Нөөсэ баялигаа сахин хамгаалха

«Буддын шажанай нангин эдлэлнүүд - уг залгамжа­лан дамжуулагдадаг эр­дэнитэ баялигууд» гэһэн гаршагтай хэмжээ ябуулгада Үбэр Байгалай хи­заарай Засагай газарай түрүүлэгшын орлогшо, Агын Буряадай тойрогой Захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ Ба­зар Дугаржапов, Үбэр Байгалай хизаарай Хуули Тогтоолгын зургаанай Түрүүлэгшын орлогшо Сокто Мажиев, Үбэр Байгалай хизаарай Амбан захирагшын орлогшо Аяг­ма Ванчикова, Могойтын аймагай толгойлогшо Булат Нимбуев, Үбэр Байгалай хизаараар Дид-хамба Цы­рен лама түрүүтэй засаг зургаанай түлөөлэгшэд, лама санаартан, эр­дэмтэд ба юрын арад зон олоороо хабаадаһан байна. Тэдэнэй тоодо Москва, Новосибирск, Улаан-Үдэ, Шэтэ хотонуудһаа ба Монголһоо буужа ерэһэн эрдэмэй 15 докторнууд, эрдэмэй табан кандида­дууд, эрдэмэй түбүүдэй гурбан хүдэлмэрилэгшэ (захиралнууд, доцентнүүд ба багшанар) конфе­ренциие хүтэлэн ябуулалсаа.

Сан хэнгэрэгэй абяан доро

Хэмжээ ябуулгын түрүүшын үдэрынь Намнанай гэгээнэй түрэл «Даши Чойпэлинг» Сүүгэлэй дасанда эмхидхэгдэһэн байна. Эртэ үглөөгүүр ламанар сэрэгэй тусхай операцида хабаадагша сэрэгшэдэй амиды мэн­дэ, элүүр энхэ бусахын түлөө, арад зоной эбтэй эетэй, амгалан тайбан ажаһуухын түлөө Бадмасамбаавын субаргын дэргэдэ уншалга үйлэдөө. Удаань хамаг муу муухайе, һаад тодхорые усадхадаг тусхай хүсэтэй «Жэнсэриг» хурал хурагдаба.

Уншалгануудай һүүлээр сан хэн­гэрэгэй абяан доро һүр жабхалан­та Цам хатараар уласхоорондын хуралдаан нээгдэһэн байна. «Амар сайн», «Алтан туяа» гэһэн дуу хата­рай бүлгэмүүд ба Могойто тосхоной урлалай һургуулиин үхибүүд баяр ёһололой оршондо айлшадые амар­шалгын хатар гүйсэдхэбэ.

Үргэлжэлэлдэнь Үбэр Байгалай хизаарай Амбан захирагшын орлог­шо Аягма Ванчикова сугларагшадта ба эмхидхэгшэдтэ хандажа, аятай зо­хид, сэдьхэлдэ дулаахан һайндэрэй хэмжээ ябуулгые эмхидхэһэнэйнь түлөө баярые хүргэһэн байна. Удаань тэрэ Дид-хамба Цырен лам­хайда «Агууехэ Эсэгын дайнай Илал­тын 80 жэлэй ойн баярай жагсаалда хабаадаһанай түлөө» гэһэн медаль барюулаа.

- Энэдхэгһээ Түбэд руу буддын ша­жан залажа асарһан Марпа гэгээнэй хубилгаан гэжэ тодорхойлогдоһон Намнанай лама буддын шажанай хүгжэлтын түүхэдэ гүнзэгы мүр са­раа үлөөһэн, - гэжэ Цырен ламхай хэлэһэн байна.

Намнанай багшын зам олон үе лама санаартанда жэшээ боложо, сэ­сэн мэргэн һургаалнуудынь буянта хэрэгүүдыень гэрэлтүүлнэ.

Эрдэнитэ зүйлнүүдэй үзэсхэлэн

Агууехэ Намнанай багшада зорюулагдаһан хуралдаанай үедэ Сүүгэлэй дасанай дэбисхэр дээрэ эмхидхэгдэһэн элдэб янзын үзэсхэлэнгүүд, танилсуулганууд олоной һонирхол татаа гэжэ онсо тэмдэглэхэнь шухала.

Суута дархан Жигжит Баясхала­новай мастерской эрдэниин зүйлэй хүдэлмэринүүдээ дурадхахын хажуу­гаар өөрын гараар толи бүтээн дар­халха ба үнэтэ түмэр дээрэ хэб сохи­хо (чеканка) талаар мастер-классуу­дые харуулһан байна.

Агын буддын шажанай академи эмнэлгын колледжтой суг хамта Үбэр Байгалай эм домто ургамалнуудаар найруулагдаһан сайнуудтай танил­суулаа. Үшөө нэгэ талмай дээрэ Агын буддын шажанай академиин жасада хадагалагдажа байдаг түбэд эмнэл­гын урданай номуудай ба элдэб ян­зын хэблэлнүүдэй үзэсхэлэн олоной һонорто дурадхагдаһан байна.

Сүүгэл дасанай гэр-музей 1917 онһоо урагша дасанай санаарта­най хэрэглэдэг байһан хуушанай амһартануудай болон элдэб янзын хэрэгсэлнүүдэй үзэсхэлэн эмхидхэ­жэ, түүхын гүн руу хабаадагшадые уриһаниинь урматай.

Тэрэнэй хажуугаар Г-Ж. Цыбико­вэй нэрэмжэтэ Агын үндэһэтэнэй му­зейн жасын буддын шажанай хомо­рой шухаг экспонадууд ба Агын уран гартанай бүтээһэн зүйлнүүд, зураһан зурагууд дурадхагдажа, уласхоорон­дын хэмжээ ябуулгые шэмэглэбэ.

Хуралдаанай эгээл сог залитай, хүхюутэй талмай дээрэ һээр шаал­гаар, шагай наадаар ба баргай наадаар мүрысөөнүүд үнгэргэгдэбэ. Тэндэ Агын тойрогһоо гадна Бу­ряад Уласһаа, Саха (Яхад) Уласһаа бууһан тамиршад хоорондоо хүсэеэ үзэлсэһэн байна. Эсэстэнь илагша абарга баатарнуудай солонууд дуу­дагдаа, шангууд барюулагдаа.

Зорилгонууд тодорхойлогдоо

Уласхоорондын хуралдаа­най хэмжээндэ засагай зургаанай түлөөлэгшэдэй, лама санаартанай ба эрдэмтэдэй хабаадалгатайгаар үнгэргэгдэһэн «түхэреэн шэрээгэй» үедэ Агын Буряадай тойрогой соёлой нөөсэ баялигуудые хамгаалха асуудалаар тодорхой хөөрэлдөөн үнгэргэгдэһэн байна.

Ага нютагай дэбисхэр дээрэ 400 гаран түүхэтэ, нангин шүтөөнэй га­зарнууд ба үнэтэ зүйлнүүд бии. Тэ­дэнэй тоодо Агын ба Сүүгэлэй да­сангууд ороно, тэдэ хадаа нөөсэ баялигуудай федеральна тобьёгто бүридхэгдэһэн.

Үбэр Байгалай хизаарай буддын шажанай эрдэнитэ баялигуудай бүхы 21 эдлэлэй 14-иинь Агын Буряадай тойрогой дэбисхэр дээрэ байр­лана гэжэ онсо тэмдэглэгдэһэн бай­на. Тэдэнэй 11-иинь – «Үүдэн Сүмэ», «Димчиг Сүмэ», нүгэлөө арилгадаг «Загуурдиин хабсагай» гэхэ мэтэ - «Алхана» гэһэн Үндэһэтэнэй паркын бүридэлдэ ородог.

«Түхэреэн шэрээдэ» хабаа­дагшадай онсо тэмдэглэһээр, муниципальна тойрогуудай хүтэлбэрилэгшэд нютагайнгаа түүхын хүшөөнүүдые сахин аршалха талаар ехэ хүдэлмэринүүдые ябуул­даг. Гүрэнэй дэмжэлгын хүсөөр хуу­шан, мартагдаһан нангин шүтөөнэй зүйлнүүдые шэнээр һэргээн бодхоо­дог заншалтай.

Гүрэнэй дэмжэлгэ туһаламжаар Үбэр Байгалай хизаарай түүхын, соё- лой, буддын шажанай нөөсэ баяли­гуудые сахин хүгжөөхэ арга болом­жонууд бии. Саашадаа энэ талаар хүдэлмэринүүд үргэн хэмжээндэ эр­шэтэйгээр ябуулагдаха ёһотой гэжэ «түхэреэн шэрээдэ» хабаадагшад зо­рилго табиһан байна.

Сүүгэлэй дасанда үнгэргэгдэһэн уласхоорондын конференциин дүнгөөр иимэ шиидхэбэринүүд абтаһан байна:

♦ Үбэр Байгалай хизаарай буддын шажанай эдлэлнүүд - Бүхэдэлхэйн ба Россиин соёл-түүхын нөөсэ баялигуудай таһаршагүй хубинь;

♦ Регионой буддын шажанай нангин шүтөөнэй эдлэлнүүд ехэ шухала удха шанартай (дасангууд, үндэһэтэнэй паркнууд, мүргэлэй га­зарнууд, обоонууд г.м.);

♦ Намнанай гэгээнэй дамжуулһан нөөсэ баялигуудые гүнзэгыгөөр шэнжэлэн хүгжөөжэ, мүнөөнэй бай­далда нэбтэрүүлэн хэрэглэхэ талаар хүдэлмэринүүдые ябуулха;

♦ Буддын шажанай нөөсэ бая­лигуудые сахин дэлгэрүүлхэ талаар 2026-2030 онуудай түсэб байгуулан табиха;

♦ Тойрогой эдлэлнүүдтэ фе­деральна хэмжээнэй дурасхаал­та хүшөөнүүдэй зэргэ олгуулжа, гүрэнэй соёлой нөөсэ баялигуудай тобьёгто оруулха.

Мүн Намнанай ламын хүдэлмэринүүдые шэнжэлхэ, ор­шуулха эрдэмэй тусхай программа байгуулжа, хэблэн дэлгэрүүлхэ тухай хэлэгдэбэ. Үшөө буддын шажанай һургаалнуудые ба мэдээсэлнүүдые үхибүүдэй, залуушуулай эрдэм һуралсалай газарнуудта нэбтэрүүлхэ тухай түсэб табигдаа.

Мүн лэ буддын шажанай эрдэнитэ баялигуудые сахин хүгжөөхэ хэрэг­тэ ниитын эмхинүүдые хабаадуулха, аяншалгын түсэлнүүдые үргэнөөр дэбжүүлхэ тухай шиидхэбэринүүд абтаһан байна.

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха)