​Түрэл хэлэеэ хүүгэдтээ бэлэглэе!

Борис Балдановай гэрэл зураг

Камчатска можын Палана һууринай коряк хэлэнэй багша Елена Сотрудинова иигэжэ уряална. Тэрэ Буряад орондо анха түрүүшынхиеэ ерэжэ, «Түрэл хэлэнэй ба түрэл уран зохёолой эгээл эрхим багша» гэһэн бүхэроссиин хэмжээнэй урилдаанда хабаадана. Уржадэр эхиеэ абаһан асари томо хэмжээ ябуулгада Ород гүрэнэй 87 можо хизаарай түлөөлэгшэд оролсожо, Буряадта ерэнхэй.

Ород гүрэн дотор олон тоото арадуудай түрэл хэлэнүүдтэ анхарал ехээр хандуулагдажа байһаниинь һайшаалтай. Түрэл хэлэ­нэй ба түрэл уран зохёолой багшана­рай бүхэроссиин мэргэжэлтэ урил­даан дээрэ хэлэгдэһэниие гэршэлнэ. Тус хэмжээн оройдоол гурбан жэлэй саана эмхидхэгдэжэ эхилһэн юм. Энэ хугасаада эрхим багшанарые Став­ропольско можо, Карачаево-Черкес­сиин Улас болон Татарстан Улас уг­тан абаа бэлэй.

Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат һургуулиин багша Светлана Владимировна Раданжапова 2024 ондо Казань хотодо болоһон урилдаанай Гран-при шанда хүртэжэ, нэрэеэ алтан үзэгүүдээр бэшүүлээ гэхэдэ, алдуу болохогүй. Энэ амжалтын ашаар ээлжээтэ бүхэроссиин хэмжээнэй урилдаан Буряад Уласай ниислэлдэ үнгэргэгдэнэ гээд мэдүүлнэбди.

Улаан-Үдэ хотын 40-дэхи һургуулиин дэргэдэ дунда һуралсалай гуламтануудай 85 багша­нар дүй дүршэлөө харуулна. Бэрхэ 35 хүмүүжүүлэгшэд болон багшанар «Родничок» гэһэн хүүгэдэй сэсэрлигэй һая ашаглалгада тушаагдаһан шэнэ байшанда (ФСК-гай хойто захада – авт.) бэлиг шадабаряараа хубаалдана.

Сентябриин 8-да Буряад театрай дэргэдэ нээлгын баяр ёһолол үнгэргэгдөө. Харин үсэгэлдэр, сентябриин 9-эй үдэшэ, хүмүүжүүлэгшэд өөһэдынгөө урилдаанай нээлгын баяр ёһололдо Буряадай багшана­рай колледждо хабаадалсаа.

85 можо хизаарһаа бууһан хүндэтэ хабаадагшад, нэн түрүүн, улаан хибэсээр алхалжа, театр соо ороһон байна. Тэдэниие амаршалхаа хүндэтэ айлшад ерээ. Орос гүрэнэй арадуудай үндэһэн хэлэнүүдэй институдай захирал Эсет Бокова, Орос гүрэнэй Юрэн­хылэгшын дэргэдэхи үндэһэтэнэй бодолгын таһагай дарга Татьяна Вагина, Буряад Уласай түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Сухоруков, Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм һуралсалай сайд Вале­рий Поздняков, Гүрэнэй Дүүмын һунгамал Вячеслав Дамдинцуру­нов, Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Марина Рогачёва гэгшэд баярай һайхан үгэнүүдые хэлэжэ, бүхы сугларагшадые амаршалаа. Үгэ хэлэгшэдэй хүн бүхэниинь удха шанартай урилдаан боложо байна гэжэ тэмдэглээ.

Оросой Гэгээрүүлгын яаманай сайдай орлогшо Ольга Колударова баһа амаршалга эльгээһэн байна. Тэрэ сентябриин 12-то Улаан-Үдэ ерэжэ, урилдаанай эрхим хабаа­дагшадтай уулзалга эмхидхэхээр хараална.

Буряад хэлэн зэдэлнэ

Мүнөө жэлэй мэргэжэлтэ урил­даанда Буряад Уласаа хоёр багша түлөөлнэ. Эдэ хэд бэ гэбэл, Улаан-Үдэ хотын 8-дахи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Саяна Гунгаров­на Будажапова, 1-дэхи «Номин» гэһэн сэсэрлигэй буряад хэлэнэй багша Бэлигма Ванчиновна Дашиева гэг­шэд болоно.

Буряадай түлөөлэгшэд Саяна Будажапова, Бэлигма Дашиева (teacher.natlang.ru)

Урилдаанай үедэ үшөө дүрбэн багша буряад хэлэнэй хэшээлдэ дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха. Үбэр Байгалай хизаарай Ю.Б. Шагдаровай нэрэмжэтэ Могойтын 2-дохи һургуулиин Дарима Рин­чинхандаевна Эрдынеева, Шулуутайн «Тополёк» гэһэн хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэ Баира Догдомовна Барадиева, Эрхүүгэй можын И.А. Батудаевай нэрэмжэтэ Кахын дунда һургуулиин багша Эльвира Филипповна Батудаева, Оһын 2-дохи хүүгэдэй сэсэрлигэй нэмэлтэ һуралсалай багша Наталья Николаевна Спасова гэгшэд шаби­нарта буряад хэлэеэ ойлгуулха, холо ойроһоо ерэһэн шүүгшэдые гайхуулхал гээд һанагдана. Эдэнэй гурбаниинь Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулида мэргэжэл абаһан байна. Нүгөө гурбаниинь Эрхүүгэй дээдэ һургуули дүүргэһэн намтартай.

Шэнэ уялгатай Светлана Раданжапова (teacher.natlang.ru)

Урилдаанда хабаатай буряад хэлэ мэдэдэг, ойлгодог үшөө 8 хүн тоо­логдоно. Тэдэ шүүгшэдэй гэшүүд юм. 2024 оной урилдаанай гол шан Гран- придэ хүртэһэн Светлана Владими­ровна Раданжаповае нэрлэмээр.

- Шүүгшэ болоод байхада, ехэ харюусалгатай байна. Сэгнэлтэ табиха гээшэ тон ехэ аймшагтай юумэн гэжэ абаһаар лэ ойлгооб. Хүн бүхэнэйнь урда гарахадань, тэрэ хабаадагшын һуурида бэеэ табижа, өөрыгөө харажал һуугааб. Юуб гэхэдэ, би өөрөө һаял иигэжэ урда гараад, шүүгшэдэй хүндэ асуудал­нуудта харюусажа, бэлдэһэн юумэеэ мартангүй зүбөөр хэлэхэ гэжэ орол­дожол байгаа бшууб. Түрүүшын үдэр би 12 хабаадагшадые сэгнээб, тэдэ 1-дэхи шатые дабажа гараа. Булта һайнаар бэлдээд ерээ, бэрхэнүүд багшанар байһанаа тэдэ хуу баран­даа гэршэлээ, - гэжэ Светлана Радан­жапова һанамжаараа хубаалдана.

Хабаадагшад хэд бэ?

Дунда һуралсалай гуламтануудай 85 багша сентябриин 8-да түрүүшынгээ шатада хабаадаа. Мүн 35 хүмүүжүүлэгшэд үсэгэлдэр урил­даагаа эхилһэн байна.

Бүхы хабаадагшадай ехэнхи хуби ород хэлэнэй ба уран зохёо­лой багшанар болоно. Буряадай һургуулинууда болон сэсэрлигтэ бусадшье арадуудай хэлэнүүд зэдэлнэ. Хойто Кавказай Уласуудай түлөөлэгшэд өөрын хэлэн дээрэ дуугарна. Идиш (Еврейскэ автоном­но тойрог), эвен (Магаданай можо), саамска (Мурманска можо), ненец (Ненецкэ автономно тойрог), эрзян­ска (Оренбургска можо, Мордовиин Улас), удэгейскэ (Приморско можо), эвенк (Саха-Яхад Улас), коряк (Кам­чатска можо) гэхэ мэтэ хэлэнүүдэй аялгануудые Буряадаймнай үри хүүгэд эдэ үдэрнүүдтэ шагнажа байна. Татарстан Уласые, Астрахан­ска, Новосибирскэ, Нижегородско, Тюменскэ, Челябинска можонуудые татаар хэлэнэй багшанар түлөөлнэ.

Хабаадагшадай дунда ехэн­хинь эхэнэрнүүд гээд тоологдоно. Тус хэмжээ ябуулгада оройдоол дүрбэн эрэшүүл хаба шадалаа тур­шана. Ямалай-Ненецкэ тойрогой (хантын хэлэн), Хальмаг Уласай (халь­маг хэлэн), Новосибирскэ (татаар хэлэн), Вологдын (ород хэлэн) можонуудай бүһэтэйшүүл Улаан-Үдэ ерэнхэй. Хүмүүжүүлэгшэдэй дунда эрэшүүл үгы гээд хэлэлтэй.

Нээлгын баяр ёһололой урдахана холо ойроһоо ерэһэн хүндэтэ хабаа­дагшадтай хөөрэлдэһэн байнабди.

Алтайһаа ерэһэн Карана Тобошева (teacher.natlang.ru)

Алтай Уласай һуралсалай гулам­тануудта алтай хэлэндэ долоон хоногто табан час үгтэдэг байна. С.Т. Пекпеевэй нэрэмжэтэ Онгудайн дунда һургуулиин багша Карана Такимовна Тобошевагай мэдүүлһээр, гурбан час түрэлхи хэлэеэ үзэнэ, мүн хоёр час уран зохёолой уншалгада үгтэнхэй.

- Түрүүшын шата яһала һайн даба­жа гарааб гэжэ һананаб. Хуу һайн үнгэрөө, - гэжэ Карана Такимовна хэлэнэ.

Хеда Азматгириева ажалнуудаа харуулна (teacher.natlang.ru)

Хеда Сулановна Азматгириева Чеченскэ дээдэ һургуули 2022 ондо түгэсэжэ, түрэл хэлэеэ Аргун хотодо заана. Буряадтал адли һурагшадаараа долоон хоногто дүрбэ дахин уулзана.

- Гэртээ бэлдэһэн методическа заабаринуудаа түрүүшын шатада дурадхаабди. Хэды тиигэбэшье, һанаагаа яһала зобооб. Юуб гэхэ­дэ, анха түрүүшынхиеэ иимэ томо хэмжээ ябуулгада хабааданаб, нютагһаань холо гарааб даа, - гэжэ Чечня Уласай залуу мэргэжэлтэн хөөрэнэ.

Елена Сотрудинова дүршэлөөрөө хубаалдана (teacher.natlang.ru)

Камчатска можын Корякска тойрогой Палана һууринда Елена Ивановна Сотрудинова ажаһуудаг. Нютагайнгаа һургуулида тэрэ гур­бадахи жэлээ коряк хэлэ эдир бага ажаһуугшадта дамжуулна. Тэрэ 19 жэлэй хугасаада хүүгэдэй сэсэрлигтэ хүдэлжэ, коряк хэлэеэ хүгжөөхэ гэжэ оролдоо.

- Үндэһэн хэлэмнай хосоржол байнал даа. Хэды тиигэбэшье, арга шадал соогоо өөрынгөө методико бэлдэжэ, үхибүүдые хүмүүжүүлхэ аргатай байһандаа баяртайб. Би өөрөө ород хэлэ мэдэхэгүй хүгшэн аба, хүгшэн эжыдээ үндыгөөб. Тиимэһээ түрэл хэлэеэ һайн мэдэ­дэг болооб. Мүнөө үедэ коряк хэлэеэ мэдэхэ хүнүүдшье үгы боло­жо байнхай. Намдал адли түрэл хэлэеэ шудалха арга боломжо залуу халаанда мүнөө үгы. Өөрынгөө үхибүүдые һургангүй сагаа алдааб гэжэ мэдэрнэб. Харин аша зээнэрээ заал һаа һургахаб. Юуб гэхэдэ, үри хүүгэдтээ квартира, алта мүнгэ бэлэг- лэнэбди. Энээнһээ үнэтэй сэнтэй бэлэг хадаа түрэл хэлэеэ дамжуулан һургалга болоно ха юм, - гэжэ Елена Ивановна һанамжаараа хубаалдана.

Оройдоол 7 мянган үсөөн тоо­то коряк угсаатанай һанамжатай бүхы хабаадагшад, эмхидхэгшэд зүбшөөнэ.

Сентябриин 12-то эгээл эрхим түрэлхи хэлэнэй багшанарай нэрэнүүд элирүүлэгдэхэ.