Эхэ эсэгэеэ хүндэлхэ заншал

Эзэн Чингис хааншье мүн лэ иимэ байһан гэхэ. Хаан шэрээдэ һууһанай һүүлээр нилээд хожом дүү хүбүүн Хасартаа уурлан, тэрэнээ баряад уяжархиһан түүхэтэй. Энээнииень Үүлэн эхэнь дуулаад ерэхэдэнь, Чингис хаан эхэһээ ехээр аягүйрхэһэн, айһаншье ха. Тиигэжэ хүлижэрхёод байһан дүү хүбүүгээ дары түргэн табиһан байгаа. Энээн тухайнь «Монголой нюуса тобшодо­шье» тэмдэглэгдэн үлэһэн байдаг.

Чингис хаан дэлхэй дээрэ хэнһээшье айхагүй, юунһээшье һүрдэхэгүй баатар эрэ байһаншье һаа, эхынгээ уурлахые үзөөд, айхын ехээр айжа, эшэхын ехээр эшэһэн байна.

Энээгээрнь тобшолходо, монгол­шуудай эхэ эсэгэеэ хүндэлхэ занша­лай хэды шэнээн гүнзэгы удхатай байһыень мэдэжэ болоно. Дүшэ, таби наһалһан хүбүүн, бэришье һаа, үдэр бүри эдеэ хоол, сай хэхэдээ, дээ­жыень хамагай түрүүндэ эхэ эсэгэдээ баридаг. Хэрбэеэ гэртээ үгы байгаа­шье һаань, аяга соонь эдеэнэйнгээ дээжые үлөөһэнэй удаа өөһэдтөө аягалжа абадаг. Хоол, унда бариха­даа, хоёр гараараа хүндэлэн бари­даг юм. Гэрһээ гарабал, адуу малдаа гү, али зэргэлээ айлдаа ошоходоо­шье, аба эжыдээ хайшаа ошохо гэжэ байһанаа хэлээд ошодог, бусажа ерэһэнэй һүүлээр дэргэдэнь ошожо, хараһан үзэһэн, дуулаһан шагнаһан һонин һорьмойгоо хөөрэжэ үгэдэг байгаа. Харин хэрбэеэ холын газар руу удаанаар ябаха болоо һаа, аба эжытэеэ уулзажа, хэрэг зоригоо хэ­лээд, үреэлэйнь үгэнүүдые шагна­жа, захяа заабарииень номой ёһоор бэелүүлэн ябахые мэдүүлээд ошодог юм. Бусажа ерэхэдээшье, эгээ түрүүн эжы абадаа амар мэндэеэ айлад­хажа, һайн ябажа ерэһэн тухайгаа, үзэһэн хараһан һонин зүйлнүүдээ хөөрэжэ үгэдэг. Эхэ эсэгэһээ зайдуу газарта амидаржа байһан хүүгэдыньшье жэлэй дүрбэн сагта холо ойрые хамаарангүй, амар ам­галанииень асуужа лаблаха, ошожо уулзаха, хүндэ ямба үзүүлхэ зэргээр саг үргэлжын харилсаа холбоотой байдаг заншалтай.

Аба эжынгээ хажууда архи уужа, тамхи татахые сээрлэдэг. 40, 50 наһатай болобошье, эхэ эсэгынгээ зүбшөөгөөл һаань, архиие бага сага хэрэглэдэг байһан. Мүнөөшье энэ заншал баримталагдаһаар юм.

Үри хүүгэдынь эжы абаһаа эртэ бодожо, үрхыень татажа, зууха, тулгадань гал аһаажа, сай шанаад: «Һайн амарба гүт!» - гэжэ үглөөнэй мэндэ асуун ёһолдог заншалтай. Үдэшэ унтаха, амарха үедэнь оро дэбдихэрыень заһажа, хэбтэхэдэнь, хүнжэлөөрнь хушажа үгэһэнэй һүүлдэ өөһэдөө унтадаг. Эсэһэн, ядарһан үедэнь эхэ эсэгынгээ дэргэ­дэ орон гаран байжа, эдихэ уухыень бэлдэжэ, бодохо һуухадань, туһа бо­лохые оролдожо байха ёһотой.

Ехэ бэшэг номтой хүн, эрдэмтэн Инжинаш монголшуудай эхэ эсэгэеэ хүндэлжэ анхарха заншалые шанга журамладаг байһыень «Хүхэ судар­та» тэмдэглэн үлөөһэн байдаг. «Хара үүлөөр бүрхэн, һалхин дэгдэжэ, тэн­гэриин дуун ташаганажа, ехэ дошхон хура бороо хүрэжэ ерэхэдэнь, эжынгээ сошохоһоо болгоомжолон, дэргэдэнь ошобо», «Түшэмэл минии эжыдэ үглөөнэй хоол баряад эрье­жэ ерэбэ» гэхэ зэргээр тэмдэглэһэн байдаг. Эжы абынгаа дэргэдэ забил­жа, хүлөө һольбуулжа һуухые сээрлэ­нэ. Сомсойжо һууха, мүн эхэ эсэгын­гээ гараха ороходо, бодожо хүндэлхэ ёһотой. Хажуудань хараал табижа болохогүй, мүн үеынгөө нүхэдтэй, дүүнэртэеэ энеэжэ хүхилдэхэ, наадажа зугаалхадаашье, хэмжээ хизагаартай байхые оролдохо.

Ямар нэгэн ажал хүдэлмэри хэ­хэдээ, алибаа хэрэг ушар шиидхэ­хэдээ, түрүүн эхэ эсэгынгээ һонорто хүргэжэ, һанамжа бодолыень, һургаал заабарииень шагнадаг. Һургаалайнь хэды таарамжагүй гү, али хүлеэн абажа зүбшөөхөөр бэшэ байгаашье һаань, түрүүн шагнажа, һүүлдэнь зүбшэлсэдэг. Хэлэһэн соонь хэхэгүйшье һаа, харюудань аягүй ааша гаргахые сээрлэдэг. «Монголой нюуса тобшодо» Чингис хаан Жамуухатай анда бололсожо, хамтаараа нүүжэ байгаад, Жамуухынгаа гэнтэ хэлэһэн үгын удхые ойлгоогүйдөө, тэрэ дороо харюу хэлэнгүй, һэмээхэн эжыһээ асууһан ушарынь тэмдэглэгдэһэн байдаг. Энэньшье Чингис хаанай эжыдээ этигэжэ, хүндэлжэ байһанайнь тодорхой жэ­шээ юм. Иигэжэ монголшуудай эхэ эсэгэеэ хэды шэнээн ехээр хүндэлдэг байһан заншалынь түүхэ шастирнуудта олон удаа тэмдэглэгдэн үлэһэн байдаг.

Аба эжыгээ хүндэлхын хажуугаар тэдээн­тэйнь нүхэсэдэг зондо гү, али наһаараа хараа бараанай ахамад үеын хүнүүдтэ нэгэн ад­ляар хүндэтэйгөөр хан­дадаг байһан. Үшөө нэгэ һонирхолтой заншал гэ­хэдэ, аба эжыгээ нэрээрнь дуудахаяа сээрлэдэг байгаа. Тэдээнтэйнь эжэл нэрэтэй хүнүүдые «хэсүү нэрэтэ» гэжэ гү, али тусхай соло нэрээрнь шэлжүүлэн нэрлэдэг заншалтай бэлэй.

Эхэ эсэгэеэ хүндэлбэл, буян ерэ­жэ, хэшэг нэмэгдэнэ, харин гомдо­хообол, нүгэл хилэнсэг боложо, энэ ба хойто үедэ гай зоболон ушарха гэжэ тоолодог. Иимэһээ аба эжын­гээ урдаһаа хёлогонохо, муу шарай үзүүлхэ гэхэ мэтые сээрлэдэг. Гол түлэб эдихэ ууха, үмдэхэ зүүхэ мэ­тын үдэр бүриин амидарал дээрэнь туһалжа, һанаандань зохистой бай­хые эрхимлэдэг. Тиимэһээ эхэ эсэгэ­еэ хүндэлхэдөө, һанаа сэдьхэлыень тайбан, тогтууритай байлгахыел шу­хала гэжэ тоолодог заншалтай.

Мүнхын ЛАШИД, «Амидарал туйлаһан он жэлнүүд» гэһэн номһоо