«Энхэрэл дүүрэн эхэнэрэй юртэмсэ»

Танай анхаралда олоной дунда хүндэтэй, хэhэн ажалаараа бүгэдын hайшаал магтаалда хүртэhэн, эхын нангин уялга жэншэдгүй hайнаар бэелүүлhэн Сахюурта нютагай багша, ажалай ветеран, уран шүлэгшэн, ниитын ажалда эдэбхитэйгээр хабаададаг Дугарма Батоболотовна Батоболотова тухай минии зураглал.

Дугарма Батоболотова 1951 ондо Сагаан-Уула нютаг­та түрэhэн. Сахюурта нютаг Цыремпилэй Батожаргалда хадамда гараад, түбхинѳѳд, 2011 он болотор hургуулида ажаллаа, багшын ажалда 40 жэлдэ хүдэлөө. Эдеэшэг наhанhаа шүлэг бэшэжэ эхилhэн. Олон жэл­дэ суг хүдэлhэн Сахюуртымнай hургуулиин хүтэлбэрилэгшэ ябаhан Аюр Лыксыкович Анандаев хүхюу зугаалжа хэлэhэн ха: «Сэнгын булагай уhанhаа юм гү, али Цыремпилэй Батожаргалай дуранhаа юм гү, Дугарма Батоболотовна уран гоёор найруул­жа, шүлэг зохёодог болошоо».

Мүнөө Дугарма Батоболотова - долоон номой автор, Yбэр-Байгалай, Буряад ороной, Россиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болонхой.

Агын телевидени, Буряад ороной телевидени, радио, Бүгэдэ буряадай «Толон» газетэ, Цырен Шойжони­маев «Үе саг», Лариса Халхарова «Жэгүүртэ хүлэг» гэhэн дамжуул­гануудтаа, Цыбен Жамсараногой нэрэмжэтэ, Бадма-Базар Намсарае­вай нэрэмжэтэ номой сангууд, Агын дуу хатарай «Амар сайн» театр гээд лэ, манай талаан бэлигтэй, хүндэтэ багша, ирагуу найрагшын зохёохы ажаябуулга тухай олондо хөөрэhэн, харуулhан байна. Тиимэhээ минии гол зорилго хадаа олондо мэдээжэ мэдээсэл дабтахагүй, харин Д. Батоболотовагай олониитэдэ хэһэн ажал, һүүлэй үеын шүлэгүүдэй сэдэбүүд тухай бэшэхэ хүсэл. Залуу бэшээ­шэдтэ туhаламжа үзүүлдэг, мастер- классуудые үнгэргэдэг, hургуулиин болон нютагай ниитэ ажалда хам оролсодог, нютагай музейн зүблэлэй гэшүүн, Уласхоорондын «Алтаргана» фестивалиин конкурснуудта хабаа­дажа, олон амжалта туйлаhан, мүн шүүгшэдэй тоодо оронхой, ажал ябуулдаг. Yшөө нэмэжэ хэлэхэдэ, Ага тойрогоймнай «Алтан жаса» гэһэн хизаар ороноо шэнжэлэгшэдэй бүлгэмэй гэшүүн, Ага тосхоной олон­до мэдээжэ болонхой ветерануудай «Гуламта» гэһэн аман зохёолой ансамблиин гэшүүн, энэ бүлгэмэй гүйсэдхэдэг дуун болон шүлэгүүдэй, тэрэ тоодо «Гуламтын» һүлдэ дуун болоһон «Гуламтын ёhо заншалhаа» гэжэ дуунай автор.

Баруун тээ тусхай дайшалхы ажаябуулгын эхилhэнhээ хойшо энэ сэдэбтэ тусхай анхарал хан­дуулаа. Россиин Герой Балдан Цыдыповэй мүнхэ дурасхаалда тон түрүүшын шүлэг бэшэhэн байна. Дайнда мордоhон хүбүүндэ зориг түрүүлhэн, хүбүүгээ үдэшэhэн эжы­нэртэ, бэреэдтэ мордоhон хүбүүд, нүхэдтнай нютагаа бусаха гэжэ найдал түрүүлhэн «Тандаа буса­хаб» гэһэн шүлэг бэшээ. Энэ шүлэг манай Сахюуртын дунда hургуули дүүргэһэн Тимур Цыдыпов 2023 ондо Улаан-Yдэдэ «Эдир Будамшуу» гэhэн мүрысѳѳндэ уранаар уншаад, арадай артист Михаил Елбоновой гэр бүлын тусхай шанда хүртѳѳ hэн. Һүүлээрнь энэ шүлэг Тимур олон хэмжээ ябуулгануудта уншаа: Илал­тын 80 жэлэй ойн баярай тоглолтодо, буряад хэлэнэй фестивальда.

Саашань хэлэхэ болоо hаа, баатар­лигаар дайнда унаhан хүбүүдэй мүнхэ дурасхаалда шүлэгүүдые бэшээ. Эхэ оронойнгоо түлѳѳ ами наhаяа үгэhэн нютагайнгаа Суранзан Самбуев, Соёл Рабданов хүбүүдтэ нилээдхэн сэдьхэлээ хүдэлгэжэ, зорюулгануудые бэшээ. Эдэ шүлэгүүд уйдхар гашуудалаар нэбтэрэнхэй, нулимса дуһаангүй уншахаар бэшэ байдаг. Эхэ эсэгэнэр­тэйнь уйдхар гашуудалыень хубаал- дан, яагаад, ямархан үгэнүүдээр бэшэхэмни гээшэб. Шадаха гээшэ гүб гэжэ үдэрэй hанаан, hүниин зүүдэн болодогоо нэгэтэ бэшэ хэлээ. Шүлэг олоной hонорто табигдаха, аба эжынь уншаха, аха дүүнэрынь хараха, болохо гээшэ гү, али үгы гү гэжэ олол дахин шэбшэхэ. Саанаhаа мүрнүүдэй мүндэлжэ эхилхэдэ, саарhан дээрэ мүрлэн гаргадаг. Иигэжэ үшѳѳ нэгэ шүлэг Россиин Герой Сагаан Уула нютагай Дашибал Мункожаргаловай баатаршалга тухай олохон мүртэй, гүнзэгы патриотическа удхатай шүлэг найруулаа hэн. Эрэ хүнэй Эхэ орондоо үнэн сэхээр алба хэхэ уял­гаяа хүсэд дүүрэн бэелүүлhэн баатар хүбүүд болоно гээшэ гэжэ гүнзэгы гол бодол тобойлгоно. Иигэжэ Дугарма Батоболотовна сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ ѳѳрынгѳѳ хубита оруулна гэхэ байнаб. Хүнэй зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэмѳѳр уран гоёор бэшэдэг Д. Батоболотовнагай шүлэгүүдые арад зон уншадаг.

Удангүй ѳѳрынь Баир хүбүүн Баруун дайнда мордоо. Жэлшье болоодүй байхада, hураг үгы гэжэ дуулгаба, hүүлээрнь удааншье болонгүй, хүбүүнтнай дайнай газарта алдалан унаа гэжэ мэдээсэл барюулаа. Хүнэй хүбүүдэй ошоходо, hанаагаа зобохош, ѳѳрын үриин хариин хүйтэн газарта алуулба гэжэ дуулахадаа, хѳѳрхы, эхын сэдьхэлдэ ямар байгаа хаб?! Газар дэлхэй ниилэшоо ёhотой даа. Бүхы хүсэ шадалаа, гүн ухаагаа гүйлгэжэ, хай­ратай эхэ бэеэ шангаар баряад, энэ хатуу сагые үнгэргэхэ баатай болоо. Бэшэ хүүгэдынь, хүрьгэд, нютагай­хид, түрэлхид, нүхэд гээд лэ туhалаа, хасардалсажа, энэ ехэ бэрхэшээл дабахадань, тулга болоо. Буряад ёhо гуримаар, лама санаартанай зааба­ряар хүбүүнэйнгээ хойноhоо бүхы хэрэгыень бүтээгээ. Саг түргэн, ажа­байдал тогтохо бэшэ, урагшаал ябана. Хүбүүндээ зорюулжа шүлэг бэшээ.

Гасалан, гашуудал, уйдхарта абтаhан

Гансааран бэшэб гэжэ ойлгоошье hаа,

Гаргаhан хайрата үриингѳѳ алдалжа,

Галта холын дайнда унахада,

Гэншэн үбдэнэ улаан зүрхэмни,

Гэмшэн үгылнэ хүбүүгээ сэдьхэлни.

Yйлын үри наhанай хэмжүүрээр

Yгтэhэн хубиингаа үүргэ дүүргэбэ.

Yймѳѳн тэмсэлэй хорото hомондо

Yлзы хайрата хүбүүмни дайруулба...

Хайрата хүбүүмни

Yндэр тэнгэриhээ бороон болоод,

Yргэн талаяа уhалаарай.

Yргэн таладаа сэсэг болоод,

Yлгы нютагаа шэмэглээрэй.

Эжын абын энгэртэ нэнгэжэ,

Эрхэ хүүгэн байhанаа hанаарай.

Эбтэй бүлын духэригтэ ерэжэ,

Эрьеэд, хүбүүн боложо түрѳѳрэй.

Буурал эжыш эрхиеэ мухарюулан,

Бууса тоонтоhоош сэржэмээ үргэхэб.

Буян хэшэгэй харгы арюудхан,

Бурхан багшадаа шүтэжэ зальбархаб.

Ум Маани Бадмай Хум!

Иимэл даа, энхэрэл дүүрэн эхэ­нэрэй юртэмсэ: хүүгэдэйнгээ hайн ябахада баярлаха, гай тодхорто оро­ходонь, уй гашуудалда абтаха, ганса минии бэшэ, харин бүхы хүнэй үри хүүгэд амгалан тэнюун, жаргал, баяр үзэжэ ябаг гэжэ зальбарха - бултые багтааха эмгэн буурал эжы.

Мүнѳѳ хүүгэдынь хүл дээрээ гаранхай, эжыдээ гурбан зѳѳлэниие үзүүлжэ байдаг. «Би мүнѳѳ газаагаа мал, огород ехээр барихаяа, хэхэеэ болинхойб, хүүгэдни юумэ хээд лэ асардаг», - гэжэ ехэ баяртайгаар хүүгэдээрээ омогорхон хѳѳрэдэг.

Энэл даа, эмгэн буурал эжын hургаалай, хүмүүжүүлгын үрэ дүн. Энхэрхэ, эрхэлүүлхэ олон аша зээ­нэртэй үнэр баян нютагтаа ажаhууна. Yдэр бүри шахуу шүлэг бэшэжэ, нютагай бүлгэмдэ олоной анхаралда табижа, арад зоноо шүлэгѳѳр тэжээ- дэг, зүрхэ сэдьхэлыень баясуулдаг заншалтай.

Хүрьhэтэ энэ дэлхэй дээрэ

Хүгшэн аба, эжы болоод,

Хѳѳрхэн ашаяа эрхэлүүлхэhээ

Хүндэтэй юун байхаб даа!

Нарата энэ дэлхэй дээрэ

Нагаса аба, эжы болоод,

Нарайхан зээгээ эрхэлүүлхэhээ

Нангин юун байхаб даа!

– гэжэ шүлэгүүдэйнь мүрнүүдээр зураглалаа дүүргэбэб.

Билигма БОЛОТОВА, Сахюуртын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша