2024 ондо “Алтарганые” Булганда үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэргөө бэлэй. Тиигээд мүнөө Улаан-Үдэдэмнай үнгэрхэ “Алтаргана” хэр һайнаар үнгэрхэнь гээшэб, ямар бэлэдхэл ябуулагдаа юм гэжэ һонирхоһон айлшад Булган болон Сэлэнгэ аймагуудһаа эртээнһээ Буряад ороной ниислэл хотодо буужа ерээ. Хүрэжэ ерэһэн тушаалта айлшад ВАРК-ын таһаг руу, Хэблэлэй байшан руу сэхэ орожо, хэрэг зоригоо зүбшэн хэлсэнэд. Харин бидэ Бүгэдэ Буряадай ехэ нааданиие, үзэсхэлэнгүүдые харахаяа ерэһэн хүндэтэ айлшад тухайгаа хөөрэе.

Айлшадаараа танилсахадамнай, тэдэнэр Захааминай аймагай Нурта нютагһаа уг гарбалтай хүрхүүд зон байба. Будын Пүрэвсүрэн Оюумаа һамгатаяа, Намуундарь аша басагатаяа түрэл гаралнуудтаяа, ойрохи хамаатантаяа уулзахаяа эртээнһээ яаража гараабди гэжэ хөөрэнэд. Пүрэвсүрэнэй ойрохи хамаатан Жугдуровтан, Ешеевтэн, Бадмаевтан, Ламажаповтан, Базаровтан, Данзановтан гээд Нурта, Дүтэлүүр, Хужарта, Улаан-Үдэдэ, Агын Хүнхэртэ олоороо ажаһуудаг юм байна. Оюумаагай хамаатан Хужарай Зандеевтэн гэжэ ойлгобобди.

Тиихэдээ тэдэнэр нүхэдөөрөө-найазнуудтаяа хамта ябанад. Норовын Цоморлиг Оюуна дүүтэеэ, Цэрэнханд һамгатаяа ерээ.  

- Бидэ хаанашье ажаһуухадаа, хаа-яагууршье ябахадаа, “Тула загаһанда шарбуулһан хүрин хара хүрхүүд” гээшэбди гэжэ омогорхон, уг унгияа дурдадагбди. Хүрхүүд зон уряанһаа нааша уран хэлэтэй, гартаа дүйтэй уран нарин, дууша хүгжэмшэ зон гэжэ суутай. Мүн лэ дайн сэрэгтэ түрүү ябадаг байһан, - гэжэ локомотивуудай машинистаар 34 жэл ажаллаһан Пүрэвсүрэн хөөрэнэ. Пүрэвсүрэн ахатан мэргэжэлээрээ “Хүдэлмэриин хүндэт” нэрэ зэргэтэй машинистшье һаа, багаһаань хүгжэм дуунда ехэ дуратай, бүхы наһаараа һайн дуратанай тоглолтонуудта хабаадажа ябаа. Наһанайнгаа амаралтадаа гараад байхадаа, хүүгэдтэ хүгжэм заажа эхилээ. Тиихэдэ нилээн олон бэлигтэй шабинарынь “Алтаргана” наадануудта амжалтатайгаар хабаадаа юм. Мүн лэ Пүрэвсүрэн ахатан Монголдо үнгэргэгдэһэн “Бага Алтаргана” болон Булганда үнгэргэгдэһэн “Алтаргана” ехэ нааданай шүүгшэ байгаа.

Уран һайхан хэлэтэй, олон буряад нүхэдтэй Цоморлигой Цэрэнханд:

- “Алтаргана-2026” нааданда зорюулһан үзэсхэлэнгүүдые буряад найзнартаяа үзэжэ харахаяа эртээнһээ хүрэлсэн ерэһэндээ, энэ ехэ нааданай хүтэлбэриие үзэжэ, нүхэдөөрөө уулзажа, зугаа хүүрээ дэлгэжэ, буряад дуунуудые дуулалдажа, һанаа сэдьхэлээ сэлмээжэ, тон ехээр баярлажа байнабди. Олон үри хүүгэдээ хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада хүргэжэ, ажабайдалай үргэн замда гаргаһан, хамтын ажалда эрхимлэжэ, габьяата амаралтадаа гараһан бидэнэр Буряадай ба Монголой хоорондо аялаж зугаалсаар яваж байнабди. Буряад зон, Та бүхэн минь сайхан наадаж, эрүүл энх, аз жаргалаар бялхам байгаарай! Баярлалаа таанартаа, - гэжэ энэ “Алтарганые” эмхидхэжэ байһан буряад зондоо хүндэтэйгөөр хандажа, баяр баясхалангаа мэдүүлнэ.

Цоморлиг ахатан монгол туургата арадуудай нэгэн болохо хүрхүүд угсаатан эртэ урданһаа мэдээжэ байгаа гэжэ хөөрэнэ. 

- Минии аха профессор Пүрэвдаваа Алексей Гатаповай “Тэмүүжэн” ехэ зохёолые монгол хэлэндэ оршуулһан байна. Тэрэ зохёол соо хүрхүүд гэжэ багахан угсаатаншье һаа, Их Монгол гүрэн түрын байгуулгада өөрын үүргэ дүүргэһэн гэжэ бэшэһэн байна. Тиимэһээ би иимэ уряа урданһаа нааша мэдээжэ байһан хүрхүүд найзнартай байһандаа омогорходогби, - гэжэ мэдүүлхэдээ: “Уулын уладай уулзалгада” ошожо шадаагүйбди”, - гэжэ голхорно.

Цоморлигой энэ хөөрөөе шагнахадаа, буряад уран зохёолшын ном хэдэн зуун жэлнүүдые дабаһан хүүргэ мэтэ Чингис хаанай эзэнтэ гүрэнэй үри һадаһадые «Алтарганада» нэгэдүүлжэ байнал гэжэ һанал эзэлүүдгүй түрэнэ.

Алексей Гатаповай «Тэмүүжэн» гэжэ зохёолой үйлэ хэрэгүүд бодото дээрээ мүнөө дүхэриглэн ерэжэ байна. XII-XIII зуун жэлнүүдтэ хэдэн обогууд (тэдэнэй дунда мүнөөнэй буряадуудайшье, монголшуудайшье элинсэгүүд байгаа) нэгэдэжэ, нэгэ ехэ гүрэн болоһон байна. Найман зуугаад жэлэй үнгэрхэдэ, “Алтарганамнай” арад зониие зэбсэгэй хүсөөр бэшэ, харин хамтын үгын, соёлой хүсөөр нэгэдүүлнэ. Тэрэ сагта арадуудай амидархын тулада нэгэдээ, харин мүнөө “Алтаргана” баян түүхэдээ үндэһэлэн, соёл урлалайнгаа, уран зохёолойнгоо, тамирайнгаа, арюун заншалнуудайнгаа аша туһаар дэлхэй дүүрэн тарашаһан буряад арадаа олон ондоо гүрэнүүд, хилэнүүд гэлтэгүйгөөр нэгэдүүлнэ. Наадамнай баяр ёһололой оршондо нээгдэхэ гэбэшье, хүн зоной сэдьхэлдэ нээгдэшөөл даа.