Соёл уралиг 25 nov 2020 453

​Харалтагүй танил Хабусова

«Буряад-ФМ» радиогой ямар хүтэлэгшэ танда ехэ танил болонхойб?» - гэжэ нэгэнһээ асуухадамни, бодожо байнгүйгөөр гансата харюусаһан юм: «Лариса Хабусова!» Үшөө хэдэн тээ иимэл харюунуудые дуулаһан байнаб. Эгээл тиимэһээ энэ хүтэлэгшэтэй дүтөөр танилсуулха хүсэл түрөө.

Багша

Байгал далайн зүүн эрьедэнь һуурижаһан буряадууднай үсөөншье гээшэ ааб даа. Кабанскын аймагта оройдоол дүрбэхэн буряад һуурин бии: Дулаан, Хандала, Корсаково, Ранжурово. Лариса Хабусова – Корсаковын.

Хударын талада хүн болоһон хадаа далайн хэшэг “загуунгүй” байжа шададаггүй. Загаһаяа ямар зохидоор эдеэн болгодог гээшэб! Талада үндыһэн би хэзээдэшье тиигэжэ шадахагүймни мэдээжэ.

Корсаковын һургуулида Лариса Андреевна буряад хэлэ болон уран зохёол 24 жэлэй туршада заагаа. Тиимэһээ үхибүүдтэ угаа дуратай юм. Мүнөөшье МАНда (Малая академия наук) журналистикаар нэмэлтэ һуралсал хэһээр зандаа. Арбаад һурагшадые студида асараад заажа байхыень хажууһаа адаглаһан байнаб. Тэдээн руугаа харахадаа, нюдэниинь ялалзашана. Үхибүүдээ ехэ зохидоор хүтэлөөд ябана бэлэй.

Эхинһээ ондоохон һэн

Радиогой һаял нээгдээд байһан үе саг һананаб. Студида сэдхүүлшэд саарһа гуурһаяа баряад, хойшо-урагшаа гүйлдэхэ, эфиртэ һуухынгаа урда тээ ябууд дундаа: “Юу хэлэхэмниб даа?” - гэжэ Янжима Ивахинова багшаһаа асуугаад абаха. Хүлгөөтэйл байгша һэн. Заримашуулнай хаанаашьеб хабшуулһан саарһаяа сэхэ эфиртэ һаршагануулаад һалахагүй даа. Энэ талаар Лариса Андреевна бүри эхинһээ ондоо байгаа. Багша хадаа эртээнһээ хуу бэлдэнхэй, саб-яб хубсаланхай энеэбхилэн байгша һэн. Набтайшанхай, үрзышэнхэй ябахыень оройдоо һананагүйб.

Ерэһэн ошоһон айлшадыемнай Янжима багша анхаралтайгаар адаглаад, иимэ тобшолол хэдэг һэн: “Баргажан буряадууднай ехэ эдэбхитэйнүүд, Сэлэнгын буряадууд – угаа эбтэйнүүд, Эрхүү буряадууд – үндэр соёлтойнууд...”

Эрхүү буряадай үдэр радиодо хүтэлдэг Лариса Андреевнашье баһал үндэр соёлтой гэхэ байнаб. Һэнгэргүйгөөр бүтүү шааяжа ябадаггүй.

Хударын үдэр хүтэлхэ гэһэн аад...

“Эрхүү буряадай үдэр хүтэлхэб гэжэ одоошье мэдээгүйб. Түрэл Кабанскын аймагай Хударын дайдын хүтэлэгшэ болохоб гэжэ hанааб. Харин Хамба лама Дамба Аюшеев намайе Эрхүү буряадай үдэр абаад, Харганын тойрогой 5 аймаг даалгаа, - гээд, Лариса Хабусова дурсана. - Худари буряадай басаган яажа Эрхүүгэй үдэрнүүдые даажа ябахабиб гэhэн айлта балай байгаагүй, юундэб гэхэдэ, радиогой захирал Жанна Дымчикова намайе үнинэй мэдэдэг. Тиимэhээ та хүдэлжэ шадахал байхат гэжэ найдабари үгөө hэн”.

Эрхүү руу ошоһоноо...

- Эгээл түрүүшынхиеэ экспедицидэ Оhын аймаг ошоо hэмби. Үбэсэ нютагай уладай байра байдал сула байна. Һургуулиин үхибүүд буряадаараа зугаална. Буряад хэлэнэй багшанар зунай амаралтын саг байбашье, үхибүүдээ гэрhээ дуудажа асараад, радиодо бэшүүлхэ гэжэ оролдоо.

Оhын аймагһаа гарбалтай Валерий Андреевич Анганов, Сергей Апрелович Павлов, Афанасий Дамбуевич Николаев гэгшэд намайе түрэл нютаг Горхон руу Майн 9-эй hайндэртэ дайнай үеын ветерануудта хүшөө нээлгын ёhололдо хожомынь дахуулжа абаашаа hэн. Тиихэдээл би одоошье Эрхүүгэй буряадуудай хүндэмүүшыень мэдэрээб даа. Эбтэй эетэйнь гайхалтай байгаа. Тогооной архи, аарса амталааб. Тэрэ нэгэ бишыхан айл тииргэнhээ ямар олон нэрэтэй солотой улад түрэhэн гараhан байна гээшэб - Валентин Игнатьевич Золхоев, Мэри Матвеевна Хамгушкеева...

Нүхэдэй аймагаар ябаа hэм. Тала дайдаараа баян нютаг лэ. Хадахан-Ханин нютагта Леонид Ильич Николаев гэжэ хүнтэй танилсаhанаа мартахагүйб. «Шоно баатар» үльгэрэй мүрнүүдые сээжээр уншаһан юм. Хэды дахин радиогоор дамжуулагдажа, улад зондо ехэ hайшаагдаа бшуу.

Фёдор Климентьевич Шантагаров Пётр Геннадьевич Архинчеев хоёр - Нүхэдэй аймагай эрхим бэрхэ түлөөлэгшэд намайе үндэр дээрэ угтажа хүндэлхэ гэжэ нютагай засаг түрын хүдэлмэрилэгшэдтэ даабари үгэhэн байгаа. Нютагай зоноор уулзажа, хэдэн нютагуудаар ябажа, олон дамжуулгануудые бэлдэн гаргаhан байнаб.

Эхирэд-Булгадай аймагай Харгана тосхон хэдэн удаа ошоо hэм. «Усть-Ордын үнэн» сониной сэдхүүлшэн Намжилма Цыденовада hайниие хүргэнэб. Хонохо газараа мэдэнгүй ябахадаа, Намжилма Гутаповна шэнги hайн hанаатай зоноор золгожо танилсаhандаа баяртай ябадагби.

Нютаг үгэ тухай

- Һонин ушарнууд байгаа ааб даа. Энэ эхэнэр гансаараа Буряадhаа ерээд, юу бэдэржэ, али хэнииеб даа бэдэржэ ябана хаш гэhэн бодол зарим эрэшүүлэй толгойдо түрэдэг хаш, местнэ рестораншье уридаг... (энеэнэ). Айл бүхэнэй нохой ондоогоор хусадаг гэдэгээр, Эрхүү буряадай айл тииргэнэй нютаг үгэнүүд ондо ондоо бшуу даа. Хаасирха – дуудаха (хударын буряадууд – ооголхо гэдэг), одирхо – ерэхэ, эрьелдэхэ, кеэскэ- прысхэй – миисгэй, төө баабай, хольти баабай – хүгшэн аба гэхэ мэтын нютаг үгэнүүдээр баян. Корсаковын буряадууд эхирэд буряад болоно. «Хаантиимбши?» - гээд hурахадань, «Худараймби», - гэхэдэм, ухаангүй баярладаг. «Манай хиимштаа», - гэлсэдэг. Хэлэн зугаамнай адлишуу.

Хэрэгтэй ажал

- Эндэ Улаан-Үдэдэ ажаhуудаг буряадууд дуратайгаар лэ радиодо ерэдэг, хэлэхэ зугаатай байдаг. Үгэ хүүрээр баян улад лэ. Радиодо ерэhэн зон хонхододог - бэе бэетэеэ һайн танил болонхойбди. Иимэ радиогой бии болоhондонь баяртайнууд. «Эрхүү буряадууд дала гаран жэл соо доромжолуулжа, «кошка окошко дээр прыгайдлаа» гэжэ хэлүүлжэ ябаhан аад, мүнөө танай радиодо ерэжэ, айлтагүйгөөр дуугархадамнай, ямар гоё гээшэб», - гэжэ хэлэдэг. Нэгэтэ эрэ хүн эсэгэ тухайгаа нютаг үгөөрөө хөөрэхэм гэжэ баярлажа уйлахыень хараа hэмби. Иимэ юумэ хаража байхадаа, одоошье хэжэ байhан ажалшни миин бэшэл даа, хэрэгтэйл гэжэ мэдэрнэш.

Эрхүүhээ гарбалтай ноёд hайд олон... Буряад хэлэндээ тулюуршаг бшуу даа. Геннадий Николаевич Манжуевтай хөөрэлдэhэн зугаа hонин байhаниинь тэмдэглэлтэй. Арадай Хуралай hунгамал Михаил Денисович Гергенов туhалдаг, hониноо зугаалдаг. Вячеслав Михайлович Мархаев hайн ажал хэнэт гэжэ баяраа мэдүүлдэг. Нүхэдэй аймагта түрэhэн өөрын бизнес эрхилэгшэ Владимир Александрович Дмитриев, «Ритм» клиникын захирал Леанора Александровна Зангеева гэгшэд хэдэн жэлдэ манай радиодо туhаламжа үзүүлhэндэнь баяртайбди.

Түгэсхэлэй үгэ

Мартагдажа байһанииень уудалан малтажа, хэлэнэйнь онсо нугалаа олондо хүргэжэ, нютагай зонтой танилсуулжа байһан Лариса Хабусовагай ажал ехэ сэнтэй. Мүнөө «Буряад-ФМ» радиогой «нюур» болоод ябана гэхэдэ болохо. Сэсэн ухаатай, һайхан абаритай Хударын дайдын хүүхэнтэй хүдэлжэ байһандаа ехэ золтойб!

Сарюуна ЭРДЫНЕЕВА, «Буряад-ФМ» радиодо Мухар-Шэбэрэй болон Хориин аймагуудай үдэр хүтэлэгшэ