Зориһон харгытнай золтой байг!

Буряадай түрүү хүнүүд - 2025 

«Аламжа Мэргэн Арюун Гоохон хоёр» гэһэн номинацида

Хэбэд номхон Хэжэнгымнай Ленинзамай (анхан иимэ нэрэтэй колхоз байһан юм) зүүн зүгтэ, Советскэ үйлсөөр ехэ зохид зантай, урихан миһэрэлээр хүн зониие угтажа байдаг Бадмацырен Жамсаранович, Дашима Дугаровна ЖАМСАРАНОВТАНАЙ хорой соохи худагһаа сэбэр арюун, адистай, аршаантай уһанһаа дүтүүр ажаһуудаг хүршэнэр – ленинзамайхид булта баясан хүртэдэг бэлэйбди. Эндэһээ далаад хүрөөгүй мамымни эхэ – үндэр бэетэй, сагаахан шарайтай Ханда Бардамовна нагаса эжымни (баруун тээһээ ерэһэн, Ойхонһоо угтай Дориин хүгшэн гүүлэдэг һэн) хоёр хүнэгөөр дүүрэн ажамидаралта уһаа найгаргаһаар, салгидуулан байжа, баруулжаа ябажа, дугааг хэрэгсэлээр (коромысло) асардаг байһыень бидэ мүнөөшье хүрэтэр мартадаггүйбди. Ерээдүйдэ Хэжэнгэеэ суурхуулһан ехэ хүтэлбэрилэгшэд болоһон, холын түрэлэй Семён Цыдыпович (Хэжэнгынгээ больницын ахамад врач, аймагайнгаа гулваа, минии бэшэһэн «Үнэнэймнай» статьягаар «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн конкурсын лауреат болон ургаһан), тиихэдэ Самбу Цыдыпович дүүнь (Буряад Уласайнгаа Олзо татабариин албанай гол ударидагша болоһон) Цыреторовүүд нагаса эжындэмнай байгаад, дунда һургуулидаа һурадаг байһан юм гэжэ омогорхон ябадагбди.

Эхилхэһээ эбтэйхэнээр, захалхаһаа заншалтайханаар

Жамсаранай Бадмацырентэнэй үхибүүд эб хамта ажаһууһан эхэ, эсэгэһээ бодото жэшээ абан, энхэ жаргалаа хубаалдажа, инаг дура­яа гамнажа, үргэжэ, үри хүүгэдээ гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргэжэ, ажалдаа амжалтатай, ажабайдалдаа золтой ажаһуугаа, мүнөөшье ажаһууна гэхэдэ, алдуу болохогүй бшуу. «Хүн ахатай, дэгэл захатай» гэһэн буряадуудай сэсэн мэргэн үгэнүүдтэ түшэглэн, аба, эжынгээ алтан һургаал, захяанууды­ень дүүргэн, заншалнуудыень, ёһо гуримуудыень сахижа, эбтэй, эетэй ажаһуужа байһан, маанадаараа дун­да һургуулида суг һуража дүүргэһэн зохидхон, сэбэрхэн Дарима Бад­мацыреновнамнай энеэбхилһэн шарайтай, үгэ дуугарамгай, багаһаа мантаяа танил, «ленинзамайхидбди» гэжэ омогорходог Дамба Цырето­рович хани нүхэртэеэ июниин 21-дэ түрэл тоонтодоо алтан түрэеэ ная- руулба, үетэн нүхэдөө, үри хүүгэдээ, түрэлхидөө суглуулба, бултыень баярлуулба гээшэ.

«Суг һураһан нүхэдни Улаан-Үдэһөө зорюута ерэжэ, зүрхэ сэдьхэлыемнай баясуулаа, үреэл үгэнүүдээ дамжуулаа, һайхан дуунуудаа зорюу- лаа. Эхэ-Герой болохо, 95 наһатай болобошье, хүхюун дорюун зантай, хүл хүнгэн, ухаатай сэсэн, уран гартай Нина Цыремпиловна хээтэймнай баһал ниислэл хотоһоомнай алтан түрэдэмнай буужа, бэлэг болгон, өөрынгөө оёһон гоё бээлэйнүүдые мандаа барюулба. Өөрынь һаяар болохо юбилейдэнь баһа ошохо түсэбтэйбди», - гэжэ уриханаар энеэбхилэн байжа хөөрэһэн Дарима нүхэрнай 1978 ондо Улаан-Үдынгөө медучилищиин акушерскэ таһаг дүүргэжэ, 25 жэлдэ түрэл Хэжэнгэдээ нарайлалгын байшанда ехэ амжал­татай ажаллаһан.

Эхэ болохо эхэнэрнүүдтэ туһалха, тэдэниие аргалха, эхын жаргал олгуулха гэһэн энэ дэлхэйн эгээл нангин мэргэжэлтэй болоһон Дари­ма Бадмацыреновна хүсэл оролдол­гоороо, эмтэй, домтой гарнуудаараа оог хашхараатай түрэһэн олон хүүгэдтэ ами наһа үгэхэ, һайханаар угтан абаха, эхэ болоһон нютагаар­хидтаа эжы хүнэй зол жаргал, баяр бэлэглэхэ золтой байба. Һүүлдэнь 17 жэл соо Хэжэнгынгээ аймагай больницын УЗИ-да бэрхээр хүдэлжэ, нютаг зонойнгоо элүүр энхые сахин хамгаалаа, ами наһыень абарха нан­гин уялгаяа дүүрэнээр бэелүүлээ, тиин олон тоото Хүндэлэлэй гра­мотануудта, шагналнуудта, Баярай бэшэгүүдтэ хүртэһэн габьяатай юм.

«Һонин гэхэдэ, 1989 ондо 50 жэл­дэ эбтэй эетэйгээр ажаһууһан эхэ, эсэгымнай алтан түрэ хүнхинэжэ, ехэ баяр, баясхаланта үдэшэ үнгэрөө бэлэй. Һүүлдэнь 2019 ондо Цырендоржо Бадмацыренович ахамнай Чимит-Ханда Дампиловна хани нүхэртэеэ баһал алтан түрэеэ бүтээжэ, аргагүй ехэ гоё һайндэр болоо һэн. Харин 2021 ондо Хэжэн­гынгээ архивта амжалтатай хүдэлһэн Балма Бадмацыреновна эгэшэмнай МВД-гэй ветеран Протас Бальбуро­вич наһанайнгаа нүхэртэеэ алтан түрэеэ анда нүхэдтэеэ, түрэл гаралта­яа үнгэргэжэ, баярай ехэ баяр болоо бэлэй», - гэжэ тодорхойлһон, һайхан үйлэ хэрэгүүдээрээ хубаалдаһан Даримымнай зүрхэ сэдьхэлынь дүүрэн, баяраар халин, нюдэнүүдынь ялалзан, толотон, ошотон байһандал үзэгдөө һэн...

«Гансал сэдьхэлдэм мүнхэхэн даа, газар дэлхэйн инаг дуран...»

Цырен Шойжонимаевай «Түрүүшын дуран» гэһэн олондо мэдээжэ, һайхан дуунда дуратай Дамба, Дарима Дашицыренов­тэн бүри һургуулиин ябахаһаа нүхэсэжэ эхилһэн байна. Бидэ баһал һургуулиинхид байхадаа, Подгорная, Рабочая үйлсэнүүдэй үхибүүд үдэшэ орой болотор лапта, теннис, шатар наададаг, хүбүүд тэбэг сохидог, концерт наада эмхидхэдэг бэлэйбди. Тиихэдэ ехэ дуратайгаар кинодо ошодог, илангаяа энэдхэг кинофильмүүдтэ эртээнһээ билет абадаг һэмди. Дамбын эжы соёлой байшанда, һүүлдэнь «Одон» кино­театрта киногой билет худалдадаг байһан, һайхан сэдьхэлтэй Осор­ма Базаровнатай (һүүлэй үедэ Улаан-Үдэдэ Бурвод дээрэ Надя басаганайдаа байгаа) райподо ажалладаг манай мама, кинодо ехэ дуратай Г.Б. Дариева ехэ нүхэсэдэг бэлэй. Һониноо хөөрэлдэхэ дуратай Дамбын эсэгэнь, дайнай ветеран, Сахалинда сэрэгэй албанда – Зүүн фронтдо байлдаанда хабаадаһан. Шархатаһан эсэгэеэ харалсаһан, үргэлсэһэн Цыретор Дамдиновичай ууган Дамба хүбүүниинь Монголдо сэрэгэй албанда байгаа, эсэгынгээ нэрэ дээрэ үргэжэ ябаа. Тэндэһээ хоёр дахин табигдажа, нютагаа ерэһэн байна. Тэрэшэлэн 1974 ондо Дарима нүхэрэйнгөө гэр­тэхиндэ Хэжэнгэдээ хадаг табижа, түрүүшынгээ инаг дуранда үнэн сэхэ байһанаа гэршэлээ бэлэй.

«Тиигээд лэ хойто жэлынь ию- ниин 21-дэ түрэ нараяа түерүүлжэ, наяруулжа, 50 жэлдэ ан-бун ажаһуужа байнабди. Гурбан үхибүүдтэй болоо һэмди. Хэжэн­гынгээ совхоздо (директорынь М.Г. Санжимитыпов) тэжээл бэлдэдэг «Баянгол» предприятида жолоошо­ноор, һүүлдэнь М.Х. Хандархаевтай суг хүдэлөөб, комхоздо кочегараар ажаллажа, зүүн нюдэнэйм хараа муудажа, танай ахын - республикан­ска больницын ахамад рентгенолог – врач Валерий Гончикович Дым­брыловэй һайгаар, туһаар Жанна Всеволодовна врачта орооб, опе­раци хүүлээб, эртэ пенсидэ гарааб», - гэжэ һонёо хөөрэһэн Дамба Цыре­торович үбһэ хулһанай, һолоомо, тэжээлэй хомор сагта Алтай, Шэтын болон Амарай можонуудта, Монгол гарадаг, залуу жолоошодтоо һурган хүмүүжүүлэгшэ болон дахуулдаг байһанаа тэмдэглэбэ.

«Хүндэ хүшэршье ушарнуудые, элдэб үбшэнүүдые дабажа гараабди даа. Эгээ ехэ Наталья Дамбаевна басагамнай ехэ оролдосотойгоор аймагайнгаа номой санда хүдэлнэ, ехэ бэрхэ хүтэлэгшэ болонхой, хойто жэл алтан ойгоо угтаха юм. Түрүүшын Зориг нүхэрынь аюулта үйлэ хубяар наһа бараһаниинь голхормоор. Зүгөөр хоёрдохи, ехэ ажалша, малша Баатар нүхэрынь ехэ харюусалгатай хүдэлмэритэй байна: Яруунын болон Хэжэнгынгээ аймагуудай гүрэнэй ветврач, Россельхознадзорой шал­гагша инженер юм. Баатартанайнгаа 5-тай хүбүүе «Эрдэм Баторович» гэжэ хүхижэ нэрлэдэгбди. Хоёр­дохи Цыдып хүбүүнэймнай хүндэ үбшэнһөө боложо, сагһаа урид наһа бараһаниинь халагламаар байдаг даа. Одхон Цырен хүбүүмнай мандаа ехэ туһатай юм: огородоо, малаа саг соонь уһалдаг заншалтай. Хамтадаа ерээдүйн врачууд болохо Эржена, Арьяна, одхон Эрдэм гэжэ нэрэнүүдтэй 3 зээнэртэйбди, Алта­на гэжэ ашатайбди. Аша зээнэрээ харалсажа, аза жаргалтай ябадаг­бдил даа. Манай абгын талынхид ута наһатайшуул юм. Тиимэһээ элүүр энхэ, эбтэй эетэй булта ябаял даа гэжэ нэн түрүүн түрэлхидтөө, мүн тиихэдэ суг һураһан нүхэдтөө тээмэндэ Улаан-Үдэдэ болоһон 70 наһанайнгаа хамтын найр дээрэ хүсөө һэмби», - гэжэ хөөрэһэн, мүхөөгөө алдаагүй, шанга хүсэл зорилготой, түрүүшынгээ инаг дуранда түшэглэн ябаһан Дарима Бадмацыреновна, Дамба Цырето­рович Дашицыреновтэндээ һайн һайханиие үреэнэбди:

Зориһон харгытнай золтой байг,

Золгоһон нүхэдтнай урагшатай байг,

Үри хүүгэдтнай үлзы хэшэгтэй байг,

Аша, зээнэртнай аза талаантай байг!

Элүүр энхэ, эрхим баялигтай,

Олзотой, омогтой, баян тарган,

Мүнхэ бэетэй, мүнгэн жолоотой,

Ута наһатай, удаан жаргалтай ябахатнай болтогой!

Бэлигма ОРБОДОЕВА