«Түрэлхи хэлэмнай унтаршагүй түүдэг мэтэ гэрэлтэжэл байха»

- Гэрэлма Геннадьевна, ямар можо нютагуудһаа хэды багшанар ерэхэнь гээшэб?

- Мүнөө дээрээ 87 можо нютагуудһаа 120 багшанар мэдүүлгэеэ үгөөд байна. Нэрлэбэл: Татарстан, Хальмаг, Саха (Якути), Крым, Лу­ганск, Хакаси, Алтай, Карели, Коми Уласууд, Санкт-Петербург хото г.м. Манай гүрэндэ ажаһуудаг 38 үндэһэ яһатанай түрэлхи хэлэн дээрэ баг­шанар хэшээлнүүдые үнгэргэхэ. Энэ жэл түрүүшынхиеэ идиш ба саам гэhэн хэлэнүүд хараалагдаа.

- Светлана Владимировна, нё­дондо энэ мүрысөөндэ илажа гараһанайтнай ашаар Буряад ором­най мүнөө жэл иимэ шухала удха шанартай хэмжээ ябуулга үнгэргэхэ эрхэдэ хүртэбэ. Ташье баһал эмхидхэлэй ажалда, бэлэдхэлдэ хабаа­далсажа байгаа ёһотойт. Ямар үүргэ дүүргэхэбта? Юу хэхэбта?

- Үнэхөөрөөшье, нёдондо сен­тябриин 14-һөө 21 болотор Татар­стан Уласай түб хото Казаньда эмхидхэгдэһэн түрэлхи хэлэн болон уран зохёолой багшанарай бүхэроссиин мүрысөөндэ хабаадажа, түрүүшын һуури эзэлһэнэймнай ашаар энэ мүрысөөн манай Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ боло­хонь гээшэ. Эмхидхэлэй ехэ ажал хүдэлмэриин хэгдэжэ байһаниинь ойлгосотой юм ааб даа. Тиигэжэ өөрөө нёдондо хабаадаһан хадаа ямар юумэндэ анхаралаа хандуул­маар бэ, ямар хэмжээ ябуулгануудые оруулбал, улам һонирхолтой болохоб гэжэ һанамжа бодолнуудаа хэлэжэ үгөө һэм. Эды олон можо нютагһаа хүрэжэ ерэһэн хабаадагшадые болон жюриин гэшүүдые угтаха, бүридхэхэ, түбхинүүлхэ, хооллуулха гэхэһээ эхилээд лэ, мүрысөө үнгэргэхэ тал­май – һургуули ба сэсэрлиг – шэлэ­жэ бэлдэхэ, мүрысөөнэй нээлгын баяр ёһолол үнгэргэхэ, һүүлдэнь түгэсхэлэй хэмжээ ябуулга эмхидхэхэ гэхэ мэтын ажал ябуулагдаха боло­но ха юм даа. Гадна холоһоо ерэһэн айлшадтаа Буряад ороноо харуулха, Улаан-Үдынгөө театр музейнүүдээр ябуулха хэрэгтэй. Энэ ажалда һайн дураараа туһаламжа үзүүлдэг волон­тёрнууд хабаадаха юм ааб даа. Тус мүрысөөн хэдэн шатаһаа бүридэнэ. Тиигэжэ 120 багшанарай дундаһаа шалгарһан эгээл эрхим 15-иинь түгэсхэлэй шатада гараха. Харин тэдэ­нэй тоодо ороогүй бусад хабаадагшадтань мэргэжэлэйнь талаар туһа болохо хэмжээ ябуулганууд (мастер- класс, семинар г.м.) эмхидхэгдэхэ. Бишье баһа Буряадай багшанарай колледждо мастер-класс үнгэргэхэ уялга даажа абанхайб.

Казаньда болоһон мүрысөөнэй үедэ

- Светлана Владимировна, илал­та туйлаһыетнай дурдаад, өөр тухайтнай асуунгүй байжа болохогүй. Багшалхы ажал ябуулга тухайгаа хөөрэжэ үгыт даа.

- Би 1991 ондо Улаан-Үдын багша­нарай училищи дүүргэжэ, эхин ангиин багшын мэргэжэлтэй болоһон байнаб. Тиигээд Хэжэнгын айма­гай Чисаанын дунда һургуули ошо­жо, багшалжа эхилээ һэм. Хүдэлжэ эхилһээрни, 35 жэл үнгэрбэ. Тэрэнэй һүүлдэ түрэл Зэдынгээ аймагай Борьёогой дунда һургуулида багшалааб. Тэндэһээ Улаан-Үдэ зөөжэ, хо­тын 108-дахи прогимназида буряад хэлэ заагааб. Һүүлэй арба гаран жэл соо Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадта эхин ангиин багшаар ажалланаб.

- Тус мүрысөөн Оросой гэгээрэлэй яаманай үүсхэлээр үнгэр- гэгдэнэ, теэд эмхидхэлэй ажалыень Түрэлхи хэлэнүүдэй институт даажа абанхай. Гэрэлма Геннадьевна, энэ юун гэһэн эмхи зургаан гээшэб?

- Энэ хадаа этнокультурна бол­босоролой талаар федеральна хэм­жээнэй эрдэмэй эмхи зургаан юм. Урдань Үндэһэн һургуулинуудай эрдэм-шэнжэлгын институт (НИИ) байһанаа, мүнөө Оросой Холбоото Уласай арадуудай үндэһэн хэлэнүүдэй федеральна институт болонхой. Тиигэжэ манай гүрэнэй дэ­бисхэр дээрэ ажаһуудаг үндэһэ яһатануудай хэлэнүүдые хүгжөөхэ та­лаар ажал ябуулдаг байһаниинь ойл­госотой. Гол шэглэлнүүдынь юун бэ гэбэл: эрдэмэй шэнжэлэлгэнүүдые ябуулна, болбосоролой ажал ябуулга дэмжэнэ, hуралсалай литература зо­хёон бэлдэнэ ба тэрэнэй экспертизэ хэнэ, болбосоролой болон хэлэнэй талаар мониторинг хэнэ, нэмэлтэ мэргэжэлэй болбосоролой програм­мануудые бэелүүлнэ.

- Светлана Владимировна, нёдондоной мүрысөөнэй һүүлээр Түрэлхи хэлэнүүдэй институдай шугамаар ябуулагдажа байһан хэ­дэн хэмжээ ябуулгануудта хабаадалсаһан байнат. Ямар зорилготой ямар хэмжээ ябуулганууд болооб гэжэ хөөрэжэ үгыт даа.

- Нэгэдэхеэр, энэ жэл болоһон региональна мүрысөөнүүдэй хабаа- дагшадта тусхай хандалга бэлдээб. Тэрээн соогоо мүрысөөндэ хабаадаһан тухайгаа хөөрэжэ үгөөб. Намда ямар үүргэ нүлөө үзүүлээб, юугээрээ туһатай байгааб гэжэ хөөрөөб. Москва хотын, Хальмаг Уласай, Башкор­тостан Уласай хабаадагшадта хандааб, Үбэр Байгалай хизаарай баг­шанарай урда үгэ хэлээб. Намтай хамта залан хүтэлэгшэмни Ринчин Сандановна Дылыкова ба манай һургуулиин захирал Булат Баирович Шойнжонов дэмжэжэ ябалсаа һэн.

Тэрээнһээ гадна Түрэлхи хэлэнүүдэй федеральна институдай урилгаар Москва хото ошожо, февралиин 21-дэ бүхы дэлхэйгээр тэмдэглэгдэдэг Түрэлхи хэлэнэй улас­хоорондын үдэртэ зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудта хабаадааб. Тиихэдээ интервью үгэһэн байнаб. Арба гаран асуудалда харюусааб. Ямар бүлэдэ хүмүүжээ һэмта, юун­дэ энэ мэргэжэл шэлээбта гэхэһээ эхилээд, танай түрэл хэлэн юугээрээ һонин бэ, ямар онсо шэнжэтэйб, ор­шон үедэ гэртэхинтэй хүдэлхэ ямар өөрын оньһотойбта г.м. асуудалнууд­та харюусааб.

Үшөө тиихэдэ үнгэрхэеэ байһан мүрысөөнэй шүүгшэ болыт гэжэ утаһаар уряа. Июлиин 26-да бүхы хабаадагшадтай видео-конферен­ци болобо. Мастер-класс хадаа мүрысөөнэй ямар шата гээшэб гэжэ хөөрэхэб.

- Тус мүрысөөн 2022 онһоо хой­шо үнгэргэгдэнэ. Буряад оромнай тэдээн бүхэндэ хабаадалсаһан юм аабза. Нёдондоной мүрысөөе хараадаа абаагүй һаа, манай багша­нар ямар дүнгүүдые туйладаг бай­гааб?

Гэрэлма Геннадьевна: 2022 ондо түрүүшынхиеэ энэ мүрысөөн Ставрополиин можын Пятигорск хотодо үнгэрөө һэн. Буряад Уласые Ахын аймагай Өөрлигэй дунда hургуулиин буряад хэлэнэй багша Арюна Буяндэлгэровна Иванова түлөөлһэн юм. Тиигэжэ «медиави­зиткэ» гэhэн шатада хоёрдохи hуури эзэлээ һэн. Нүгөө жэлдэнь, 2023 ондо тус мүрысөөн хоёр газарта үнгэрөө. Һургуулиин багшанар Карачаево-Черкесидэ, харин хүүгэдэй сэсэр­лигэй багшанар, хүмүүжүүлэгшэд Хойто-Осети-Аланида уулзажа, бүхы дүршэл шадабарияа харуулаа һэн. Тэндэ Сэлэнгын аймагай Загаһатын дунда hургуулиин буряад хэлэнэй багша Аюна Жамьяновна Доржиева хабаадаа. «Лучшие практики разви­тия родной речи детей дошкольного возраста» гэhэн номинацида Улаан-Үдэ хотын «Зорька» сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэ Баярма Цыден-Дамба­евна Доржиева лауреат болоо hэн. Мүн нёдондо, 2024 ондо, Татарста­най ниислэл Казань хотодо түрэлхи хэлэнэй 75 багшанар болон сэсэр­лигэй 32 багшанар, хүмүүжүүлэгшэд хабаадаа.

Тобшолон хэлэхэдэ, гурбан жэлэй туршада яhала эдэбхитэйгээр, үрэ дүнтэйгөөр хабаадаабди. Эндэ ма­най багшанарай, тэдэниие бэлдэһэн, дэмжэһэн мэргэжэлтэдэй хамтын ажал харагдана.

- Юрэнхыдөө, Буряад орондом­най түрэлхи хэлэ заалга ямар хэм­жээндэ байна гэжэ тоолонобта? Ганса һайнаа дурдангүй, баһа шу­хала гэжэ тоолоһон бэрхэшээлнүүд тухайгаа хэлыт даа.

Гэрэлма Геннадьевна: 2025 онһоо сентябриин 1-һээ Оросой Холбоото Уласай Гэгээрэлэй яаманай захи­ралтаар олон шэнэ хубилалтанууд хараалагдана. Түрэлхи хэлэнүүдэй хэсүү байдалда ороод байха саг­та буряад хэлэ болон уран зохёол һургуулида үзэлгэдэ үгтэһэн сагынь бага болохогүйнь тулада Улас түрын «Бэлиг» түб түрэлхи хэлэ болон уран зохёол үзэхэ талаар шэнэ методи­ческа дурадхалнуудые зохёобо. Тэ­дэнэйнь талаар Буряадай Болбосо­ролой болон эрдэм ухаанай яаман, Буряадай Болбосоролой бодолго нэбтэрүүлгын институт (БРИОП) хамтадаа һанамжа дурадхалнуудаа оруулха юм. Тиигэжэ методическа дурадхалнуудынь август hарада га­раха гэжэ мэдүүлэе.

Светлана Владимировна: Би багша хүнэй хубида иимэ һанамжа- нуудтай байнаб. Ямар юумэндэ анхарал табигдаха ёһотой гэжэ бодонобиб гэхэдэ, цифровизаци. Манай уласай буряад хэлэнэй баг­шанар цифровой олон нөөсэтэй (ресурс) болонхой гэжэ мэдэнэб. Ха­рин багша бүхэн тэдэнээ хэндэшье харуулангүй баряад байна. Москва хотын багшанар «Московская элект- ронная школа» гэжэ контент руу өөрынгөө нөөсэлһэн зүйлнүүдые оруулна. Тэдэниие ямаршье багша ажалдаа хэрэглэхэ эрхэтэйшье, аргатайшье байна. Өөрын зарим тэды эрилтэнүүдтэйл байгаа ёһотой. Тиигэжэ бидэ дундаа тэрээн тухай хэлсээд, буряад хэлэн болон буряад уран зохёолоор, тиихэдэ классһаа гадуур ажалаар, тэрэ тоодо хүмүүжүүлгын талаар нэгэ контент суглуулха байгаабди гэжэ бодоноб.

Гадна буряад хэлэнэй багшанарай нэрэ хүндые дээрэ үргэхэ ёһотойбди. Ямар нютагта, ямар һургуулида эдэб­хи ехэтэй, дүй дүршэлтэй багшанар бииб? Ямар сэдэбүүдээр тэдэ баг­шанарай мэргэжэл дээшэлүүлхэ хэ­рэгтэ хабаадаха аргатайб гэжэ баһал тусхай контент зохёохо хэрэгтэй.

- Мүнөө жэлэй мүрысөөндэ хэн Буряад орониие түлөөлхэнь гээ­шэб?

Гэрэлма Геннадьевна: Манай Бу­ряад орондо жэл бүри үнгэргэгдэдэг «Эрхим багша» болон «Эрхим хүмүүжүүлэгшэ» гэһэн мэргэжэлтэ бэлиг шадабариин мүрысөөнүүд «Түрэлхи хэлэн болон уран зохёолой эрхим багша» гэһэн бүхэроссиин мүрысөөнэй нютаг можын шата бо­лоно.

Эдэ мүрысөөнүүдтэ мүнөө жэл илажа гараhан Улаан-Үдэ хотын 8-дахи һургуулиин буряад хэлэнэй багша Саяна Гунгаровна Будажапо­ва болон Улаан-Үдэ хотын «Номи­на» гэжэ сэсэрлигэй багша Бэлиг­ма Ванчиновна Дашиева энэ жэл «Түрэлхи хэлэн болон уран зохёолой эрхим багша» гэһэн бүхэроссиин мүрысөөндэ Буряад Уласые түлөөлхэ. Саяна Гунгаровна ба Бэлигма Ванчи­новнада, мүн тэдээндэ туһалжа, бэ­лэдхэл хэлсэжэ байһан хүнүүдтэ тус мүрысөөндэ бии бэлигээ харуулжа, илалта туйлахыень үнэн зүрхэнһөө хүсэнэбди!

- Сентябриин 7-һоо 14 боло­тор гэхэдээ, аяар 7 үдэрэй турша­да болохо юм гү мүрысөөн? Ямар шатануудһаа бүридэнэб? Хаана бо­лохоб?

Гэрэлма Геннадьевна: Тиимэ. Тус мүрысөөн 7 үдэрэй туршада үнгэрхэ. Сентябриин 7-һоо 14 болотор Буряад орондомнай олон можо хизаарнуудай эрхим түрүү багшанар суглар­жа, бэлиг шадабарияа харуулха, дүй дүршэлөөрөө хубаалдахань гээшэ. Тус мүрысөөн Орос гүрэнэймнай олон үндэһэ яһа-тануудай түрэлхи хэлэнүүдые үеын үедэ нарин нягтаар сахин ябаха хэрэгэй удха шанарые үшөө дахин гэршэлхэ.

Һургуулиин багшанар Улаан-Үдэ хотын 40-дэхи дунда һургуулиин талмай дээрэ сугларжа, иимэ ша­тануудые дабаха: «Медиавизиткэ», «Онол аргын танхим», «Хэшээл», «Ангиин саг», «Мастер-класс». Ха­рин сэсэрлигэй багшанар болон хүмүүжүүлэгшэдтэ иимэ шатанууд хараалагданхай: «Медиавизиткэ», «Хүмүүжэмэлнүүдтэй болбосоролой хэмжээ ябуулга үнгэргэхэ», «Гэгээрэ­лэй хэмжээ ябуулга», «Мастер-класс». Тэдэнэр 16-дахи «Родничок» сэсэр­лигтэ эрдэм бэлигээ харуулха, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха.

- Нёдондо Татарстанда болоһон мүрысөөн тухай хөөрэхэдөө, тэндэхи һургуули ехэтэ һайшааһан, гоёшооһоноо тэмдэглээ һэнта. Энэ талаар манай һургуулинуудта һайрхахаар, ондоо тээ үгы юумэн бии гээшэ гү?

Гэрэлма Геннадьевна: Манай ула­ста буряад хэлэмнай хоёр шэглэлээр заагдана: «буряад хэлэн – түрэлхи хэлэн» ба «буряад хэлэн - гүрэнэй хэлэн». Энэмнай хоёр ондоо онол арга болоно ха юм даа. Манай баг­шанар, минии hанахада, эдэ хоёр методико яhала hайнаар хэрэглэжэ, hурагшадтаа заана. Түрэлхи хэлэеэ зааха методико ехэнхидээ мэдээжэ, харин хэлэ мэдэдэггүй hурагшадта зааха гээшэ шэнэ шэглэл болоно. Мүнөө сагта Оросой олон можо ню­тагуудта иигээд заажа эхилжэ байна. Юундэб гэхэдэ, ганса манай бэшэ, мүн хаанахииншье үхибүүд түрэлхи хэлэеэ мэдэнэгүй. Тиимэhээ манай буряад хэлэнэй багшанар энэ талаар яhала дүй дүршэлтэй гэжэ тэмдэглэ­хэ байнаб.

Һурагшадай мэдэсэ янза бүриин: хэниинь бэ даа hайн мэдэнэ, хэниинь бэ даа оройдоо юушье мэдэнэгүй, зариманиинь бага сага хөөрэлдэдэг байна. Манай багшанар эдэ бүгэдые хараадаа абажа, мүнөө сагта яhала үрэ дүнтэйгөөр хүдэлнэ гэхэ байнаб.

Yхибүүдэй, залуу үетэнэй үндэhэн хэлэндээ дуратай байхынь тула, тэдэниие жэнхэни буряадаараа уран хурсаар, уян нугархайгаар хэлүүлжэ hургахын тула үдэр бүри ямаршье бэрхэшээлые дабажа, сугтаа эбтэйгэ­эр ажалаа ябуулбал, түрэлхи хэлэм­най унтаршагүй түүдэг мэтэ гэрэлтэ­жэл байха.

- Үреэл тогтохо болтогой! Хүндэтэ Гэрэлма Геннадьевна, Светлана Вла­димировна, манай асуудалнуудта тодорхой харюу үгэжэ, һонирхолтой хөөрөө дэлгэһэндэтнай баяр хүргэнэбди, хэжэ байһан ажалдат­най амжалта хүсэнэбди.