Эблэрүүлэн нэгэдүүлхэ эрхим зорилготой

- Чимит Валерьевич, «Алтаргана» нааданай анха түрүүшынхиеэ Буряад орондо үнгэргэгдэһэн сагһаа хойшо 20 жэл үнгэршэбэ. 2006 ондо имагтал Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл «Алтарганын» гол эмхидхэгшэдэй нэгэн байһаниинь мэдээжэ. Тиихэ үедэ Бүгэдэ Буряадай эблэл ямархан зорилгонуудтай байһан байгаа гээшэб?

- Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл эгээ түрүүшынхиеэ «Алтаргана» нааданда 2000 ондо хабаадаһан байна. Тэрэ жэл Монголой Дорнод аймагай Дашбалбар сомондо болоо һэн. Тиихэдэ Буряад ороной түлөөлэгшэдые Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй юрэнхылэгшэ, СССР-эй арадай уран зураашан Даши-Нима Дугаров ударидажа ошоһон байна. Тэрэ гэһээр лэ ВАРК «Алтаргана» наада эмхидхэлсэгшэдэй тоодо ороно. Харин Улаан-Үдэдэ болоходонь, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй ээлжээтэ съезд тэрээндэ дашарамдуулагдажа үнгэргэгдэһэн байна. Эгээл тэрээн дээрэ буряад үндэһэтэнэй хүгжэлтын программа зохёохо тухай шиидхэбэри абтаа һэн. «Алтаргана» гээшэ «би буряадби» гэжэ омогорходог, уг гарбалаа хүндэлдэг хүнүүдэй хоорондо сэдьхэл зүрхэнэй холбоо байгуулха зорилготой наадан, харин ВАРК энэ һайндэрэй хэмжээндэ буряад аха дүүнэрые нэгэдүүлхэ үүргэтэй. Нюдэ сабшаха зуура юумэнэй хубилжа байдаг болоһон мүнөө сагта ВАРК-ын удха шанар улам бүри шухала боложо байна. Харин «Алтаргана» наадамнай буряад арадые эблэрэн нэгэдүүлхэ талмай боложо үгэнэ гээшэ ааб даа.

- Энэ жэлэй наада эмхидхэлгэдэ ВАРК ямар үүргэ дүүргэнэб?

- Энэ жэлэй «Алтарганые» эмхидхэхэ хэрэгтэ бүхыл Буряад Уласнай хабаадалсана гэжэ хэлээ һаа, алдуу болохогүй. Холо ойроһоо ерэһэн айлшадаа аятай зохидоор угтан абаха гэжэ бултал оролдонобди. Харин Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл Ород гүрэнэй бусад тээгүүр ажаһуудаг буряадуудай эблэлнүүдтэй, мүн Монголой ба Хитадай буряадуудтай холбоо харилсаа байгуулха шухала үүргэ бэе дээрээ даажа абанхай. 2024 ондо ВАРК хаа-хаагуур түбхинэһэн буряадуудаа суглуулжа, Монголой Булган аймагта болоһон «Алтарганада» хабаадуулаа һэмди. Мүнөө жэл баһал Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй туг доро Ород гүрэнэй можо нютагуудаар, томо-томо хотонуудаар бүридхэгдэһэн 15 бүлгэмэй 200 гаран түлөөлэгшэд «Алтарганын» жагсаалда алхасаа нэгэдэн гараха. Тиигэжэ ВАРК тус ехэ наада миин үнгэргэлсэнэ бэшэ, үнэн дээрээ «Алтаргана» нааданай гол шэглэл тодорхойлжо, буряад арадай соёл түүхын холбоо барисаа бэхижүүлхэ асари ехэ талмай болохо хэрэгтэнь шухала нүлөө үзүүлнэ гэжэ хэлэхээр.

- Мүнөө жэл хаанаһаа айлшадые угтан абанабта?

- Ород гүрэнэймнай олон можо нютагай түлөөлэгшэд ерэбэ. Эгээ олоороо Москва, Санкт-Петербург ба Сахалинай можын буряадууд хабаадана. Тэдээнһээ гадна Красноярск, Новосибирск, Норильск, Хабаровск, Калининград, Мирный, Нерюнгри, Магадан, Камчатка, Татарстан, Примориин хизаар ба Ямало-Ненецкэ автономито тойрогһоо айлшад бии. Гадна заншалта ёһоороо Монголой буряад соёлой сан ба Буряад орондо ажаһуудаг Шэнэхээнэй буряадуудай ниигэмлигэй гэшүүд эдэбхитэйгээр хабаадана.

- Мүнөө жэлэй «Алтарганада» ВАРК алибаа шэнэ үүсхэл оруулаа гээшэ гү?

- «Элдэб арадуудай соёлой харилсаа бэхижүүлгэ ба буряад арадай угай нөөсэ баялиг сахин хамгаалга» гэһэн дүхэриг шэрээ түрүүшынхиеэ эмхидхэнэбди. Тэрээндэ Ород, Монгол, Хитад гүрэнүүдэй түлөөлэгшэд, Буряадай Үндэһэ яһатануудай ассамблейн гэшүүд болон урагшаа һанаатай залуушуул хабаадаха. «Алтаргана» наадандаа сугларһанайхиие ашаг үрэтэйгөөр сагаа үнгэргэжэ, нютаг оронһоо холуур ябахадаа, үндэһэн соёлоо, түрэлхи хэлэеэ мартангүй, улам дэлгэрүүлжэ байһан сэнтэй дүршэлөөрөө хубаалдаха. Буряад орондоо буужа ерээд байхадаа, бэе бэетэеэ харилсаха, хэн хэнэйнгээ хэжэ байһан ажалтай танилсаха, бэрхэшээлтэ асуудалнуудаа зүбшэн хэлсэхэ, зорилгонуудаа тодорхойлхо, амжалта туйлалтануудаараа урмашаха гээшэ ехэ шухала гэжэ һанагдана. Аяар холоһоо ерэһэн аха дүүнэрэймнай хэлэһэн юумэн хэрэгтэй зоной шэхэндэ хүрэхэ, толгойдо орохо ёһотой. Мүнөө үедэ «Алтаргана» нааданай урда ямар уг зорилго табигданаб, мүн яажа залуушуулые энэ хүдэлөөндэ улам эршэтэйгээр хабаадуулхаб гэхэ мэтын асуудалнуудые баһал зүбшэн хэлсэхээр хараалнабди. Тэрээнһээ гадна Ородой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монгол, буддын шажан ба Түбэд орон шудалалгын хүреэлэнтэй ба Санкт-Петербургын буряад соёлой «Ая-Ганга» жасатай хамта Буряадай суута эрдэмтэн, санаартан Агван Доржиевай дурасхаалда зорюулагдаһан эрдэм шэнжэлгын хуралдаа эмхидхэнэбди. Лама санаартанай ба эрдэм шэнжэлэгшэдэй хоорондо холбоо харилсаа тогтоохо, тэрэнииень улам бэхижүүлхэ зорилго тус хэмжээ ябуулгын урда табигдана. Санкт-Петербург хотоһоо ерэһэн айлшадые, эрдэмтэдые буряад арадайнгаа соёл түүхэтэй танилсуулжа, бүгэдэ буряадай ехэ нааданай амисхал мэдэрүүлхэ хүсэлтэйбди. Тиимэһээ тус хуралдаае «Алтарганын» үеэр эмхидхэхэ шиидхэбэри абтаһан байна.

- Үшөө ямар хэрэгүүдые ВАРК бүтээнэб?

- Ажал ябуулгаяа дахяад һэргээһэн сагһаа хойшо ВАРК буряад арад зоноо эблэрүүлэн нягтаруулха ба үндэһэн соёлоо сахин хүгжөөхэ талаар нилээд ехэ юумэ хэжэ байна. Олониитын эдэбхитэдые ба засагай зургаануудые хамтаруулжа, элдэб хэрэгүүдые үүсхэжэ үнгэргөөбди. Тиигэжэ Соёлой үүсхэлнүүдэй Юрэнхылэгшын жасын соносхоһон грантын шугамаар «Буряад ФМ» радиодо «Шууялдая буряадаараа» гэһэн хүүгэдтэ  зорюулагдаһан дамжуулга бүтээгдээ. «Арадай багша» гэһэн мүрысөө үнгэргэжэ, уласай һургуулинуудта буряад хэлэ заадаг бэлигтэй бэрхэ багшанарые элирүүлжэ урмашуулаабди. Буряад арадай ёһо заншал һэргээхэ гэһэн шэглэлээр «Дүрбэн бэрхэ» гэһэн урилдаа эмхидхэнэбди. Соёл болбосоролой, спортын эмхи зургаануудай ба олзын хэрэг эрхилэгшэдэй ажал ябуулгые нэгэдүүлэн, улам ашаг үрэтэй болгохо зорилго табижа, үргэн ехэ зүбшэн хэлсэлгэнүүдые үнгэргэһэн байнабди. Аймагуудаар ВАРК-ын нэрэһээ ажал ябуулдаг таһагуудай мэргэжэлтэдтэй нютаг дээрэнь ошожо уулзаабди, амин шухала асуудалнуудаар зүбшэлсөөбди. «Энхэ тайбан» гэһэн мэдээжэ дуунда клип бүтээгээбди. «Буряад ТВ» субагтай хамта «ҮЗЭСХЭЛЭНТЭ БУРЯАД» гэһэн телешоу эмхидхэһэн тухаймнай арад зон мэдэнэ ёһотой – тэрээндэ хабаадагшад хоёр һарын турша соо буряад хэлэ шудалжа гараһан байна. Тэрээнһээ гадна «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай үнгэргэдэг «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн заншалта конкурсын эмхидхэн байгуулагшадай тоодо ВАРК ородог юм.

- Һаяын жэлнүүдтэ ВАРК-ын ажал ябуулгада ямар шэглэлнүүд эгээ шухала байхаб?

- Богонихон болзор соо ВАРК Ород гүрэнэй элдэб хотонуудаар, мүн Монгол, Хитад гүрэнүүдээр түбхинэһэн буряадуудые залан хүтэлдэг, урмашуулдаг ба нэгэдүүлдэг асари ехэ удха шанартай эмхи боложо шадаа. Эблэлэймнай ажал ябуулга хоёр шухала шэглэлдэ хубаарна: элдэб грантын шугамаар бэелүүлэгдэдэг хэмжээ ябуулганууд ба өөһэдын үүсхэлнүүд. Гэхэ зуура али нэгэн һалбарида үлүү ехэ анхаралаа хандуулжа хүдэлнэбди гэхын аргагүй. Үндэһэн соёл, хэлэн, спорт – эдэ бүхы шэглэлээр ажал ябуулнабди. Үшөө тиихэдэ залуушуултай хүдэлхэ гэжэ оролдонобди, юундэб гэхэдэ, эгээл тэдэ манай ерээдүй болоно ха юм. Хэдэн үе үнгэрөөд байхада, буряадаар дуугарха хүн байха гү, али үгы гү – энэ асуудал имагтал бидэ бүгэдэнһөө дулдыдана. Мүнөө жэл Юрэнхылэгшын грантнуудай жасаһаа дэмжэлгэ абажа, «Хизааргүй ёһо заншал» гэһэн залуушуулай форум үнгэргэхэмнай. Нёдондо оюутан залуушуулые суглуулжа, ажалайнгаа шэнэ шэглэлнүүдые тодорхойлоо һэмди. Харин мүнөө жэлэй форумой зорилго гэхэдэ, Буряад оронһоо гадуур һуража байһан залуушуулда яажа хэлэ соёлыень мартуулхагүйб гэһэн асуудал зүбшэн хэлсэлгэ болоно. Тус форумой хэмжээндэ Ород гүрэнэй элдэб хотонуудаар, мүн Монголдо ба Хитадта ажаһуудаг залуу һүрэгые бэе бэетэйнь танилсуулан нягтаруулха ажал ябуулагдаха. Байгша ондо бидэ Монголой залуушуулай «Амин тоонто» гэһэн эмхиин гэшүүдтэй залуу буряад уран зураашадай хамтын үзэсхэлэн эмхидхээбди. Саашадаашье тэдэнэртэй хамтаран ажаллаха түсэбтэйбди. Харин «Алтаргана» нааданда суглараад байһан аха дүүнэртээ амаршалга хүргэн, буряад арадайнгаа түлөө эб хамта эрмэлзэел гэжэ уряалха байнаб.

Даши-Доржо БОЛОТОВ хөөрэлдэбэ