Хэмэл ухаан буряад хэлэндэ һурана

Хүгжэлтын шэнэ хэмжээндэ

2002 ондо Орос гүрэндэ үнгэргэгдэһэн хүн зоной тоо бүридхэн бэшэлгын дүнгөөр – буряадуудай 79%,  харин 2020 ондо - 63% түрэл хэлэеэ мэдэдэг тухайгаа тэмдэглэһэн байна. Үндэһэн хэлэеэ абаржа, эршэмтэйгээр хүгжөөхын тулада Интернет соо үргэнөөр түлөөлхэнь маша шухала гэжэ мэргэжэлтэд тэмдэглэдэг.

Дари Батурова Новосибирскын гүрэнэй университет «Мехатроника и роботехника» гэһэн мэргэжэлээр түгэсхэһэн. Мүнөө тэрэ «Сибирские нейросети» гэһэн компанида хүдэлнэ. Ехэ һургуулияа дүүргэхэдээ, дипломно хүдэлмэриеэ нейросетиин аргаар ород-буряад онлайн толи байгуулха хэрэгтэ зорюулһан байна.  

Саашадаа тэрэ Буряад Уласай Толгойлогшын ба Засагай газарай Захиргаанай тусхай грант шүүжэ, Буряадай гүрэнэй оршуулгын албанай, Буряадай эрдэмэй түбэй мэргэжэлтэдэй болон бусад оршуулагшадай туһаламжаар нейросетьдэ ород ба буряад хэлэнүүд дээрэ мэдүүлэлнүүдые оруулжа табиһан.      

2023 ондо Дари Батурова Санкт-Петербургын ехэ һургуули дүүргэһэн Сарана Абидуеватай хүсэ шадалаа нэгэдүүлжэ, хамтын түсэл бэелүүлжэ эхилээ. Сарана мүн лэ дипломойнгоо хүдэлмэриин хэмжээндэ нейросеть дээрэ онсолһон түрүүшын ород-буряад оршуулагшын модель байгуулһан. Залуу мэргэжэлтэд хамтын хүсөөр Интернет соо эгээл түрүүшын бултанай орохо боломжотой ород-буряад текстнүүдэй зэргэлһэн корпус байгуулжа табиһан юм.

Зэргэлһэн корпус гээшэнь ород текстын хажууда табигдаһан буряад хэлэн дээрэ оршуулгатай баримта мэдээ болоно. Тэрэ корпус дээрэ онсолон, нейросеть мэдүүлэлнүүдые оршуулдаг. Тиигээд хэрэгтэй үгэнүүдэй олдоогүй һаа, нейросеть алдуутайгаар оршуулжа магадгүй. Хэмэл интеллект гээшэ хүн мэтэ нугархайгаар хэлэнэй удха шанарые

ойлгодоггүй ха юм. Тоогой ёһоор баримталан хүдэлдэг нейросетиин оршуулагша бэлэн үгэнүүдэй холбоонуудые бэдэржэ олоод, оршуулгануудые зохёон табидаг гуримтай юм. Тиимэһээ нейросетиин онлайн оршуулагшадые олон һайн жэшээнүүдээр хангахань шухала.       

Нейросеть гээшэ үхибүүн мэтэ

- Нейросеть дээрэ онсолһон онлайн оршуулга юун гээшэб? Ямар аргаар хүдэлдэг бэ? – гэһэн асуудалда Сарана Абидуева иигэжэ харюусаба:

- Интернедэй оршуулагшада ямар нэгэн хэлэн дээрэ текстын үгтэхэдэ, тэрэ, нэн түрүүн, текстые багахан хэһэгүүдээр хубааһанай удаа тоонууд болгожо хубилгадаг. Саашадаа компьютерай алгоритм тэрэ тоонуудые ондоо хэлэн дээрэ мэдүүлэлнүүд болгожо оршуулдаг.

- Үнэн дээрээ нейросеть гээшэ эди шэдитэ ба гайхамшагта үзэгдэл бэшэ, харин компьютерые шэнэ эрдэмэй үйлэдэ һургалгын тусхай арга юм. Жэшээнь, багахан үхибүүе буряад хэлэндэ һургаһантай адли. Тэрэнэй тулада бидэ ород текстые буряад хэлэн дээрэ оршуулгатайгаар табижа харуулнабди. Хэмэл интеллект тэдэниие уншадаг, сасуулдаг ба сээжэлдэдэг. Түрүүшээр, бүхы һурагшанарта адли, алдуунуудые гаргадаг ааб даа. Саашадаа жэшээтэ «хэшээлнүүдэй» үргэлжэлэлдэ үгэнүүдэй оршуулгануудые, холбоонуудые шудалжа, ондоо хэлэн дээрэ яагаад зэдэлдэг тухайнь хадуужа абадаг юм. Тиигэһээр улам һайнаар ойлгожо, эрдэмынь дээшэлдэг, оршуулгынь шанар ульгам һайн боложо хубилдаг, - гэжэ Дари Батурова нэмэжэ тайлбарилна.

Мүнөө дээрээ шэнэ онлайн оршуулагшын зэргэлһэн корпусой бүридэлдэ 100 мянга гаран паар мэдүүлэлнүүд оронхой. Тэдэнэй онсо удхаар нейросетиин оршуулгын модель байгуулагдаһан. Эгээл эрхим шанартай модель burtranslate.ru гэһэн сайт дээрэ табигдажа, бүгэдэнэй хэрэглэлдэ дурадхагдана. Тус нейросетиин модель жэншэдгүй эрхим бэшэ – үндэр шанартай болгохын тулада 1 саяһаа үлүү зэргэлһэн мэдүүлэлнүүд хэрэгтэй. Тиигэбэшье яһала һайн дүнгүүдые харуулжа хүдэлнэ гэжэ тэмдэглэхэнь шухала.   

Алханаһаа үреэлтэй түсэл

- Би бага балшар наһанһаа манай буряад хэлэнэй онлайн оршуулагшын бии болохые хүлеэжэ ядааб. Тиигээд бии болоогүй ушараарнь өөрөө байгуулха гэжэ шиидэһэн байнаб, - гэжэ Дари Батурова иигэжэ хэлэнэ.

Дари басаганай нагаса эжынь Агын Буряадай тойрогой Догой нютагһаа гарбалтай, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, арадай аман зохёолой «Тоонто» гэһэн бүлгэмые эмхидхэн байгуулжа, олон жэлэй туршада хүтэлбэрилэгшэнь байһан Цыпелма Цыдендоржиевна Батурова юм.

Дари эхынгээ һүнтэй хамта угсаата арадайнгаа эрдэнитэ һур гаалнуудые, ёһо заншалнуудые зүрхэ сэдьхэлдээ шэнгээһэн, хүгшэн эжынгээшье заабари заршамуудые хадуужа абаһан гэжэ эли.

Эжынь Лыгжима Бальжинимаевна Батурова иигэжэ хөөрэнэ:

 - Бидэ наһанайнгаа нүхэр Тимур Петровичтой Алхана уулаяа гороолдог заншалтайбди. Гурбан жэлэй саада тээ мүн лэ гороодоо ябажа дүүргээд, гэртээ хонходоходомнай, Дари басагамнай ехэ хүхюутэйгээр иигэжэ дуулгаһан юм: «Эжы, аба, би одоошье дипломно хүдэлмэриингөө сэдэб олооб. Нейросетиин ашаар буряад хэлэнэй оршуулагшые байгуулха тухай бэшэхэб».

Тэрэ сагһаа Интернет соо онлайн оршуулагшые байгуулха орёо хэрэг Батуровтанай бүлын бүхы гэшүүдэй ажал хэрэгынь болоһон байна.

- Мункожап Очиров, Дыжит Мархадаева, Цындыма Бабуева болон бусад буряад хэлэнэй мэргэжэлтэдэй, уран зохёолшодой дэмжэлтэ туһаламжа үзүүлһэндэнь баяртайбди, - гэжэ Лыгжима Бальжинимаевна хэлэнэ. 

Түрэл хэлэн – эрдэнитэ баялиг

Байгуулагшадай онсо тэмдэглэһээр, онлайн оршуулагшые бии болгохо хэрэгтэ нейросетиие һургахын баримта материалнууд дуталдажа, эгээл ехэ бэрхэшээлнүүд ушаралдаа. Мүнөө хэрэглэгдэдэг тоогой  нөөсэдэ оруулагдаһан бэлэн материалнуудай буряад хэлэн дээрэ үгы һэн тула тиимэ баримтанууд шэнээр бэлэдхэгдэжэ байгуулагдаа. Тэрэнэй тулада таарама текстнүүдые бэдэржэ олохо, оршуулгын хэрэг эмхидхэхэ, мэдүүлэлнүүдые заһаха г.м. олон тоото орёо үйлэ хэрэгүүд бэелүүлэгдэһэн байна. Эндэ мэргэжэлтэдэй, уран найруулагшадай талаһаа багаханшье туһаламжа үндэрөөр сэгнэгдэдэг.

Мүнөө Орос гүрэндэ бусад арадуудай (яхад, эвенк, тува, хальмаг г.м.) хэлэнүүд нейросеть руу оруулагдажа, онлайн оршуулагша байгуулагдана. Тэдэниие байгуулагшад ажал хэрэгүүд тухайгаа тодорхойгоор хөөрэн харуулһан фильмүүдые буулгаад, Интернет сүлжээндэ табидаг заншалтай. Тиимэ туһатай зүбшэлнүүдтэй дамжуулганууд манай басагадай урма зоригые бадараажа, туһаламжа үзүүлһэн байна.

Дари Сарана хоёр хоюулаа Улаан-Үдын 49-дэхи һургуули түгэсхэһэншье һаа, 2023 ондо хамтын түсэл дээрэ хүдэлжэ эхилхэдээ танилсаһан.

- Би Интернедһээ баримта мэдээнүүдые суглуулжа абаад, согсолон болбосоруулжа найруулдаг байгааб. Бага нөөсэтэй хэлэнүүдэй оршуулагшадые байгуулха хэрэгтэ Википеди ба Библи хэрэглэгдэдэг. Би тэдээнтэй хүдэлжэ эхилээд, олон юумэнүүдые өөрһөө нэмэжэ табиһан байнаб. Жэшээнь, ород мэдүүлэлнүүдэй хажууда буряад хэлэн дээрэ бэлэн оршуулгатай баримтанууд зохёогдон байгуулагдаа. Википедиин материалаар амяараа нейросеть һургаха хэрэг гараа һэн. Саашадаа би Интернет сайтнууд болон номой сангууд соо буряад хэлэн дээрэ оршуулгатай электронно янзын уран зохёолнуудые бэдэржэ олоод, тэдэниие нейросеть руу оруулхын тулада тусхай код һанажа байгуулааб, - гэжэ Сарана Абидуева хөөрэнэ.     

- Би буряад хэлэн дээрээ муугаар дуугардагби. Тиигэбэшье бүхы арга шадалаараа түрэл хэлэеэ эрхимээр шудалхые оролдоноб. Түрэл хэлэн ганса харилсаха хөөрэлдэхын тулада бэшэ, харин манай угсаата арадай түүхын, соёлой эрдэнитэ баялигынь, хүн бүхэнэй шуһан соонь урдадаг, зүрхэн соонь сохилдог таһаршагүй хубинь. Түрэл хэлэеэ хүгжөөхэдөө, бидэ өөһэдыгөө хүгжөөнэбди, - гэжэ Дари хэлэнэ.

ЮНЕСКО-гэй хууляар, Интернет соо үргэнөөр хэрэглэгдэдэг хэлэн һалан хосоржо байһан хэлэнүүдэй тобьёгһоо гаргагдадаг гуримтай.

Тиимэһээ шэнэ онлайн оршуулагша буряад хэлэнэй байдалда ёһото хубисхалта нүлөө үзүүлхэ аша үүргэтэй гэжэ эли. Тус түсэлые булта дэмжэжэ, олон залуу үетэнэй хабаатайгаар хүгжөөн дэлгэрүүлбэл, буряад хэлэн шэнэ хэмжээндэ гарахань дамжаггүй.