Дайшалхы нүхэдэй дүхэригтэ...

Буряадаймнай аймаг бүхэнһөө түлөөлэгшэд буужа, тус хуралдаанда эдэбхитэйгээр оролсоһон байна. Зүблэлтэ гүрэнэй сэрэгшэд Афганистанда 10-аад жэлэй туршада уялгата албаяа дүүргэжэ, нютагаа бусаһан түүхэтэй. Тэрэ холын газарта һүжэрһэн дайнда 2400 гаран Буряадаймнай баатарнууд хабаадаһан гээшэ. Нэрлэгдээгүй дайнда 26 хүбүүднай унаа, 2 сэрэгшэд һураггүй үгы болоо, 37 хүн шархатаһан байна. Эдир залуу наһандаа халуун шулуу долёоһон хүбүүдэй болон наһа бараһан нүхэдэйнгөө гэртэхиндэ али болохо туһа үзүүлхэ зорилготойгоор Афганистанай ветерануудай Зүблэл байгуулагдаһан түүхэтэй.

Нэгэдэбэ

- Афганистанда алба хааһан хүбүүд өөһэдөө сугларжа, холын газар­та ябаһанаа һанан дурсадаг ааб даа. Тиихэдэ хамаг зониие эблэрүүлһэн, өөһэдынгөө дали доро суглуулһан эблэл гэжэ байгаагүй. Амгалан бай­далай үедэ дариин үнэр анхилха, буугай һомоной эшхэрээн доро доб­толгодо ороһон хүбүүдтэ иимэ нэ­гэдэл яаха аргагүй хэрэгтэй болоод байгаа бшуу. СССР ехэ гүрэнэй та­ран бутарха саг ойртожо, газаамнай шэнэ сагай ульһан һэбшээлжэ бай­гаа. Анха түрүүшын суглаа эмхидхэхэ, мүн ниитын нэгэдэл зохёохо хэрэгтэ Буряадай АССР-эй Министрнүүдэй Зүблэлэй түрүүлэгшэ Владимир Би­зьяевич Саганов болон комсомолой хотын хорооной нэгэдэхи секретарь Цыденжап Бимбаевич Батуев гэг­шэд туһа хүргэһэн юм. Афганистанай ветерануудай Буряадтахи зүблэлэй эгээл түрүүшын түрүүлэгшээр Сер­гей Иннокентьевич Дубровин һунгагдаа бэлэй, - гэжэ удаань мүн лэ энэ бүлгэмэй түрүүлэгшээр хүдэлһэн Владимир Алексеевич Пильчинов дурсана.

Владимир Пильчинов

Засаг түрын, мүн гүрэнэй хүгжэлтын шугам һэлгэлдэхэ үедэ урдандаа нюуса гаршаг доро байдаг юумэн уудалагдажа эхилээ. Хариин газарта дайлалдажа ерэһэн хүбүүд хаана ябаһанаа, юу үзэһэнөө даб гээд хэлэжэ, хөөрэжэ ябадаггүй һэн. Хүршэ гүрэнэй засаг баригшадые хамгаалха уялгатай, тиишээ орожо алдалан унаһан баатар хүбүүдээ нюусаар хүдөө табидаг саг һэмнай даа.

- Сэрэгэй албанһаа бусаад, түрэл нютагтаа ажаллажа эхилээб. Афган дайнда хабаадаһан гурбан хүбүүд Сэлэнгын аймагһаа түлөөлэгшэд боложо ерээ һэмди. Хэрэгтэйл ажал бүтэжэ байһаниинь ойлгосо­той бэлэй. Түрүүшын уулзалгада хабаадаһаншье һаа, саашадаа ходо уулзажа байха сүлөө заб байгаагүй гэжэ сэхыень хэлэе. Хүдөө һууринда наһаараа ажаһуухадаа, ажалаал ха­раад ябаха саг байгаа даа. Харин мүнөө хото зөөжэ ерэхэдээ, 2016 онһоо эхилжэ, дайшалхы нүхэдэй эблэлэй уулзалга, ямар нэгэн хэмжээ ябуулгада хабаадалсадаг болооб. Анхан байгуулагдаһаар 35 жэлэйн­гээ ойн баяр манай эблэл тэмдэглэхэ гэжэ байна. Эдирхэн залуу наһандаа холын газарта ушарһан нүхэдөөрөө дахинаа танилсажа, сэрэгэй албан­да ябаһанаа һанан дурсажа, мүн бэе бэеэ дүнгэжэ, туһалалсажа байхада һайхан даа, - гэжэ 1985 ондо Афгани­станай Джелалабад хото шадар сэрэ­гэй алба хааһан Владимир Леонидо­вич Халзанов хөөрэнэ.

Владимир Халзанов

Ниитын ажал ябуулжа…

Дайшалхы нүхэдэй нэгэ­дэл эдэ олон жэлнүүдэй хугасаада нигүүлэсхы сэдьхэлэй ажал хэһэниинь сэгнэшэгүй. Нүхэдэйнгөө нэрэ мүнхэлхэһөө эхилээд, үншэржэ үлэһэн эхэ, эсэгэнэртэнь туһа үзүүлхэ хүдэлмэри таһалагдаагүй. Дурасхаалай хүшөө болоһон хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэһөө гадна хүмүүжүүлхы удхатай хүдэлмэри ур­гажа ябаа улаан бургааһадтай олон жэлэй туршада хэгдэнэ. Гүлмэр залуу хүбүүд, басагадые Эхэ орондоо дура­тайгаар хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ халуун дүлэн соогуур гараһан ветеранууд эгээл түрүүшүүлэй зэргэдэ.

Афганистанай ветерануудай Бу­ряадтахи зүблэлэй эгээл түрүүшын томо бүтээлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, «Дайнда ошоһон нүхэдтөө» гэһэн хүшөө барилга болоно. Афган сэ­рэгшэдэй дурадхалаар, Буряадай АССР-эй Министрнүүдэй Зүблэл дайнда унаһан сэрэгшэдэй дурас­хаалда хүшөө бариха тухай 132-дохи дугаарай зарлигта 1990 оной март һарын 13-да гар табиһан түүхэтэй. Ха­рин 1992 ондо хотын хоёр гудамжын уулзуур дээрэ задаржа үрдеэгүй хаб хара үнгэтэй «Бадма сэсэг» гэжэ нэ­рэтэй хүшөөгэй түрүүшын шулуун булагдаһан юм даа. Буряадай габьяа­та архитектор Баатар Бадмацыренов сэсэгэй түхэлынь зохёогоо. Харин досоонь уйдхарта абтаһан хүнүүдэй дүрсэ Даша Намдаков бүтээгээ. Мүнөө дэлхэй дүүрэн мэдээжэ уран барималша Даша Намдаков тии­хэдээ эгээл түрүүшынгээ ажалну­удые бүтээжэ байгаа гэхэдэ, алдуу болохогүй.

Он жэлэй ошоһоор байтар үшөө нэгэ дайн Хойто Кавказ­да һүжэрхэдэнь, манай нютагай хүбүүд баһал оролсоо. Дайн гээшэ хохидолгүй үнгэрдэггүй жаматай. Чечен уласта болоһон байлдаанда унаһан сэрэгшэдэй нэрэнүүдые энэл хүшөөгэй дэргэдэ дурасхаалай сам­барта бэшэһэн юм.

- Афганистанай ветерануудай Бу­ряадтахи зүблэлэй байгуулагдаһаар ойн баяр тэмдэглэхэ гэһэмнай юрын бэшэ. Энээнһээ урид ойн баяр бо­лобо гэжэ нэгэшье дахин тэмдэглэ­жэ хэмжээ ябуулга үнгэргөөгүйбди. Афганистанай саһан малгайта хада уулануудаар махаһан, шатама халуун наранай элшэ доро элһэн губяар мүлхиһэн дайшалхы олон нүхэднай бурханайнгаа орондо мордонхой. Наһатай боложо ябаһан нүхэдөө хүндэлэн, ойн баяраа тэмдэглэхэ гэжэ шиидэһэн байнабди. Хүршэ можо нютагуудай хүндэтэй айлшадые хүлеэнэбди. Намарай эхин һарын 5-да «Дайнда ошоһон нүхэдтөө» гэжэ хүшөөгэйнгөө дэргэдэ митинг үнгэргэжэ, ойн баярайнгаа эхи тата­хабди. Дурасхаалай энэ хэмжээндэ Орос Уласай Афганистанай ветера­нуудай Зүблэлэй түрүүлэгшэ Франц Адамович Клинцевич айлшаар буужа хабаадаха, - гэжэ Афганистанай болон сэрэгэй тусхай хэмжээ ябуул­гануудай ветерануудай Буряадта­хи Зүблэлэй түрүүлэгшэ Александр Алексеевич Хунтеев хэлэнэ.

Ямаршье ойн баяр, найр наада тэмдэглэхэдээ, эмхидхэлэй ехэ ажал хэгдэдэг байһаниинь ойлгосотой. Афганистанай ветерануудай Буряад- тахи Зүблэлэй байгуулагдаһаар 35 жэлэй ойн баяр угтуулан аф­ган сэрэгшэд өөһэдөө амаргүй ехэ ажал ябуулаа. Александр Хунте­ев түрүүтэй эмхидхэхы хороондо оролсодог эдэбхитэд бэлэдхэлгын ехэ хүдэлмэри хэжэ байнад. Дай­шалхы нүхэдэй дүхэригтэ болоһон ойн баярай үдэшэ үндэр хэмжээндэ үнгэрхэнь дамжаггүй.