Һайн дураараа дайнда мордобо

Эгсэ 35 жэлэй саана, тодорхойлбол, 1990 оной августын 25-да Афганистанда болоһон дайнай ветерануудай Зүблэл байгуулха тухай суглаан болоһон юм. Буряадаймнай аймаг бүхэнһөө түлөөлэгшэд буужа, тус хуралдаанда эдэбхитэйгээр оролсоһон байна. Зүблэлтэ гүрэнэй сэрэгшэд Афганистанда 10-аад жэлэй туршада уялгата албаяа дүүргэжэ, нютагаа бусаһан түүхэтэй. Тэрэ холын газарта һүжэрһэн дайнда 2400 гаран Буряадаймнай баатарнууд хабаадаһан гээшэ. Нэрлэгдээгүй дайнда 26 хүбүүднай унаа, 2 сэрэгшэд һураггүй үгы болоо, 37 хүн шархатаһан байна. Эдир залуу наһандаа халуун шулуу долёоһон хүбүүдэй болон наһа бараһан нүхэдэйнгөө гэртэхиндэ али болохо туһа үзүүлхэ зорилготойгоор Афганистанай ветерануудай Зүблэл байгуулагдаһан түүхэтэй. Энэ һарын 5-да ойн баярай хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэхэнь. Өөрынгөө зүрхэ сэдьхэлэй уряагаар сэрэгэй албанда дахин бусажа, дайнда мордоһон Владимир Алексеевич Пильчинов тухай хөөрэхэ хүсэлэнтэй байнабди.

1986 он. СССР-эй хүршэ гүрэн Афганистанда һүжэрһэн дайн түлэг дундаа. Халуун туулганай турьяжа байһан газарһаа, хэдэн мянган мо­доной зайда оршоһон Хори һайхан нютагта ажабайдал өөрынгөө эрхээр урдажа байна. Хориин дайдада түрэжэ тэнжэһэн сэрэгшэн Баатар Санжиев душмануудтай тулалдажа байтараа, үбэлэй янгинама хүйтэн январь һарын 13-да алуулба. Эрэлхэг хүбүүнэй багша, тэрэниие парашю­даар һүрэхэ һорилго хэдэг Владимир Пильчинов ехэтэ шаналба. Хориин эдирхэн хүбүүдэй дундаһаа эгээл шадамар, бэрхэ һурагшань дайсанай гарһаа хосорбо ха юм. Һурагшынгаа, залуу нүхэрэйнгөө түлөө үһөөгынь абаха тухай бэлэн шиидхэбэри Владимир Алексеевич Пильчинов абаһан байха юм.

Мэдүүлгэ барихадань...

Һайн дураараа Афганистан ошо­жо, сэрэгэй алба хаахамни гэһэн мэдүүлгэнүүдые Владимир Пильчи­новэй бэшэхэдэнь, тэрэнтэй хүдэлжэ байһан Хориин аймагай военкома­дай комиссар хэды дахин саарһыень шуулажа хаяа бэлэй. Тэрэ үедэ Вла­димир Пильчинов наһаа абанхай, гэр бүлэ байгуулһан хүсэн түгэс эрэ ябаа. Хани нүхэрынь хээлитэй, үглөө мүнөө түрэжэ үхибүүтэй болохо саг һэн. Багшын эрид шиидэһэн зо­рилгыень юуншье мохоохогүй бай­бал даа. Үсэд нэтэрүүгээр, дээрэ дээрэһээнь мэдүүлгэ барижа, холын газар руу албаха хаахаяа ошохо бо­лобо.

1986 оной нажарай дунда һарын 22. Энэ үдэр эртэ үглөөнһөө Влади­мир Пильчинов холын харгыда га­раба. Бүхы юумэнэй бэлэн болоһон, мордохо үдэрэйнгөө мэдэгдэһэнэй һүүлээр сэрэгшэн хани нүхэртөө, гэртэхиндээ болон түрэл гаралнууд­таа дуулгаба. Үдэшэлгын үдэр яһала хүндэ байба. Тиингүй яахаб даа? Инаг ганса нүхэрөө, һая түрэһэн ба­сагаяа орхижо, аяар 2 жэлэй туршада ябахань гээшэ ха юм. Теэд яахабши даа? Эрэ хүн зориһондоо гэдэг гүб даа.

- Ябаха сагай тулажа ерэхэдэнь, бэрхэтэйхэн байгаа. Агаарай он­госодо һуулгахаяа эжымни, Сер­гей, мүн Валера дүү хүбүүдни ерээ. Эрхүү хото ниидээд, саашаа Алма-Ата хүрөөб. Тэндэһээ Ташкент хото ниидэжэ, хилын саана алба хаа­ха газартаа буугааб. Афган ерэхэ­дээ, 180-дахи мотопехотно полкын ГПВ-гэй (гранатомётно-пулемётно взводой) ахалагшаар томилогдожо, хоёр жэлэй туршада албанда ябааб. Олон зоноор нүхэсэжэ, бидэнэй ээм дээрэ даалгагдаһан уялгануудые жэншэдгүй дүүргэхэ гэжэ оролдооб­ди. Баграм шадар зурыһан харгыга­ар ашаа шэрэһэн авто-унаануудые дайсадай добтолгоһоо аршалха уял­гатай байгаабди. Хэды хүндэ бай­далда ороошье һаа, үнэн нүхэдэй һайгаар гарасалдадаг бэлэйбди. Түрэл нютагһаа холо ябахадаа, гэр­тэхинээ, эжыгээ болон аяа хайратай нүхэрөө болон шуһа мяханайшни таһардаһан басаган үриеэ угаа ехээр һанахаш.

Дайгаар соробхилжо байһан хадата үндэр газарта буряад хүбүүдээрээ танилсажа, саашадаа үнэн нүхэд болоһон байхабди. Дайн гээшэ үхэлгүй үнгэрдэггүй үйлэ хэ­рэг. Минии мэдэлдэ 13 хүн алба хаадаг байгаа. Хоёр жэлэй туршада 5 хүбүүдээ алдааб, тэдэнээ һүүлшынь харгыда үдэшэжэ, нютагынь абааша­жа ерээ һэм. «Хүбүүнтнай наһа бараа» гэһэн гашуудалта мэдээ асаржа, гэр­тэхиндэнь ерэхэдэ, ойгоргүй хүндэ байдаг юм. Теэд яахабши даа? Дайн байлдаанай хойшолон гашуудал, зо­болон ха юм даа. Мүнөө болоходо, тэрэ ябаһан сагаа ойндоо эрьюулэн һанахада, үзэһэн зоболон нэгэшье буураагүй. Саг жэлэй ошоходо, хүн гээшэ һайн юумээ һанаад, муугаа да­раад ябадаг жаматай, - гэжэ хэлээд, Афган дайнай ветеран Владимир Пильчинов нюдөө дальтируулаад, дуугай болоно һэн.

Афганистанай дайнай музейдэ

Ниитын ажалда

Албанайнгаа болзорой дүүрэхэдэнь, бүхы хэрэгээ ондоо сэ­рэгшэдэ тушаажа үгөөд, Владимир Пильчинов нютагаа бусажа ерэлэй. 1990 ондо Афганистанай ветерануу­дай Зүблэлэй байгуулагдахада, хам оролсоо. Түрүүшын түрүүлэгшын тушаалһаа буухадань, Владимир Пильчинов ниитын нэгэдэл удари­дажа хүдэлөө.

- Афганистанда алба хааһан хүбүүд өөһэдөө сугларжа, холын газарта ябаһанаа һанан дурса­даг ааб даа. Тиихэдэ хамаг зониие эблэрүүлһэн, өөһэдынгөө дали доро суглуулһан эблэл гэжэ байгаагүй. Амгалан байдалай үедэ дариин үнэр анхилха, буугай һомоной эш­хэрээн доро добтолгодо ороһон хүбүүдтэ иимэ нэгэдэл яаха аргагүй хэрэгтэй болоод байгаа бшуу. Яһала олон хэрэгтэй, удха шанартай үйлэ хэрэгүүд хэгдээ даа. Уданшьегүй Зүблэлтэ гүрэнэй бутархадань, хаа хаанаһаа офицернүүд нютагаа бу­сажа ерэдэг болоо. Тиихэдэнь баян дүршэлтэй, ударидахы шадабаритай сэрэгшэд манай зүблэлэй зэргэдэ олон болоо. Хүндэтэй офицернүүд саашань энэ зүблэлэй хүтэлбэридэ дэбжүүлэгдээ һэн, - гэжэ ниитын ажалда хабаадаһанаа Владимир Алексеевич хэлэнэ.

Дахинаа дайнда

Дүтэлжэ байһан ойн баярай үмэнэ Афган дайнай музейдэ вете­рануудтай уулзалга болоһон юм. Тэн­дэ Владимир Алексеевич Пильчи­новтэй танилсаад, Афганда ябаһан тухайгаа тэрэ хөөрэжэ байтараа, Чечен уласта болоһон дайн тухай дурсаба. Анхаралтайгаар шагна­жа байтарни, үшөө нэгэ хүн орожо ерээд, хөөрэлдөөмнай таһараа. Да­хин бусажа тэрэ дайн тухай асууха гэхэдэмни, заб болобогүй. Чечняда болоһон дайнда Владимир Алексе­евич хабаадаһан юм гү? – гэжэ Аф­ганистанай болон сэрэгэй тусхай хэмжээ ябуулгануудай ветерануудай Буряадтахи Зүблэлэй түрүүлэгшэ Александр Алексеевич Хунтеевтэ хандахадамни, иигэжэ харюусаба.

- Манай нүхэр Володя ахай һайн дураараа Афганистан ошохоһоо гадна Чечняда болоһон дайн­да оролсоһон. Энээн тухай һүүлдэ һайнаар өөрһөөнь асуугаарай даа, - гээд, үшөө иигэжэ хэлэбэ: - Мүнөө Украинада боложо байһан сэрэгэй тусхай хэмжээ ябуулгада ошохом гэбэ. Теэд, наһан ябаад байна ха юм. Тэрэнээ ойлгоһон Володя ахай урга­жа ябаа үетэниие Эхэ орондоо дура­тайгаар хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ эдэбхи­тэйгээр хабаадалсадаг.

Дахин уулзахадаа, Владимир Алексеевичтэ табижа үрдеэгүй асуу­далнуудтаа харюу абажа, та олондоо заатагүй бэшэхэб.