«Абатнай бурхан боложо түрөө»

Заяашаниинь абараа hэн гү?

Шэтын областиин Угдаан нютагhаа гарбалтай Галдан-Цырен Дугарович Дашинимаевтай хөөрэлдөө дурадханабди.

Өөрынгөө хайрата аба Дугарын Даша-Нимын дайшалхы зам тухай хөөрэжэ үгөө бэлэй:

- Абамни 1941 ондо сэрэгтэ абтаhан. Шэтын областиин Антипиха шадар, Песчаная гэжэ газарта сэрэ­гэй hуралсал гараа hэн. Тэндэhээ Москва хамгаалха байлдаануудта сэхэ эльгээгдэhэн.

Д-Н.Дугаров наһанайнгаа нүхэр Радна Намдаковна Бальжинимаеватай суг

Ниислэл хотые хамгаалган тухай хэдышье бэшэгдэдэг. Илангаяа саhата хүйтэн үбэлынь түүхэ домогто оронхой гээшэ. Саhан соогуур мино­мёдоор буудажа, дайшалхы замаа эхилээ hэн.

Байлдаануудай нэгэндэ шар­хатаа. Шархатаашье hаа, буугаа хаяхагүй гэhэн шанга захиралта сахиха ёhотой байгаа. Дүрбэ-табан сэрэгшэд дайсанай hомондо дайруулhаншье hаа, пулемёдоо шэрэхэл баатай болоо hэн. Харгыдань нэгэ гэр дайралдаа. Хэдэн хоног мүртэй унтаагүй хадаа гэртэ орон сасуу хэбтээд, хурхиршоо hэн. Үглөөгүүр hэрин гэhээнь, сула үхэhэн хүнэй хажууда, тэдэнтэй няалдаад шахуу унтажа байhан бай­гаа.

Эндэhээ госпиталь руу ябуулаг­даа. Хоёр hара эмнэлгэдэ байhан. Дахинаа жагсаалда гарахадань, 10 хүниие жэрылгэжэ зогсоогоод: «Хэн жолоошондо hураха дуратайб, ураг­шаа 3 алхам хэгты», - гэбэ.

Аба иигэжэ саг зуурын курсада hуралсажа, сэрэгэй жолоошон болоhон. Нэгэ хэды болоод, танк­нуудай десантын бүридэлдэ оробо. 5-6 хүн сугтаа ябаа. Һуралсалай үе хадань, тоншоходомнай, саг дары hүрэжэ гарахат гэhэн захиралта үгтэhэн. Иимэ тэмдэгэй үгтэхэдэ, бусадынь хуу hүрөөд буушаба. Харин абын гарахаа hэдэхэдэ, танкын башни эрьелдээд, хамсынь шагтагалдашаба. Мултарха гэжэ зобожо байтарнь, hаял газарта бууhан бүлэг сэрэгшэ нүхэд дээрэнь снаряд буу­шоо бэлэй.

Иимэ hохор талаан дайралдаhан юм гү, амидыл гараа hэн. Заяаша бурханиинь саанаhаань харалсаhан юм гү, мэдэхын аргагүй.

Шагша бурханай туhа

Сталинградые хамгаалгын үедэ дүтын түрэл Зунды Дашибаловтай уулзашаhан юм.

- Ёhотойл уулзалга болоо hэн. Поли дээрэ саhан хайлажа байгаа. Алуулhан морид дүүрэн хэбтэнэ. «Зай, Даша-Нима, таргыень шэлэжэ, хүсөөг отолжо абаад, походно котё­лок соогоо шанаялши. Хоолос нюха­жа, орооhыень шүлэндөө хэлсээд...», - гэжэ Зунды дурадхаба.

Тиин Ородой газарта эдеэнэй дээжэ үргэе гээд, нютагаа дурдажа байжа, сухаари үргэбэ.

- Биш эжынгээ үгэhэн бишыхан Шагша бурханиие бэедээ абажа яба­наб. Хүндэ сагай гараа hаань, энэ бурхаяа бутаргаад, амандаа hайса жажалаад эдижэр­хёорой гээ hэн. Мүнөө бидэ хоёр нютагай зон, илангаяа хоорондоо түрэл гаралнууд, эжымни хүсэлые бэелүүлэел даа. Шабар бурхан Ламаhаа зүбшөөл абаад хэлэhэн байгаа бэзэ, - гээд, Шагша бурхаяа бутарган жажалба.

Тиин тэн хахадынь абадам үгэhэн ха. Иигэжэ хоёр буряад сэрэгшэд гансал өөhэдтэнь мэдээжэ гурим сахин, энэ хэрэ­гээ бүтээhэн бэлэй.

Зунды абгашье, минии абашье энэ дайнhаа амиды бусаха хубитай байhан. Энэмнай өөрын һүлдэтэ удхатай ушар байhан юм гээд, hүүлдэнь хэлсэдэг бэлэй.

Дугаровтанай бүлэ Нима, Андрей хүбүүдтэеэ. 1972 он

«Смертнигүүд» нэрэтэй

Саашанхи замдаа абамни танкова полкдо албаяа үргэлжэлүүлээ. ЗИС-5 машинын жолоошон ябаа. Танкнуудта зэмсэ­гынь шэрэжэ хүргэхэ. «Смертнигүүд» гэжэ нэрэтэй ябаал даа. Ямар нэгэн полкын снарядгүй болошоо hаань, хүргэжэ үгэхэ. Хойнотуулжа болохогүй. Нэгэтэ иимэ даабари дүүргэжэ ябатараа, боомбын тэhэрээнэй долгиндо дайрагдажа оборготошоhон юм. Теэд ашаагаа хүргэжэ үрдиhэн.

Эльбэ дээрэхи уулзалга

Буряад сэрэгшэн 1945 оной апрель hарада Эльбэ дээрэ болоhон түүхэтэ уулзалгые мүн лэ хараhан хубитай. Хүндэ каскануудые үмдэhэн томо бэетэй американецууд 1-дэхи  Украинска фронтын совет сэрэг­шэдтэй гар гараа барилсажа, ехэ баяр болоhон. Америкын ногоон ракетэнүүдэй удаа совет сэрэгэй улаан ракетэнүүд агаарта дэгдэжэ, «Москва-Америка!» гэhэн уряа зэдэлhэн юм. Юрын сэрэгшэдэй хоо­рондоо хэлэеэ ойлголсохошьегүй hаа, дайшалхы баяраа бэе бэедээ халуунаар мэдүүлжэ байhыень харуулжа үгэһэн түүхэтэ зурагууд бии гээшэ.

Эльбэ дээрэ уулзалга

Саашань нютагаймнай хүбүүн Львов шадархи газарые бандеровецүүдhээ сүлөөлхэ байл­даануудта хабаадалсаhан. Тиигэhээр байтар, сэрэгшэдэй дунда «Зүүн зүг руу эльгээхэнь!» гэhэн hураг суу тараба. «Шэтэ дээрэ поезд адагынь 3 хоног байха. Энэ хугасаа соо Шэтэhээ 15 модоной зайда оршодог Угдан нютагаа эрьежэ үрдихэб», - гээд, сэрэгшэ досоогоо hэгшэнэ ха.

Теэд тиимэ юумэн болоогүй. Тэрэ үедэ Турцитай байдал хёмороотой боложо, Дундада Ази руу хэдэн бүлэг сэрэгшэдые абаашаhан. Мары хотоhоо холо бэшэ газарта автобата­льон совхозой ажал хэлсэжэ байгаа.

1946 ондо Даша-Нима Дуга­ров сэрэгэй газарhаа табигдажа, нютагаа бусажа ерэhэн алдартай. Улаан Одоной орден, Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай II шатын орден, «Дайшалхы габьяагай түлөө», «Ста­линградые хамгаалhанай түлөө», «Прагые абаhанай түлөө», «Берлин хотые абаhанай түлөө», «Германиие илаһанай түлөө» медальнууд үбсүүень шэмэглэhэн байха юм. «Будапештые дайлан абаха үедөө Балотон нуурай эрьедэ хоноhомди. Жэгтэйнь гэхэ­дэ, дайнай дүүрэhэн хойно нютагтаа бусаад байхадаа, Дандюу нүхэрни эгээл тэрэ үедэ Балотоной нүгөө эрьедэ хоноhон байгаа гэжэ элирүүлээ hэмди. Тиихэдэ уулзаhан hаа, hонин лэ байгаа», - гээд, абамни хөөрөө hэн.

«Данса гэршэлгэ сооһоо: Полкын байлдаанай үедэ буу зэбсэгэй зүйлнүүдые хүрэхэ газартань хүргэжэ байдаг гвардиин сержант Дугаров Д.Н. дайшалхы габьяа оло дахин харуулһан байна. Дайсанай зүгһөө арт- миномётно буудалгын боложо байбашье, сапёр Дугаров фашистнуудай түхеэрһэн минэнүүдһээ ехэ талмай сүлөөлжэ шадаа юм. Михайловка һууринай хажууда бүлэг сапёрнуудай бүридэлдэ тагнуулда ябаа. Өөрөө хамта дээрэнь 200 минэ оложо үгы хээд, танкнуудта харгы гаргажа үгөө. Энэ баатаршалгын түлөө «Шэн зоригой түлөө» гэһэн медаляар хоёрдохиёо шагнагдаһан байна.

Үшөө нэгэ hонин ушар. Берлин хотодо машинаа жолоодоходоо, нэгэ мүрысөө үүсхээ юм ха. Берлин штрассе гудамжаар ябахадаа, круж­ка соо пивэ хээд, капот дээрээ табяад, тэрэнээ салгидуулан адхангүй хүргэхэ ёhотой байгаа. Нааданайхи ааб даа.

Берлинер-Штрассе гудамжа, 1945 он.

Нэгэтэ полкдомнай бүхэли долоон хоногто эдеэ асарбагүй. Пол­кын командир Аристов хэлэбэ: «Адъ­ютант, Даша-Нима, шим сибиряк, ангуушан гээшэш. Таба hүрэдэгөө баряад лэ олзодо гараха болоош». Юун хэлсээн байхаб, «Есть, так точ­но!» - гээд лэ, ябаал гүбши.

Паулюсые плендэ абалгые хараhан

Сталинградай түлөө байлдаануу­дай үедэ абамни түүхэтэ нэгэ ушарай гэршэ болоhон. 1943 оной январь hарада фельдмаршал Паулюсай плендэ абтахыень хоёр нюдөөрөө хараhан хүн болоно. Нюргаар үндэр, туранхайшаг хүн штабайнгаа зонтой байгаа hэн. Һүүлдэ Паулюс Нюрн­бергскэ ёһолол дээрэ фашис рей­хые толгойлогшодые шүүмжэлhэн гээд түүхэ соо бэшэгдэдэг ха юм. «Германи болбол А. Гитлерhээ арса­жа, ондоо замаар хүгжэхэ ёhотой» гэhэн hанамжаяа бүри уридшье мэдүүлhэн байдаг.

Паулюс плендэ абтана

«Шэхэ руумни шэбэнээд лэ байна»

Хүбүүнэйнь - Галдан-Цырен Дуга­рович Дашинимаевай хөөрөөнhөө:

- Би мэргэжэлээ олоод, Севе­робайкальск хотодо ажаллааб. Гэр бүлэ болооб. Абадаа Угдаанаа ходо ерэхэб. Хүбүүн, галаа түли даа, гээд, бүгшэм халуун болоторнь түлюулхэ. Ото дааранаб гэхэ. Телевизор хараха. Нэгэтэ шагнахадам, нюдэниинь хаал­гатай, аман соогоо зай забhаргүй шэбир-hабир юушьеб шэбэнэжэ байба. «Аба, зүүдэлжэ байна гүт?» - гэбэб. «Yгы, юу зүүдэлхэмниб, маани уншанаб», - гэбэ. «Тиимэ ехэ hүзэггүй hэмнайт, аба. Теэдшье таниие маани мэдэдэг гэжэ мэдээгүйлби», - гэбэб. «Үгы, энэ шэхэ руумни шэбэнэhэн мэтэ орожол байдаг болошоо», - гэбэл даа. Гайха-гэлы...

Абынгаа наhан болоhонойнь удаа алтан hабыень татуулhамнай, танил лама ехэл гайхангяар хэлээ бэлэй:

- Даша-Нима бурхан боложо түрөө гээд, гараад байна. Ямар жэгтэй юм, би анха түрүүшынхиеэ иимэ үзэлтэй ушарбаб. Ехын газарhаа, Римбүүшэ багшаhаа дам асууха болоолта даа, - гэбэ.

Нэгэ хэды саг үнгэрhэнэй удаа Римбүүшэ багшын хүреэн ошожо, кассадань бэшэг үлээбэб. Тэды наhанай, тиимэ нэрэтэй хүн тэдын­дэ наhан болоо hэн. Хаана түрөө хаб даа гэжэ. Долоон хоног болоод хонходоhом, иимэ харюу дуулдабал даа: «Абатнай бурхан боложо түрөө».

Юрэл гайхаа бэшэ, ехээр гайхаа хүн аабзаб даа. Мүнөөшье болотор. Минии аба - эрэлхэг сэрэгшэн, ангуушан, хүдөөгэй үйлэдбэриин ажалшан, үнэн сэхэ хүн бурхан боло­жо түрөө гэдэгынь, үнэн лэ ёhотой гээд hананаб. Энэ хоморой баримта урдаа барижа, Агуу Илалтын 80 жэлэй ойдо нангин дурсалгаяа танаар дамжуулан зорюулhамни иимэл даа, - гээд, Галдан-Цырен Дугарович хөөрөөгөө түгэсхэhэн юм.