Тэнгэриһээ заяатай, тэгшэхэн мүртэй

Бүгэдэ буряадуудай уласхоорондын «Алтаргана» наадан жэлһээ жэлдэ хүгжэжэ байна гэжэ хэлэхэдэ, алдуу болохогүй. Наадан бүхэнэй бүридэлдэ шэнэ хэмжээ ябуулганууд оруулагдажа, буряад угсаатанай ажабайдалай бүхы талые дайрана. Һаял оруулагдаһан буряад -монголой уран бэшэгэй урилдаан эртэ урдын түүхын ябасые гэршэлнэ.

Буряад-монголой уран бэшэгэй урилдаан анха түрүүшынхиеэ «Алтарганын» бүридэлдэ оруулагдабашье, хабаадаха дуратай олон хүниие суглуулаа. Эдэмнай Монгол ороной, Хитадай Шэнэхээн нютагай, Үбэр Байгалай хизаарай, Буряад Уласай, Эрхүүгэй можын, Санкт-Петербург хотын түлөөлэгшэд болоно. Бүхы дээрээ 29 хабаадагша сугларһан байна.

- Үнэн дээрээ, үшөө олон хүн байха гэжэ һанаабди. Монголһоо, Хитадһаа үсөөнөөр хабаадаһаниинь харамтай. Мүн Буряадтаа бидэ шэлэн абалгын шатын урилдаа эмхидхээ һэмди. Олон бэлигтэй бэрхэшүүл үлэшоо, - гэжэ урилдаанай ахамад шүүгшэ Янжима Цывановна Батуева абаһаар лэ мэдүүлнэ.

Өөрөө Янжима Цывановна Улаан-Үдэдэ «Вагиндра» гэһэн каллиграфиин һургуули Ася Лыгденоватай хамтаржа нээгээд, дуратайшуулые һургажа байдаг. 2026 оной апрель һарада «Байгал» аэропорт дээрэ «Эхэ нютаг» гэһэн үзэсхэлэн харуулһан байна. Буряад Уласай гимн 3-5 метр утатай 21 бүд дээрэ монгол бэшэгээр бэшэгдээ.

- «Алтаргана» нааданай үедэ манай хабаадагшад суута уран зохёолшо Дондок Улзытуевай хоёр шүлэг уранаар бэшэхэ ёһотой байгаа. Шүүгшэд, эмхидхэгшэд хамтаран хэлсэжэ, иимэ даабари үгэхэ гэжэ шиидэһэн байна. Юуб гэхэдэ, Дондок Улзытуев амиды мэндээ ябаа һаа, 2026 ондо 90 наһа гүйсэхэ һэн, - гээд, Янжима Батуева хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.

Урилдаанда хабаадагшад хоёр часай хугасаада даабари дүүргэһэн байна. Хүн бүхэндэ эмхидхэгшэд саарһа үгөө. Биирэ, бэхэ, лагбан, саарһан ба тамга табиха табюур, тамгын шонхо гэхэ мэтэ өөрынгөө хэрэгсэлнүүдые хэрэглээ. Хабаадагшадай бүтээһэн ажалнуудые долоон хүнһөө бүридэһэн жюри сэгнээ.

Наһанай хоёр бүлэгтэ илагшад элирүүлэгдээ. 18-35 наһатай зоной дунда Буряад Уласай Ольга Булгутова, Монголой Одбаатар Очирбат болон Үбэр Байгалай хизаарай Цырена Болотова гэгшэд түрүүшүүлэй тоодо ороо. 36-һаа дээшэ наһанай хабаадагшадай дунда баһа гурбан түрүү һуури эзэлэгшэд тодороо. Хэд бэ гэбэл, Монголой Батдэлгэр Одбаяр, Эрдэнэ-Очир Эрдэнэсувд, СанктПетербург хотын Ирина Чагдурова гэгшэд болоно.

Эрхим гэжэ нэрлэгдэһэн хабаадагшадай тоодо Ольга Булгутова оролсоо. Тэрэ Улаан-Үдэ хотодо түрэһэн намтартай. «Бага наһамни Түнхэнэй аймагай Аршаан болон Баргажанай аймагай Баянгол һууринда үнгэрөө. Юуб гэхэдэ, түрэлхидни эдэ хоёр һайхан нютагһаа гарбалтай», - гээд, өөрөө Ольга хэлэнэ. Улаан-Үдын 33-дахи гимнази дүүргэжэ, Санкт-Петербург хотодо һуралсалаа үргэлжэлүүлээ. «Графическа дизайнер» гэһэн мэргэжэлтэй боложо гараа.

Үшөө Нева мүрэнэй эрье дээрэ дээдэ һургуулида һуража байгаад, 2017 ондо хуушан монгол бэшэгтэй танилсаа. Тиихэдэ эжынь Арюна Бато-Жаргаловна Булгутова каллиграфида һуража эхилээд, басагантайгаа хубаалдаһан байна.

- «Буряад соёл» гэһэн газарта монгол бэшэгэй грамматикын хэшээлдэ эжымни ябажа эхилээ. Һураһан юумэнүүдэйнгээ гэрэл зурагуудые намдаа эльгээһэн байна. Абаһаар лэ иимэ бэшэгтэ дурлааб. Энэ манай элинсэг хулинсагуудай бэшэг гэжэ мэдэрхэдээ, зосоомни наран гараа. 2019 ондо зорюута Улаан-Үдэдөө бусажа, каллиграфиин хэшээлнүүдтэ ябажа эхилээб. Хоёр долоон хоногой хугасаада Монголой соёлой бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэ, мэдээжэ багша Аригунболд багшын хүтэлбэри доро һурааб, - гээд, Ольга Булгутова өөртэйгөө танилсуулна.

Багаһаа хойшо уран гоёор зурадаг Ольга каллиграфиин бэшэгтэ түргөөр һураа ааб даа. Һургуулидань ИЗО-гой багшань эдир бэлигтэниие баярлуулжа, «зургаа» гэһэн сэгнэлтэ зурагууд доронь табигша һэн. Р. Мэрдыгеевэй нэрэмжэтэ уран һайханай һургуулида ябаа. Харин графическа дизайнер болоходонь, зураха шадабаринь ехэ туһалаа.

- Уранаар бэшэлгэдэ зуража шадахагүй хүнүүдшье һурадаг. Хэжэ байһан ажалдаа дуратайгаар хандалга, тон ехэ тэсэбэри хэрэгтэй. Эжымни монгол бэшэгтэ һураад, өөрөө багшалжа эхилээ. Тиимэһээ олон шабинарайнь дунда элдэб янзын мэргэжэлтэй хүнүүд дайралдана. Юуб гэхэдэ, нэн түрүүн дээрэһээ доошонь бэшэлгэдэ, уншалгада, өөрынгөө уураг тархи гүйлгэжэ дадаха хэрэгтэй. Мүн монгол бэшэгтэ үзэгүүд үгын эхиндэ, дундань, хойнонь байхадаа, ондо ондоогоор бэшэгдэнэ. Түрүүн энэ ехээр һаад ушаруулха аргатай, - гээд, «Алтарганын» илагша ойлгуулна.

Ольга Булгутова түрэл нютагтаа ерэжэ һураһанай удаа Санкт-Петербург хото руу бусаа һэн. Хуушан буряад-монголоор бэшэжэ шадаха ори ганса хүн байшоо.

- Хуушан монгол хэлэ мэдэнэ гээд, элдэб хэмжээ ябуулгануудта намайе уридаг болоо. Тэндэ байдаг буряадууд, Санкт-Петербургын ажаһуугшад, аяншалагшад дуратайгаар минии мастер-классуудта ябадаг байгаа. Монгол бэшэг дээрэ өөрынгөө нэрэ открытка дээрэ бэшүүлхэеэ хүнүүд олоор ээлжээндэ байгша һэн гэжэ һайнаар һананаб. Гоё саг байгаал даа. Харин мүнөө тиигэжэ һонирхохоёо болишоо. Харин би каллиграфи ба зураха шадалаа нэгэдүүлхэ гэжэ оролдоноб. Монсогойлһон саарһан дээрэ бэшэг бэлдэхэдээ, заал һаа һэеы гэрнүүдые, тала дайдаяа, хада уулаяа, адуу мал зуранаб, - гээд, Ольга Булгутова хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.

Найман жэл Санкт-Петербург хотодо ажаһууһанай удаа бэлигтэй басаган Улаан-Үдэдөө бусанхай. Бүри ехээр дүршэлөө мүлижэ, элдэб үзэсхэлэнгүүдтэ хабаадалсана, Буряад Уласаа холо ойгуур түлөөлнэ. Монгол орондо, Хальмагта, Москва, Красноярск хотонуудта ажалнуудаа харуулаа. Ерээдүйдэ Хитадта, Дубайда болодог томо-томо үзэсхэлэнгүүдтэ хабаадаха түсэбтэй.

- «Алтаргана» нааданда хабаадажа, түрүүшүүлэй тоодо ороһондоо ехэ баяртайб. Диилээшьегүй һаа, баярлаха һэм. Юуб гэхэдэ, эгээл түрүүшынхиеэ буряад-монголой уран бэшэгээр эмхидхэгдээ ха юм. Манай ажал хэрэг ехэ шатада гараба гэжэ тоолоноб. Һайн дураараа монгол уран бэшэлгэ хүгжөөжэ ябаһан хүнүүдэй горигүй ехэ амжалта гээшэ. Мүнөө долоон һаратай үхибүүтэйшье һаа, яһала бэлэдхэл хээб. Урилдаанай үедэ тиимэшье ехээр һанаагаа зобоогүйб. Дүй дүршэлдөө найдабашье, сагаа ходо хаража байгааб. Нэгэ үедэ үрдихэгүймни гээд, айгаад абааб. Теэд бурхан хаража, бүхы һанаа бодолоо бэелүүлээб, - гээд, илагша урилдаан тухай һанамжаараа хубаалдана.

Иигэжэ «тэнгэриин бэшэг» гэжэ алдаршаһан зүйлөөр урилдаан анха түрүүшынхиеэ боложо, урда наадануудта бүри олон хабаадагшадтай, үндэр хэмжээндэ болохо бэзэ гээд найдагдана.

Борис Балдановай, «Титэм-Арт» студиин гэрэл зурагууд. Ольга Булгутовагай бүтээлнүүд.