Зунай амаралта аятай

Зунай амаралтын үедэ һайшаагдама гоё оршон байдалда үхибүүдэй элүүржүүлгэдэ болон амаралтада Буряад Уласта онсо анхарал хандуулагдана. Буряадай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай мэдээсэһээр, 2025 оной зунай хаһада 431 лагерь хүдэлнэ.

Урда жэлнүүдтэй зэргэсүүлээд харабал, 2025 ондо бүри олон хүүгэд амарна. Энэ тоо­гой 40 мянганһаа үлүү гараһаниинь һайшаалтай. Хотын гадаада, май­ханай, ажалай болон амаралгын, санаторно элүүржүүлгын лагерь­нууд үхибүүдые угтан абаа. Мүн һуралсалай гуламтануудай дэргэдэ лагерьнууд хүдэлөө.

- Алишье сагта ажабайдалай хүндэ байдалда ороһон үхибүүдтэ ехэ анхарал хандуулагдадаг гээшэ. Мүнөөшье жэл тиимэ зорилго ур­дамнай табигдаа. Сэрэгэй үйлэ хэ­рэгтэ хабаадажа байһан гү, али баа­тарлиг үхэлөөр унаһан сэрэгшэдэй үхибүүдтэ амаралгын, элүүржүүлгын талаар туһа үзүүлэгдэнэ, - гэжэ Бу­ряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай Нэмэлтэ һуралсалай, хүүгэдэй амаралгын бо­лон элүүржүүлгын таһагай дарга Ок­сана Санжитова мэдүүлнэ.

Амаралтын үедэ лагерь бүхэндэ хүмүүжүүлгын шэнэ арганууд нэбтэ- рүүлэгдэжэ эхилэнхэй. Энэмнай ха­даа хизаар ороноо шэнжэлгэдэ, соёл болбосоролдо ехээр хабаатай. Эсэгэ орондоо дуратайгаар хүмүүжүүлгэ бүри дэлгэрэнгыгээр ябуулагдана.

Һүүлэй үедэ лагериин оршон той­ронхи байдалда ехэ анхарал хандуу­лагдана. Амаржа байһан үхибүүдэй хонодог, сүлөө сагаа үнгэргэдэг, эдеэ хоол баридаг байшануудта, уһанда орожо шунгадаг газарнуудта ехэ эрилтэнүүд табигдана. Тиимэһээ һүүлшын жэлнүүдтэ заһабарилгын ажал ябуулагдажа, үхибүүдэй дура­тайгаар амарха лагерьнууд болбо­сон түхэлтэй, мүнөө сагай эрилтэдэ таарама болгогдоно.

Жэшээлбэл, 2024 ондо “Друж­ба” гэһэн хүүгэдэй түбтэ нэгэ доро 98 хүнэй амарха аргатай түргөөр бодхоогдоһон хоёр байшан табиг­даа. Тойроод байһан оршон байда­лынь һайжаруулагдаа, уһаар хангал­гын соргонууд, зайн галай һужаанууд шэнээр татагдаа. Иимэ шэнэ корпу­сууд 2023 ондо Захааминай аймагай “Гэсэр” лагерьта болон Тарбагатайн аймагай дэбисхэр дээрэ оршодог “Старт” лагерьта нээгдээ бэлэй гээд һануулая. Мүнөө жэлдэ Кабанскын аймагай “Орлёнок” лагерьта эдеэ хоол баридаг, эмнэлгын байшанууд заһабарилагдахань.

- Зунай үедэ лагерьта амар­хаяа ошоогүй үхибүүдтэ нэмэлтэ һуралсалай талаар хэмжээ ябуул­ганууд үнгэргэгдэнэ. Эдэ гурбан һарада 5 424 хэмжээ ябуулга эм­хидхэгдэхээр түсэблэгдөө бэлэй. «Движение первых» болон бусад нэгэдэлнүүд ехэхэн ажал энэ талаар ябуулжа байдаг. Мүн 6 мянга гаран үхибүүд саг зуурын ажалаар хангаг­даа, - гэжэ Оксана Санжитова хэлэнэ.

 Амжалтануудай эхин табигдана

Тарбагатайн аймагай Дээ­дэ Саянта һууринда дүтэхэнэ оршодог “Старт” лагерьта үхибүүдэй энеэдэн, шаг шууяан июниин 1-һээ дуулдажа эхилээ. Иимэ эртүүр ама­ралгын хаһа эндэ һаянай эхилдэг болонхой. Юуб гэ­хэдэ, 2023 ондо федеральна үндэһэн түсэлэй ашаар 100 һууритай хоёр байшан эндэ бодхоогдожо, ашаглалгада тушаагдаа бэлэй. Мүнөө зун лагериин эмнэлгын таһалга сагай эрилтэдэ таарама бол­гогдобо.

- “Старт” лагерь Улаан-Үдэ хотын захиргаанай физкуль­турын хорооной мэдэлдэ юм. Һүүлэй жэлнүүдтэ олимпиин халаанай тамирай 5-дахи һургуулиин бүридэлдэ тоологдоно. Тиимэһээ тамирай элүүржүүлгын ла­герь болоно. Эндэ ганса ма­най тамирай һургуулиин шабинар зунай хаһада амар­на, - гэжэ лагериин захирал Людмила Александровна Степанова мэдүүлнэ.

“Старт” лагерь улас дотороо эгээл үнинэй, баян түүхэтэй лагерь болоно гэжэ тэмдэглэмээр. Аяар 67 жэлэй саана эндэ түрүүшын лагерь байгуулагдаа һэн. Түрүүн үхибүүд майхан соо амардаг байгаа. Бүхэсоюзна БАМ-ай барилгын үедэ бодхоогдо­жо байһан гэрнүүдтэй хамта “Старт” лагериин дэбисхэртэ дүрбэн байшан бодхоогдоо һэн.

- 40 гаран жэлэй хугасаа­да тэрэ БАМ-ай гэрнүүд соо хэдэн үе үхибүүд амаржа га­раа. Һүүлэй жэлнүүдтэ шэнэ, болбосон түхэлтэй байшан соо хүбүүд, басагад сагаа баяртай үнгэргэнэ. Энэ зу­най хаһада дүрбэн халаан хүдэлхөөр хараалагдана. Тү рүүшын хоёр халаанда баскетбол наададаг тамиршад­най амаржа, һорилго хээ. 3-дахи, 4-дэхи халаануудта тхэквондодо ябадаг үхибүүд амаржа байна, - гэжэ Люд­мила Александровна хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.

Нэгэ халаанда 140 үхи- бүүд эндэ амарха арга­тай. Тусхай һайн бэлэдхэл гараһан вожатанууд болон хүмүүжүүлэгшэд үхибүүдтэй хүдэлнэ. Тэдэ булта өөһэдөө тхэквондистнууд юм. Эдир үхибүүдээр бэлэдхэл хэлсэ­жэ, һоригшодтоо ехэ туһа хүргэнэ. Мүн өөһэдөөшье ба­гашуулда багшалжа һурана ха юм.

Энэ лагерьта амарһан эдир тамиршад ганса һо- рилго гарана бэшэ. Үдэрэй туршада һонирхолтой хэм­жээ ябуулгануудта хабаадана. Жэшээлбэл, үнгэрһэн долоон хоногой эсэстэ “Дви­жение первых” гэһэн нэгэдэ­лэй гэшүүд ерэжэ, хүгжэмэй викторина үнгэргөө, дартс болон шэрээгэй теннистэ һургаһан байна.

Тамирша хүбүүд, баса­гадай дунда гоёор зурадаг, һайханаар дуу хангюурда­даг, шадамараар хатардаг үхибүүд олон гэжэ лагерьта болоһон хэмжээ ябуулгануу­дай үедэ элирнэ.

- Табадахи жэлээ эндэ амарнаб. Зундаа һайнаар һорилго гарабал, мүрысөөнүүдтэ һайн дүнгүүдые харуулхаш. Үдэрэй туршада хоёр дахин һорилго болодог. Үдэшэндөө элдэб хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэжэ байдаг. Үсэгэлдэр бидэ “Артек” лагериин 100 жэл­дэ зорюулагдаһан фильм хараабди. Манай корпус тэрээнһээ дутуу бэшээр харагдана, - гэжэ 35-дахи һургуулиин шаби Кирилл Зайцев тэмдэглэнэ.

Хүсэ шадал нэмэнэ

“Старт” лагерьһаа холо бэшэ “Юнтур” байрлана. Эндэ баһал тамиршад амар­даг заншалтай. 1980 онһоо хойшо тус лагерь зунай сагта барилдаашадай түбхинэхэ газар болоно.

Тхэквондистнуудтай бо­лон баскетболистнуудтай хамта эдир барилдаашад үдэрэй туршада хоёр дахин һорилго хэдэг байна. Мүн үглөөнэй һорилгодо заал һаа хабаадана. Үдэрэй хуга­саада эдир тамиршад зургаа дахин эдеэлдэг юм. Тиихэдэ хэмжээ ябуулгануудта хабаадалсаха саг баһал олдодог.

33-дахи гимназиин 6-дахи классай һурагша Намжил Суворов “Юнтур” лагерьта түрүүшынхиеэ амарна. Юуб гэхэдэ, тэрэ март һараһаа ба­рилдаанда ябадаг болоо.

- Һорилго хэхэдэ, хүндэ бэшэ байна. Хажуудамни һоригшод, вожатанууд ехэ туһа хүргэнэ, - гээд, Намжил Суворов мэдүүлнэ.

Һая барилдажа эхилбэ­шье, Намжил хэдэн мүрысөөнүүдтэ хабаадажа үрдеэ. Шангай 3-дахи һууришье эзэлжэ шадаа. Зунай үедэ эдир тамиршан “Юнтурта” һайн бэлэдхэл гаража, саа­шадаа амжалтануудые туй­лаха түсэбтэй.

35-дахи һургуулиин шаби Эрдэни Цыбенов байгаалиин һайхан агаараар амил­жа, дуратайгаар һорилго хэнэ.

- Зарим үдэрнүүдтэ гурба дахин һорилго хэнэбди. Хэды тиигэбэшье бидэ тиимэ ехээр эсэнэгүйбди. Үдэшэндөө дискотекэ болодог, тэндэ хатархадаа, нөөхил һорилго хэнэ ха юмбиб­ди. Таба дахин амтатайгаар эдеэлээшье һаа, тар­галжа болохогүй. Юуб гэ­хэдэ, кардио-һорилго эндэ үнгэргэгдэдэг, эмшэд шал­гажа байдаг, - гэжэ Эрдэни хөөрэнэ.

Ивалгын аймагай По­сели һууринай һургуулиин шабинар, эгэшэ дүү Юм­жина, Бальжит Башлееванууд “Юнтур” лагерьта амарна. Тэдэ хоюулаа барилдаашад юм. Май һара соо Улаан- Үдэдэ болоһон бүхэроссиин мүрысөөндэ өөр өөрын наһанай бүлэгүүдтэ түрүүлжэ гараһан байна.

- Эгэшэеэ дахажа, барил­даанда ошооб. Эндэ бүхы юумэн намда һайшаагдана. Һаяхана гэр бүлэ тухай кон­курс болоо. Бидэ нүхэдөөрөө Бабгаевай гэр бүлэ тухай хөөрөөбди. Баабгайнууд ту­хай хэлэгдэнэ гэжэ хүнүүд түрүүн ойлгонгүй байгаа. Эдэ амитад эбтэй эетэй ажаһууна гэжэ харуулаабди. Мүрысөөндэ 2-дохи һуури эзэлээбди, - гэжэ 6-дахи класста ороһон Бальжит энеэжэ байгаад хөөрэнэ.

Зургаан жэлэй саана Юм­жина Башлеева түрэлэйдөө Захааминай аймаг айлшалаа һэн. Тэндэ аха, дүүнэрынь барилдаанай аргануудые Юмжинада харуулаа. Гэртээ ерэһээр, барилдаанда яба­хамни гэжэ хэлэхэдэнь, абань яһала үни саг соо зүбшөөл үгэнгүй байгаа.

- Алас Дурна зүгэй мүрысөөндэ шангай һуури эзэ­лээб. Мүн бүхэроссиин мү рысөөндэ 62 килограммай шэгнүүртэ түрүү һуурида гарааб. Эдэ хоёр эгээл ехэ амжалтануудни гэхэдэ, ал­дуу болохогүй. Зундаа “Юн­тур” ерэжэ, һорилго гараагүй бол, ямаршье медаль абажа шадахагүй һэм. Мүнөө жэл табадахияа ерээб, - гэжэ 10-дахи класста ороһон Юмжит Башлеева мэдүүлнэ.

Энэ жэлдэ халаанай дар­гаар Дари Жамсоевна Мада­ганова хүдэлнэ. Барилдааша үхибүүдээр тэрэ нэгэтэ бэшэ уулзажа байна.

Хүдэлжэ байһан вожата­нуудай, хүмүүжүүлэгшэдэй эмхидхэдэг хэмжээ ябуулга­нуудта үхибүүд дуратайгаар хабаадалсана.