Тэрмээлжэн хүлэгөөр тэнгэриин замаар...

Мүнөөдэр юун гарта ороноб, тэрээхэнээ абаад лэ, үглөөдэр юун болохо юм, болонол бэзэ, юун ерэхэ юм, ерэнэл бэзэ гээд ябажа байдаг хүнүүд байха. Газар дэлхэйдэ ган­сахан удаа ерээд, энэ наһаяа яажа һонирхолтойгоор, арад­таа хэрэгтэйгээр үнгэргэхэб гэһэн бодол тархидаа оруу­лаад, тэрэнээ бэелүүлхэ хэ­рэгтэ бүхы наһаяа зорюулдаг хүнүүд гэжэ байха. Тэдэнэй үдэр бүриин ябадал эхил­хэдээ, үнэхөөр ехэ баатар­шалгын ушар шалтагаантай ябадал болодог. Эндэ мүнөө алхам бүхэниинь баатаршал­гын замаар ошоһон хүнүүдэй нэгэн тухай хөөрэхэ, тэрэнэй наһанай намтар харуулха зо­рилго табигдаба.

Танилсагты: Бата Бальжинимаевич ДАШИБАЛОВ!

Яруунын аймагай саада заха­да, Хэндэ голой зүүн эрьедэ Улаан-Малшан тосхон байдаг. Улаан-Малшанда «Целинный» гэжэ совхоз байгуулагдаһан бэлэй. 1961 ондо эхин шатын һургуули нээгдэ­жэ, байн байтараа, дунда һургуули болгогдоо һэн. Бараг совхозой түб болоһон энэ нютагта хойно хойноһоо хүүгэдэй сэсэрлиг, соёлой байшан, дунда мэргэжэлэй эмнэл­гын газар, шууданай нэгэ таһаг, ойн ажахы байгуулагдаһан юм.

Эгээл тэрэ үеэр, 1965 ондо, тэбхэр 60 жэлэй саана, энэ нютагта айхабтар һүбэлгэн, ухаансар, нютаг зон­доо ерээдүйн томохон гарай уран зураашан болохо найдал түрүүлһэн хүбүүхэн түрэһэн байгаа – пластили­нээр ехэ зохидхон барималнуудые бүтээжэрхихэ, уран зурагта һэдэбтэй, ехэ гоёор зурадаг Бата хүбүүхэн. Үшөө тиихэдэ хожомоо өөртөө хоёр дабхар гэр бариха хүсэлтэй...

– Би багаһаа зураха, пластилинээр барималнуудые хэхэ дуратай һэм. «Наймадахи ангияа дүүргээд, Улаан-Үдын багшанарай учили­щи ошохош», - гэжэ намда хэлэдэг байһан юм. Тэндэ уран зурагай таһаг байгаа, мүнөөшье бии бэшэ аал даа. Улаан-Малшанда 1965 оной августын 18-да - Агаарай хүсэнүүдэй үдэр - айлай гурбадахи үхибүүн боложо түрэһэмби. Ахамни Баяр, эгэшэмни Вера. Улаан-Малшандаа эхин шатын һургуулида ябааб. 4-дэхи ангиһаа Тэлэмбэдэ интернадта һураһамби. Аба эжымни хүдэлдэг байгаа. Абам­ни, Дашибалов Бальжинима Дам­бадаржаевич, фуражир, учётчик байгаа. Удаань Улаан-Үдэдэ һуража ерээд, бухгалтер болоод хүдэлһэн. Эжы, Дашибалова Цыжидма Дамба­евна, малда ажалтай байгаа, - гэжэ хоёр үдэрэй саана тэбхэр 60 наһаяа тэмдэглэһэн агаарай сэрэгэй запа­сай капитан Бата Бальжинимаевич Дашибалов хөөрэнэ.

Олон жэлэй туршада аюултай га­зараар ябаһан гү, али тон тиимэ га­зарта алба хэһэн хүнүүд бусадһаа үлүү томоотой болошодог байгаа ёһотой гэжэ һанагдадаг.

Юундэ гэнтэ лётчик болохо гэжэ шиидэһэн байгаабта гэжэ асуухадамни, Бата Бальжинимаевич иимэ харюу үгэбэ: «Целиннэдэ поли дээгүүр хоро сасажа, дабхар далитай кукурузник ниидэдэг бэлэй. Нэгэтэ интернадтаа һуража байхадамнай, вертолёт ниидэжэ ерэбэ. Ямаршье вертолёт һэм, мэдэхэгүй байгаабди. Һургуулиин хажууда буугаа. Булта­даа тиишээ даралдаал бэзэбди даа. Бүхы тосхон гүйлдэжэ ерээ. Маа­нарые, хүүгэдые, һуулгаад, тосхон дээгүүр хоёр эрьежэ ниидээ бэлэй... Ябан ошон сэрэгэй мэргэжэлтэн бо­лохо эрмэлзэл сэдьхэл бодолыемни эзэлжэ абаа. Сэрэгэй комиссари­адта бүридхэлдэ орохо саг ерэбэ. Нарһатын военком: «Хаана алба хэхэ һанаатайбши?» - гэжэ асууһан юм. Тиихэдэнь Эрхүүгэй сэрэгэй учи­лищида һураха һанаатай байһанаа мэдүүлээб. Дэмжээ. Тиигэжэ 1983 ондо тэрэ училищида һурахаяа абтаа һэм. Эрхүүгэй агаарай сэрэгэй дээдэ мэргэжэлэй училищи гээд нэрлэг­дэдэг байгаа. Табан жэл һуража га- рааб».

Тиигэжэ нютагай найдал болоһон биирэ, шэрэ, пластилиншье орхигдобо.

– Нютагайм һургуулиин арбан жэлэй туршада үгэһэн эрдэм мэ­дэсэ толгой соомни, бэе элүүр. Энэ һургуулида амарханаар ороһомби, – гэжэ Бата Бальжинимаевич хөөрэнэ.

Училищи дүүргээд, албаяа үргэлжэлүүлхэеэ сэрэгэй часть ошохо­доо, Германида авиаполкдо тудаа, вертолёдуудай. Эдэмнай лётчигууд бэшэ, агаарай онгосонуудай инже­нер мэргэжэлтэй боложо гараһан зон юм. Газар дээрэ, үгышье һаа, агаарта, ниидэжэ ябаһан вертолёт соо, алба хэхэ. Гэбэшье ниидэхэ арга байгаа, Ми-8 вертолёдой бортовой техник болоод. Бата тэрээхэн бодо­лоо бэелүүлхэ гэжэ тусхай тушаалта инженертэ: «Намда ниидэхыемни зүбшөөгыт», - гэжэ хандаба. Тиихэ­дэнь: «Жэл ниидээд бусахаш», – гэжэ тэрэнь харюусаа һэн. Бата тэндээ, га­зар дээрээ хэрэгтэй байгаа ха юм.

– Ниидэхын тула ВЛК (врачебная лётная комиссия) гараха ёһотой юм. Комиссида барокамера байгаа. Тэ­рэнь 5 000 метр үндэртэ гаргадаг байба. Үшөө тиигээд «вертушка» гэдэ­гые гараха хэрэгтэй байгаа. Вертуш­ка гээшэ нюдэеэ аняад һуухадатнай эрьелдүүлхэ, удаань тэндэһээ бо­доод, сэхэ ябаха хэрэгтэй. Зариман тэндэһээ бодоод, иишээ-тиишээ уна­жа байдаг һэн. Намтай тиимэ ушар оройдоошье болоогүй. «Ниидэлгын ажалда бэлэн» гэжэ сэгнэлтэ абааб. Залуу лейтенант тиигэжэ ниидэлгын ажалда абтаа бэлэйб, – гэжэ дурсана.

Тиигэжэл залуу инженерэй ниидэлгын ажал эхилээ бэлэй. Ехэ һонин ажал. Эхиндээ вертолёдоо һайса үзэжэ, гүйсэд мэдэхэ болохо, хэдэ хэдэн шалгалтануудые үгэхэ. Удаань вертолёт соо һуухадань, ин­структор адаглажа байха. Хэр зүбөөр хүдэлнэбши, вертолёдоо яажа хүдэлгэжэ эхилнэш. Олон тоото тоб­шонуудые, тумблернуудые һамаржа болохогүй - тэдэш доро дороо өөһэдын гуримтай.

Эндэ ниидэхынгээ хажуугаар па­рашюдаар һүрэхэ уялга байһан юм. Тиихэдээ нэгэ үдэр хоёр һүрэлгэ хэхэ.

– Түрүүшынхиеэ һүрэһэнөө һайн һанадагби. Вертолёдһоо өөрөө һү рэхэ ёһотой, араһаашни тэмдэг үгэхэдэнь, хүлөөрөө үдьхэлжэ, эршэ абаад унаха ёһотой юм. Би айхаар байха гэжэ һанаһан байгааб, үнэндөө оройдоошье аймшагтай байгаагүй. Түрүүшынгээ һүрэлгэдэ бэеэ хуряа­жа үрдеэгүйб, тиимэһээ доошолжо ябахадамни, намайе ехээр һэжэржэ захалаа. Тэрэ үедэ хүлэйнгөө ула ха­раа ха юмбиб, эгээл духынгаа хажуу­да. Хоёрдохи һүрэлгэдөө бэеэ хуряа­жа үрдеэд, ехэ зохидхоноор «унажа» захалааб. Доошоо ниидэжэ ябахадаа, газар харанаб, тииһээр парашюд­ни задаржа, тэндэнь үшөө хоёр барюул байдаг, буужа ябаһан парашю­даа хэрэгтэй зүг руугаа жолоодохо арга үгэдэг. Һалхи һүрижэ ниидэхые оролдохош, тиихэдэ ниидэлгэ удаардаг. Газарта буухадаа, хүлнүүдээ ниилүүлхэ ёһотой, үгы һаа, гэмэлтэхэ, хухархашье ушарнууд болодог, – гэжэ Бата хэлэнэ.

– Тэрэ зүбшөөл абаад, һуража байһан үемни ха юм. Тиигээд лэ аэродром шадараараа 2-3 дахин ниидэжэ, инструкторта харуулаад, «ниидэлгын ажалда бэлэн» гэһэн сэгнэл­тэ абаһан хүм, - гэжэ Бата хөөрэнэ.

Тиигэжэ аэродром шадартаа яба­гаар алба хэхэ инженер өөрынгөө дураар ниидэдэг инженер болобо гээшэ. Ниидэлгын ажалай һайн та­ланууд гэхэдэ, хангалга амяараа, бусадһаа дээгүүр. Эдеэ баридаг га­зарынь баһал амяараа, хубсаһан он­доо, жэлэй амаралта ута - 45 хоног.

– Германида энэ часть Берлин шадарай Ораниенбург гэжэ багахан хотодо һэн. Урданай хото. Һандарал үзөөгүй. Манай сэрэг дайнай эсэстэ иишэ бии болоходоо, Германиин хотонуудые (бишыхан хотонуудые бүришье) гамнажа һандаргаагүй гэ­дэг, - гэжэ Бата хөөрэнэ.

Бата

Тэндэ сэрэгэй байһан зорилго: дайнай дүүрэхэдэ, Германиин га­зар дайда сэрэгэй дүрбэн бүһэлүүр боложо хубаарилагдаһан юм – Ан­глиин, Франциин, Америкын бо­лон Зүблэлтын сэрэгүүд. Зүблэлтын бүһэлүүртэ Германиин Демократи­ческа Улас тогтоогдоо бэлэй. Бер­лин хото бүхэлеэрээ демократическа шэглэлдэ ороогүй. Хубаарха ябада­лай болоходо, Берлин соогуур ехэ хана баригдаа һэн гэжэ мэдэнэбди. Тиимэ оршондо манайхин тэндэ байхадаа, Эсэгэ оронойнгоо хилэ сахижа байһан болоно ха юм. Тэндэ аэродром дээрэ бүхы зэбсэгүүд бай­гаа: пушка, пулемёдуудһаа эхилээд, түрэл бүриин зэбсэгүүд. Тиихэдэ дээрэнь үшөө манай агаарай хүсэнүүд бомбонуудтайгаа, ракетэнүүдтэйгээ, тусхай дохёогоор саг үргэлжэ ниидэжэл байгаа. Буудалгануудые үнгэргэхэ. Ямарханшье ушарай болоо һаа, зуун хубяараа бэлэн байгаа. Мүнөө үедэ энэ нюуса бэшэ бо­лонхой, хоёр талын хэлсээнүүдэй үндэһөөр, тэдэ хоёр Берлимнайшье үгы ха юм даа, нэгэн болонхой. Тэрээ­нэйнь хойшолон эгээ мүнөө харагда­жа байна юм бэшэ аал даа. Фашизм толгойгоо үргэхэдөө, хэзээдэшье ма­най ороной амгалан байдалай түлөө үргэхэгүй гэжэ мэдээжэ. 1990-дэхи онуудай түрүүшын хахадаар манай сэрэгүүд тэндэһээ гаргагдажа эхи­лээ бэлэй. 1994 ондо һүүлшынхид гараһан байха.

– Бидэ тэндэ дүрбэн жэл алба хээд, 1992 ондо наашаа гарааб­ди. Дүрбэн жэлэй туршада Совет оронойнгоо баруун хилэ сахижа байһан болонобди. Сэрэгэй алба­най тон ехэ дүршэл гарагдаа. Би үнгэрһэн тэдэ жэлнүүдээ оройдоо- шье шаналдаггүйб. Тэндэһээ гараад, Калининградай можодо ал­баяа үргэлжэлүүлээб. Нивельское гэжэ хотын түхэлэй тосхондо агаарай добтолгоһоо хамгаалха сэрэгүүдтэй (ПВО) хамта байгаабди. Су-27 түхэлэй истребительнүүд, Ми-8, Ми-24 вер­толёдууд байгаа. Гүрэнэйнгөө ба­руун хилэ сахиха тэрэл үүргэмнай байгаа ха юм. Тэндээ нэгэл жэл алба хээб. Тиигээд хэн хайшаа ошохо һанаатайб гэжэ асуудал табигдаһан байгаа. Тиихэдэнь би гэр тээшээ, Бу­ряад орондоо ошохо гэжэ мэдүүлээ һэм. Манай эндэ Мухинай эскадри­ли гэжэ аэропорт дээрэ байһан юм, тэндэ ерээб. Дамдинов Виктор Жиг­митович тэрэ эскадрилиин коман­дир байгаа. Угдаанһаа гарбалтай. Тиигэжэ 1993 онһоо 1998 он болотор эндээ алба хээб. Удаань дахинаа сэ­рэг үсөөрүүлэгдэжэ захалаа, манай полк үгы болобо. Тиигэжэ маанарые наһанаймнай амаралтада гаргаба гээшэ. 33 наһатай, запасай капитан зэргэтэй байгааб, – гэжэ Бата ошоһон тэрэ сагуудаа дурсана.

- 1995 ондо дайлалдаадшье абаг­даа. Түрүүшын Чечен дайнда. Үдэр һүнигүй ниидэдэг һэмди. Вертолё­дой гол үүргэ хадаа ашаа зөөлгэ ха юм даа. Элдэбын ушарнууд байгаал даа – буу зэбсэг, хоол хүнэһэ хүргэжэ үгэхэ, наашань шархатагшадые, алуулһан сэрэгшэдые гаргахаһаа эхилээд. Ехэнхидээ үбшэлһэн сэрэг­шэд наашаа гарадаг һэн, уларилда, уһа-саһандань, эдеэ хоолдоошье таараагүй хүбүүд олон байгаа. Тэдэ 2 000 метр үндэртэ һууха, уһаниинь муухай, ехэнхидээ тэрэнь үгы, үлэн хооһон. Дээрэһээнь хилээмэ хаяха­дашни, мэшээгээ хахалжа абаад лэ эдишэхэ. Тэрэ үндэртэ уула хаданууд дээрэ бууха арга байхагүй, дээрэнь тогтоод лэ, мэшээгүүдые хаяжа үгөөд лэ, ниидэжэ ошохош. Хадануудай хоорондуур. Би тэндэл тиимэ үндэр хадануудые харааб. 6 000 метр. Нэ­гэтэ командиртайгаа ашаагаа буул­гаад, хадануудай үндэрые үзэхэ гэжэ шиидээбди. Хоёр, гурба, дүрбэ модо дээшээ гараабди. Тиихэдэмнай тэрэ хадамнай үшөөл дээрэмнай байха юм. Үшөө хоёр модо дээрэмнай, ха­раад айхаар. Вертолёдой тэрэ дээрэ гарахашье хүшэр ха юм даа. Эрьеэд ябаа һэмди. Үшөө буудалгада оро­хош. Хадануудай хоорондуур ниидэ­жэ ябахадашни, хоёр хажуугааршни һомонууд тэһэржэл байха. Буугаад харахадашни, лопастьнууд, верто­лёдшье өөрөө соо буудуулшаһан байха. Вертолёт соо ябаһан десант хүбүүд буудуулшаха. Нэгэ ушар бо­лоо һэн. Тэдэ хүбүүдээ абаад ошо­жо ябатарнай, нэгэ һомон вертолёт сүмэ ороод, хоёр хүбүүдые шарха­туулаа бэлэй... – гээд, Бата һанаагаа алдана.

Айхабтар хүндэ үе энэ хүнэй хуби заяанда тудаа байна... Элдэб уша­ралнууд болодог байгаа даа гэхэһээ сааша дэлгэрэнгы хөөрэхэ дурагүй байна гэжэ эли. Ехэнхидээ мүнөө үедэ бүгэдэндэ мэдээжэ болошон­хой юумэнүүдые мүшхэжэ һууһанай хэрэгшье үгы ха юм даа...

– Мухинда алба хэжэ байха үедэмнай маанарые элдэб хэм­жээ ябуулгануудта хабаадуулдаг байгаа. Сосновый Бор хэдэ дахин ниидэһэмди. Тэндэ десантнигуудые дээрэһээ хаяхаш, 300, 600 метрһээ. 20-25 десантнигуудые абаад, дээ­шээ дэгдэхэш. Нэгэтэ зун, Десантни­гуудай үдэртэ – августын 2-то, Дээдэ Онгостойдо һүрэлгэнүүдые эмхид­хээ. Пушкануудаар буудаанууд, эн­дэ-тэндэ тэһэрэлгэнүүд, элдэб янзаар гар тулалдаанууд боложо бай­гаа. Тэндэнь манай вертолёдһоо һүрэлгэ хараалагданхай байгаа. Ипподромой захада буужа, десант­нигуудаа һуулгабабди. Харагшад олон байгаа. Дээшээ боложо байха үедэмнай тэндэ байһан зон хашха­ралдажа, малгайнуудаа дээшэнь шэ­дэжэ байгаал бэлэй. Дээшээ ниидэжэ байтарнай, гэнтэ нэгэ хүдэлгүүрнай хүдэлхэеэ болишобо. Дээрэшэг га­ража үрдиһэн вертолёднай унажа захалба. Нэгэ хүдэлгүүр хэм соогоо, ганса тэрээн дээрээ ниидэжэ, арай гэжэ аэропорт хүрэжэ буулгабабди. Буугаад, тэрэ хүдэлгүүрээ хаража байтараа обёорһомни, нэгэ малгай вертолёдой хүдэлгүүр руу орошоһон байгаа...

…Нэгэ үе Германиһаа машинануу­дые гаргадаг байгааб, өөрөө рульда һуугаад. Тэндэһээ дүрбэ-табан ма­шина гаргаһамби. Германиһаа жо­лоодожо асархаш. Тиигэжэ ябахадаа, Москва ороод, тэндэһээнь гаража шадахагүйш, хото мэдэхэгүй хүнэй яа­шье гарамаар бэшэ юм бэлэй. Нэгэ га­зарта ороһон замаарни урдаһаамни зургаан зэргэ машинанууд ерэжэ ябаа ха юм. Гол хүдэлөөнэй урдаһаа орошоһон байгааб. Тиихэдэнь тэрэ дороо эрьелдээд, гэдэргээ ошолгон­доо хараһам, тэрэ дээрэ ГАИ-шник хаража байба. Хурдандаа ороод лэ, нэгэ хажуу гудамжа руу орожо хор­годооб. Баһа нэгэ ушар. Бишыхан ашаанай машина. Гансаараа ябааб. Һүниеэ дүүрэн ябаад, үглөөгүүр тээ ябуудтаа унташаһан байгааб – һэрихэдээ, поли дээгүүр ябажа яба­баб. Ямар зохид газар дайралдажа, замһаа гарашаһан байгаа юмбиб, һэрихэдээ, ябажал ябаалби, замгүй хээрын талаар...

Мүнөө 2003 онһоо манай Авиазаводто хүдэлжэ байнаб. Сэрэгэй албанһаа табигдаад байхадаа, хаа­на, юу хэхэеэ удаан олодоггүй бай­гааб. Яадаг юмта, хаана ошонот гэжэ хаягдаһан хүнүүд болоод байгааб­ди. Энээнээ тухайлдаг бэшэ, эли мэ­дэрдэг һэм. Түрүүшынгээ пенси 500 түхэриг абаһанаа һанагшаб, гэр бай­рын түлбэри тиихэдэ 1 500 түхэриг байгаа. Тэрэмнай юунэй пенси байһан юм агшаб? Нэгэ һайн талань бии һэн – минии сэрэгһээ табигдаха­да, байрын гэрэй сертификат үгэһэн, элдэб үнэтэй. Би 100 мянганай сер­тификат абааб. Тиигээд лэ Ранжуро­вай гудамжаар (актёрнуудай байшан гэдэг гээбы) гурбан таһалгатай гэр абааб. Тиигээд лэ 500 түхэриг пен­ситэй, 1 500 түхэриг һара бүриин түлбэритэй гэртэй – гайхалтай бай­далда хүрэжэ ерэбэлби даа. Яажа амидархаб? Дахинаа бусахагүйш, частииемнай тарааһан ха юм. Бүхы Зүблэлтэ гүрэн дотор иимэ ушар болоо, сэрэгэй олон частьнууд үгы хэгдээ. Дотоодын хэрэгүүдэй яаман ошобоб. Хэн гээшэбта гэхэдэнь, запасай капитан гээб. Тиихэдэм маанарта офицернүүд хэрэггүй гэбэ. 2003 ондо агаарай онгосонуудые бүтээдэг завод ошобоб, тэндэ танил­ни хүдэлдэг байгаа, Бондарь Андрей, сугтаа ниидэдэг байһамди. Ерэхэ­дэмни, баһал: «Хэн гээшэбши? - гэжэ асуухадань, - Агаарай онгосын инже­нерби, вертолёдто бортовой техни­гээр ниидэжэ байгааб, - гэхэдэмни, - Маанарта инженернүүд хэрэггүй, компьютерщигууд хэрэгтэй», - гэбэ. Ажалда ороод байхадаа, зорюута хараха гэжэ тэрэ хүнэйнгээ кабинет ошооб, харахадамни, гансал тэрэ хүндэ нэгэ компьютер байба. Се­кретарь, техбюро болон бусад албануудта нэгэшье компьютер үгы бай­гаа. Тэрэ хүн юрэл дээдэ эрдэмтэй инженер, ехэ мэдэсэтэй намайе аба­ха дурагүй байгаа гэжэ эли болобо. Түрүүшээр заводой ОТК-да (отдел технического контроля) хүдэлжэ эхи­лээд байгааб. Бүхы юумэ мэдэхэ мэр­гэжэлтэн гэжэ намайе анхараа, тии­гээд ОТК-да оро гэжэ дурадхаа ха юм. Тиихэдээ юрын алба хаагшаар бэшэ, харин даргын орлогшоор. Тэндээ та­бан жэл хүдэлөөб. Энэ хугасаа соогоо бүхы цехүүдые харааб, хаана ямар хэрэгсэлнүүд бүтээгдэнэб гэжэ мэ­дэхэ болооб. Минии ОТК-да хүдэлдэг цех вертолёдуудай бэе бүтээдэг бай­гаа.

2010 ондо тэндэмнай хубилал­танууд болоо, ОТК-да гүйжэ эсээб. Авиазавод дээрэ Оросой Холбоо­ной Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй түлөөлгын газар гэжэ байдаг. Энэ хадаа хэды, ямар вертолёдуудые бүтээхэб гэжэ захил хэдэг, тушаажа абадаг газар. Тэндэ инженер хэрэгтэй гэжэ мэдэ­бэб. Тэрэнэй дарга Смолин Алек­сей Анатольевичто ошобоб. Тэрэ намайе хүлеэжэ абаба гээшэ. ОТК- даа ажалһаа гараха гэжэ мэдүүлгэ бэшэхэдэмни, бултадаа: «Хайшаа ошонош? Дэмы гарахашни», - гэхэ мэтээр хэлэнэд. Тэдээндээ дээдэ тээ газарта ажалда орохомни гэжэ үшөө хэлэнэгүйб. Удаань минии түлөөлгын газарта ажалда ороод байхадамни, һая ойлгожо: «Зай, Баташ маанараа шангалжа эхилхэнь даа», – гэлсээн болоо. «Би тиимэ юумэ хэхэгүйб, би тиигэжэ хүдэлдэггүйб», – гэжэ тэдээн­дээ хэлээб. Тиигэжэ энэ газартаа 2010 онһоо 15 жэл хүдэлжэ байнаб. Заво­дой бүхы шахуу цехүүдтэ ябадал­тай бологдоо. Вертолёдой эсэслэн бүтээгдэхэдэ, ниидэлгэ-туршалгын албан ажалтай болодог, тэндэ няг­та холбоотой болооб. Оросой Герой Толбоев Тайгиб Омарович тэрэ үедэ энэ албанай дарга байгаа. Энэ ал­банда олон хүнүүд хүдэлдэг, 50 гаран ха. Вертолёт эсэслэн тушаажа абаха гээшэ тон харюусалгатай ажал. Вер­толёдууд сэрэгэй тусхай ябуулга руу ошоно. Мүнөө үедөө вертолёдууд шэнэлэгдэжэл байна, шэнэ оньһон түхеэрэлгэнүүдтэй, түгэс буу зэбсэг­тэй. Тэрээн соо юрын түхеэрэлгэнүүд бэшэ болоо, харюусалга тон ехэ. Ра­дио-холбоон, антеннэнүүд, зүг шэ­гээ тон нягтаар тодорхойлхо аргатай түхеэрэлгэнүүд болон бусад...

- Вертолёт аюулай болоходо, сэхэ доошоо унаха гэдэг, ямар ушар­та хүрдэнүүдынь парашюдай үүргэ дүүргэдэг бэ? – гэжэ асуухадамни:

- Система авторотации гэжэ бии. Лётчигууд энээгээр зачёт үгэдэг юм. Ямар нэгэн заагдаһан үндэртэ хүдэлгүүрнүүдээ унтараахаш. Вер­толёт доошолжо захалха. Энэ үедэ лётчик винтнүүдэй хүдэлэлгэ гартаа абаха ёһотой. Тэрээнгүй һаа, сэб сэхэ унаха болоно. Тиихэдэ газар тээшэ жолоодохо ёһотой. Тиихэдэ винтнүүд хүдэлжэ байна, вертолёт налуу яба­далаар буужа байна. Тиигэжэ газарта бууха арга байдаг. Энээндэ дүршэл хэрэгтэй. Һуралсалай үедэ үргэлжэ хэгдэжэ байдаг упражнени гээшэ... – гэжэ Бата Бальжинимаевич тодор­хойгоор ойлгуулжа үгэбэ.

Һургуулиин богоһо алхажа ошоһоор, мүнөөдэр хүрэтэр айхабтар харюусалгатай замаар Эсэгэ орон­доо нэгэтэ олоһон мэргэжэлээрээ үнэн сэхэ алба хэжэ ябаһан хүн хэ­зээдэшье Буряад ороной түрүү хүнүүдэй тоодо байгаагүйдөө яахаб? Мүнөөдэр хүдэлжэ байһан тушаа­лынь хэды шэнээн харюусалгатай гээшэб? Манай агаарай онгосонуу­дые бүтээдэг заводой гаргаһан про­дукцияа үргэн хэрэглэмжэдэ табиха хэрэгыень ударидажа байха ухаан бодолшье, дүршэлшье, эрдэм мэдэ­сэшье энэ хүнэй ажал ябуулга дотор дүүрэн хэмжээндэ биил гээшэ.

Эдирхэн наһанайнгаа эхин хаһада өөртөө хоёр дабхар гэр барижа орохо хүсэлтэй ябаһанаа элирхэй­лээ бэлэй. Мүнөө үедөө хоёр даб­хар байшан барижа түбхинэнхэй. Чингис, Буянта, Роксана, Тимур, Лера табан хүүгэдтэй. Нэгэтэ олоһон наһанайнгаа хэрэгые, нютаг нугын­гаа, эжы абынгаа үндэр нэрэ солые нэрлүүлэн, үнэн сэхээр бэелүүлжэл ябанал даа, хүндэтэ Бата Бальжини­маевич Дашибалов!