Сэлэнгын эрьеын хүбүүн

Балтиин далайе Волго мүрэнтэй холбоһон «вышневолоцкая» гэһэн уһанай түрүүшын системые байгуулһан габьяатай Ми­хаил Сердюков тухай XVIII-XX зуун жэлнүүдтэ Санкт-Петербургын «Ве­домости» хэблэлэй нюурнуудта оло дахин бэшэгдэһэн. Мүн лэ дүрэ зу­рагынь Санкт-Петербургын гүрэнэй Эрмитажай коллекциин бүридэлдэ хадагалаатай.

Твериин можын Вышний Волочёк гэһэн хотодо Михаил Сердюковой баян буусын һуури мүнөө хубилаагүй шахуу зандаа, хотын түүхэтэ дурасхаалай хүшөө болон сахигдадаг. Эн­дэхи зон үшөө 1912 ондо оюун бэлиг­тэй гидротехнигэй мүнхын дурасхаа­лай хүшөө бодхооһон юм. 2006 ондо Вышний Волочёк хотын вокзалай ха­жуудахи талмайда Россиин Пётр хаанай ба Михаил Сердюковой дурасхаалай хүшөөнүүд табигдаһан байна.

Хальмаг гү, али буряад гү?

Санкт-Петербургын Эрмитаж соо үлгөөтэй Михаил Сердюковой дүрэ- зураг дээрэ монгол шарайтай хүн дүрсэлэн зурагдаһан. Тэрэниие хальмаг яһанай гээд дүтынь зон хөөрэлдэдэг байһан ха. Теэд архи­вай дансануудта Михаил Сердюко­вые Новгород хотын хэрээһэтэ ша­жантанай Митрополидай мүргэлэй хуушан заншал баримталагша (старообрядец) гэһэн гэмнэлгээр үүсхэгдэһэн мүрдэлгын хэрэг бии. Тэрэ дансанууд Михаил Сердюковой буряад яһанай байһые гэршэлдэг юм. «Ямар яһатанай арадһаа гарбал­тайбта? Түрэһэн нютагтнай хаанаб? Эсэгэтнай хэн гэжэ нэрэ обогтой байһан бэ? Ямар хэрэг эрхилдэг бай­гааб?» - гэһэн асуудалнуудта иигэжэ харюусаһан байна:

- Би монгол угсаата арадһаа гар­балтайб, ёһото нэрэмни - Бароно. Сэлэнгэ мүрэнэй эрьедэ түрэһэнби. Эсэгэмни Зонтохонов Имеген гэжэ нэрэтэй, уран гартай дархан байһан. Мориной эмээл ба һурша номонуу­дые бүтээжэ, хоолойгоо тэжээдэг юм һэн. Мүн лэ моридые наймаалдаг хамбышадай тоодо нэгэтэ бэшэ Хи­тад гүрэн руу ошоод ерэдэг байһан.

Михаил Сердюков (Бароно Имегенов)

Мүрдэлгын дансануудай хажуугаар албатан Ф.А. Головинай бэшэһэн баримтанууд Бароно Зонтохоновой наһанай намтартай танилсуулна. Ба­роно багадаа гэр бүлынгөө заншалаар ламанарта, «тэнгэриин бурхад­та» шүтэдэг, 12 - 13 наһа хүрэтэрөө түрэл хэлэн дээрээ үзэг бэшэг шудалһан тухайгаа хөөрэһэн байна.

Енисейск хотодо

Буряадай эрдэмтэдэй шэнжэлэлгэнүүдээр Бароно Имегенов (Миха­ил Сердюков) Сэлэнгын буряадуудай сонгоол, сартуул, табангууд, хатаган, атаган ба подгородный гэһэн угуудай али нэгэнһээ гарбалтай гээд хараалагдана. 1689 оной январиин 15-да эдэ зургаан угай түлөөлэгшэд ород хаанай эрхэтэд болоһон тухай­гаа гүрэнэй хэлсээ баталһан түүхэтэй, Тэрэ үедэ буряадууд ба тунгусууд ан­ханайнь нютаг нугануудай талмай­нуудые эзэмдэжэ ороһон ородуудай урдаһаа эсэргүүсэн тэмсэдэг байһан. Нэгэ тиимэ байлдаанай үедэ Бароно Имегеновэй эсэгэнь алуулаа, харин хүбүүн амиды үлэһэн нютагаархидаараа хамта Чикойн острогой хасагуудай мэдэлдэ абтаһан намтартай. Хасагууд Бароно хүбүүе Филатьев гэжэ Москвагай баян хүпеэсэй хэрэг эрхилэгшэ (приказчик) Иван Сердю­ковто 10 түхэригөөр худалдаһан гэжэ хэлэгдэнэ. Иван Сердюков Бароно хүбүүе Енисейск хото абаашаад, христиан шажанда оруулжа, хэрээһэтэ эсэгэнь болоһон түүхэтэй. Тиихэдээ Михаил гэжэ ород нэрэтэй болгоод, өөрынгөө фамилида оруулһан. Тии- гэжэ Бароно Имегенов Сердюков Михаил Иванович болоһон намтар­тай. 1695 он хүрэтэр Михаил Сер­дюков Енисейск хотодо хэрээһэтэ эсэгынгээ бүлэдэ ажаһуухадаа, ород хэлэ бэшэг болон бусад эрдэмүүдые шудалаа, худалдаа наймаагай хэрэг эрхилжэ һураа…

Пётр хаантай танилсажа…

1695 ондо Иван Сердюков хэрээһэтэ хүбүүнтэеэ хамта Москва хото зөөжэ ошоһон түүхэтэй. Мүн лэ наймаанай хэрэгээр Архангельск, Астрахань хотонуудаар, Перси гүрэнөөр ябадаг байһан. 1700 ондо Иван Сердюковой наһа барахадань, Миха­ил хүбүүн «Гостиная сотня» гэһэн кор­порациин гэшүүн Матвей Евреинов хүпеэстэ албатанаар ороһон ушар­тай. Энэ үедэ Михаил Сердюков Рос­сиин хаан I дүгээр Пётртой уулзажа танилсаһан гэжэ эли. Һонор долон­гир ухаатай, шуран шударгы хүбүүе хаан ехэ зохидшоожо, хараадаа абаһан гэдэг. Удаань хаан хүпеэс Ев­реиновтэ хандажа, «калмык» хүбүүе өөрынгөө хажууда абаһан ушартай. 1700 ондо I дүгээр Пётр хаанай зар­лигаар Михаил Сердюков Новгоро­дой хүпеэсэй зэргэдэ оруулагдажа, өөрын хэрэг эрхилжэ эхилээ. Хажуугаарнь хаан Цна мүрэнэй эрьеын гурбан тосхонуудые бэлэглэхэһээ гадна, наймаанайнь хэрэгтэ гүрэнэй зүгһөө элдэб янзын хүнгэлэлтэ бо­лон тусхай эрхэ олгуулдаг байһан. Хойто дайнай үедэ Сердюков Россиин сэрэгые талха хилээмээр ханга­даг байгаа.

Михаил Сердюков өөрын архиин завод барижа эхилхэдээ, Вышний Волочёк хотын уһанай системын тон муу, тулюур байдалтайе ойлгожо, тэрэниие заһабарилха тухай I дүгээр Пётр хаанда хоёр дахин хандаһан гэдэг. Харюудань хаан тэрэ системын заһабарилгын түсэбтэй танилсуу­лаад, Буйе гэжэ француз гидротех­нигэй «О способах, творящих водо­хождение рек свободное» гэһэн ном бэлэглэһэн түүхэтэй. Тэрэ номоор хүтэлбэри хээд, Михаил Сердюков Волго мүрэниие Балтиин далайтай холбоһон системые үндэр хэмжээнэй зэргэдэ ябуулжа түгэсхэһэн. Тэрээнһээ гадуур Имегенов-Сердю­ков өөрын хэрэглэлэй ба гүрэнэй за­хяагаар элдэб янзын онгосо болон томо суднануудые баридаг заводтой байһан. Пётр хаан тэрээндэ хоёр ал­тан бэһэлиг бэлэглэһэн: нэгэниинь - хаанай һиилэгдэһэн дүрсэтэй.

Урагшатай, амжалтатай ажаябу­улгануудай хажуугаар Михаил Сер­дюков олон тоото дайсадтай, ата­архагшадтай байһан юм ааб даа. Тэдэнэй нэгэниинь арһа элдэлгын заводыень шатааһан гэдэг. I дүгээр Пётр хаан Сердюковой заводуудые харууһалхын хэрэг шангадхаха та­лаар хэмжээнүүдые абаһан юм гэжэ хэлэгдэнэ.

Европо руу «сонхо сэлиһэн»

I дүгээр Пётр хаан Россиин импе­риин һалбархын тулада тусхай габьяа харуулһан зоной уг унгиие, үгытэй баяниие хараадаа абангүй шагна­даг, хайрада хүртөөдэг байһан гэжэ мэдээжэ, тиибэшье Бароно Имеге­нов - Михаил Сердюковой наһанай намтар огто үзэгдөөгүй ушар бо­лоно. Энэ хадаа Сэлэнгын эрьедэ түрэһэн хүбүүнэй гайхамшагта оюун бэлигтэй, хурса ухаатай, ажалша бүхэриг хүн байһые гэршэлнэ. Бал­шар наһандаа арбан түхэригөөр худалдагдаһан богоол, тэрэ үедэ «инородцы» гээд доромжолуулжа нэрлэгдэдэг байһан бага яһатанай гарбалтан дворяниин, полковнигой рангын VI классай коллежскэ совет­нигэй зэргэдэ хүртэһэниинь онсо уд­хатай.

I дүгээр Пётр хаан «Европо руу сонхо сүмэлһэн» гээд түүхэдэ алдаршаһан. Тэрэ хэрэгтэнь Име­генов - Сердюковой оруулһан аша габьяань сэгнэшэгүй ехэ. Ушар юуб гэхэдэ, 1703 ондо Пётр хаан онгосо суднын ябаха Росси дотор түрүүшын канал барижа эхилһэн түүхэтэй. Тэрэ «Тверецкий» гэжэ нэрлэгдэһэн ка­налай барилгые Гагарины гэһэн тайжанарай хиналта доро Голлан­ди гүрэнэй барилгашад ябуулһан байгаа. Тэрэ үедэ 25 наһатай Миха­ил Сердюков Волго мүрэнөөр Нов­город ба Санкт-Петербург гэһэн хотонууд руу ашаа зөөдэг байһан. Тиихэдээ уһан замай олон тоото бэрхэшээлнүүдтэй ба аюултай га­зарнуудые һайн мэдэхэ болоһон юм. Шэнэ каналай барилгада гүрэнэй талаһаа ехэ алта мүнгэн, эд зөөри гаргашалагдажа, олон мянгаад ажал­шад хүдэлөөд, эгээл муу эсэстэй­гээр түгэсөө: алишье талаар һайн хубилалтанууд үзэгдөөгүй. Удаадахи 15 жэлэй туршада тэрэ каналаар ябаһан суднануудай тоо жэлһээ жэлдэ үсөөрһөөр, оройдоошье яба­хаяа болиһон ушартай. Харин Санкт-Петербург хотын барилгада хэрэгтэй модо шулуун, түмэр түдэгэ, талхан болон бусад олон эд хэрэгсэлнүүд жэлһээ жэлдэ ехээр дуталдажа, бэр­хэтэй байдал тогтоһон түүхэтэй.

1719 ондо Михаил Сердюков Волго мүрэниие Балтиин далайтай холбо­хын түсэбтэеэ Пётр хааниие танил- суулжа, дэмжэлтэ абаад, барилгын харюусалгата хэрэгые өөр дээрээ даажа абахаһаа гадна, өөрынгөө мүнгэн зөөреэр канал бариһан нам­тартай. Оройдоол 3 жэлэй турша­да эрхим шэнэ канал байгуулагда­жа, тэрэ үе сагай гидротехническэ хүгжэлтэдэ ёһото хубисхал болоһон гэжэ хэлэгдэнэ.

Бароно Имегенов (Михаил Сер­дюков) 1754 ондо наһа бараһан.