Эхын зүрхэн хүлеэһээр...

Газаа намарай шэнжэтэй бо­лонхой. Набша намаа шарла­жа, наранай элшэ һулараа, ор­шон байгаалиин үнгэ зүһэ бууража байһандал харагдана... Эхын сэдьхэл мүнөөдэр юундэшьеб хүлгөөтэй, эхын зүрхэн мүнөөдэр юундэшьеб ондоогоор сохилно...

Билигма Зыдыгаевна Цыденжа­пова, Алдарай эжы:

- 2010 оной сентябрь һарада Ага тосхондо үнгэргэгдэхэ һайндэртэ бэлдэлгэ боло­жо байгаа. Үглөөнһөө ехэ сүлөөгүй, суг хамта хүдэлдэг ажалшадаараа жагсаалда ха­баадахаяа бэлдэжэ байгааб­ди. Теэд досоомни хүндэ, аягүй байдал тогтоо, ямар бэ даа юумэндэ һанаагаа зобоһон мэтэ ябааб. Үдэшэлэн корабли­ин командирай орлогшо хон­ходожо, түймэр тухай дуулгаа һэн. Алдарай бэеын 100 ша­хуу хуби шатаа гэжэ нүхэртөө хэлээгүй һэм тиихэдэ. Тэрэ до­роо сугларжа, буряад зоной заншалаар дасан дуганаа хүрэжэ зальбараад, хүбүүгээ һахиха зорилготой хотын Вла­дивосток руу гараа бэлэйбди. Бидэниие тэндэ угтажа абаа. Би хүбүүгээ хараагүйб, шэл ханын саана хэбтэжэ байгаа һэн. Гансал Баатарта хүбүүгээ харахыень зүбшөөгөө. Үдэһөө хойшо 4 багаар ерэхэдэ болохо гэжэ эмшэд манда хэлээ. Зошод буудал руу ошообди, теэд 4 саг болотор тэсэхэ аргагүй бай- гааб. Нүхэртэеэ һөөргөө госпи­таль руу ошоходомнай, хүлгөөн, хөөрсэгэнөөн, гүйлдөөн боло­жо байгаа. Удахагүй эмшэн га­ража, хүбүүнтнай наһа бараа гэжэ дуулгаа һэн.

9 һара зүрхэн дороо эхир хүүгэдые гамтайгаар абажа ябаһан Билигма Зыдыгаевна Цыденжапо­ва Агын Буряадай тойрогой ниис­лэл Ага тосхондо 1991 оной авгу­стын 4-дэ хүбүүн басаган хоёроор нарайлжа, нүхэрөө, түрэл гаралаа ехэтэ баярлуулһан юм. Тиин аба эжынь хүбүүндээ Алдар, басаган­даа Арюна гэжэ нэрэнүүдые үгөө бэлэй. Билигма Зыдыгаевна өөрөө эмшэн мэргэжэлтэй, тэрэ үедэ «Сол­нышко» гэжэ үхибүүдэй сэсэрлигтэ хүдэлжэ байгаа, харин наһанайнь нүхэр Баатар Жаргалович дотоодын хэрэгүүдэй таһагта ажалтай һэн. Ехэ хүбүүн Булат, Ирина басаганиинь туһын болоһон байгаа бэзэ тиихэ үедэ. Ондоо бүлэнүүдһээ юугээрээ­шье илгаагүй, эбтэй эетэй юрын лэ буряад бүлэ...

Алдар Агын 1-дэхи дунда һургуули дүүргээд, дээдэ һургуулида орохо гэжэ байһан аад, тэрэ хүсэлөө ор­хижо, Зыдыга Гармаевич Ванчиков нагаса абынгаа зам шэлэжэ, далайн флодто алба гараха гэжэ шиидэһэн байгаа. Теэд набтархан даа, бэеэр багашаг Алдарые морягуудай спи­согтэ оруулаагүй һэн. Харин далайн онгосо дээрэ алба гараха хүсэлынь аргагүй ехэ байшоо.

Гэр бүлын архивһаа гэрэл зураг

Алдар Цыденжапов 2009 оной ноябрь һарада Примориин хи­заарай Фокино хотодо оршодог Номгон далайн Флодой 40074 ду­гаартай сэрэгэй частьда одоошье тудаһан юм. Һанаһан хүсэлынь бэелүүлэгдэжэ, Алдарнай аргагүй баяртай албаяа эхилээ һааб даа. Нарин нягта, үнэн сэхэ, оролдо­сотойхон, шарайгаар сэбэрхэн буряад хүбүүн суг хамта алба га­ража байһан нүхэдтөө, флодой хүтэлбэрилэгшэдтэ өөрыгөө тон һайн талаһаа харуулжа, албанай болзорой дүүрэхэдэ, энэл онгосо дээрээ хэлсээ баталжа, үлэхэ гэһэн шиидхэбэри абаһан байгаа.

«Һара болоод түрэһэн тоонто Ага­яа ошохоб, гэр бүлэтэеэ уулзахаб. Эжымни бэлдэһэн амтатайхан эдеэн одоо һанагдана даа. Нүхэдөөрөөшье уулзахаб, амархаб, сэнгэхэб, удаань һөөргөө бусажа ерэхэб, албаяа үргэлжэлүүлхэб», - гэһэн түсэбтэй юм һэн... Теэд Алдарай түсэбүүд энэ удаа бэелүүлэгдээгүйнь харамтай. Ал­тан намарай эхин һарын 24-эй үдэр «Быстрый» эсминец дээрэ болоһон аймшагтай түймэр... Бодомжолхо саг огто үгы. Ямар халуун бэ, тэсэжэл үзэхэ хэрэгтэй. Гал дүлэн хомхой хэ­лээрээ Алдарай бэе долёоно. Орой­доол 9 секунда соо урдажа эхилһэн түлишэ тогтоогдобо. Дүүрээ, вентиль хаагдаа... Далайн онгосо түймэрэй аюулһаа өөдөө дэгдэхэгүй, 300 гаран хүнэй ами наһан таһалдахагүй, ор­шон тойрон онгосонууд хосорхогүй. Хэды олон эжынэр хүбүүдээ алдажа уйлаха байгааб, хэды олон бүлэнүүд уйдхар гашуудалда абтаха байгааб?!

Алдар Цыденжапов ами наһаяа гамнаха тухай бодоогүй. Гал дүлэнэй соробхилжо байһан газарһаа өөрөө гаража ерээ. Владивосток хотын го­спитальдо аргашад дүрбэн хоно­гой туршада 90 гаран хуби шатаһан хүбүүнэй бэе, ами наһыень абархые оролдоо. Алдар мэдээгээ ороогүй, хайрата аба эжынгээ Владивосток ерэһэн үдэр алтан дэлхэйтэеэ ха­хасаа... Бурханай үршөөһэн наһан иимэ богонихон байба гү, али үдэрэй тодхор тудалдаа гү? Али гүлмэр за­луухан наһандаа олоной түлөө орол­дожо, бурханай орон ошохо заяатай байгаа гү?

Сэсэгма Гуродармаева, Улаан-Үдэ хото:

- Алдар хүбүүн хүндэ сагта бэеэ гамнангүй, 300 гаран зоной түлөө ами наһаяа үгөө. Хайратайл байна даа, энэ залуухан, юушье үзөөгүй хүбүүхэн. Үлөөд байһан залуушуул, бүхы буряад зон, Россиин зон, Ал­дарай баатаршалга мартангүй, хүн зондо туһалагты, ами наһыень абарагты, эхэ эсэгэдэнь һайхан үгэнүүдые хэлэжэ, дүнгэжэ, хүндэлжэ ябагты. Ямар һайхан хүбүү хүмүүжүүлээ гээшэб! Булта сааша­даа Эхэ оронойнгоо түлөө оролдожо ябая.

Россиин Герой Алдар Цыденжа­повай баатаршалга хэтэ мүнхэдөө үлөө. Тэрэнэй нэрээр Агада гудам­жа нэрлэгдээ, тосхоной түб тал­май дээрэ бюст тодхогдоо, «Запад­ный» микрорайондо Ага тосхоной һунгамалнуудай үүсхэлээр хүшөө бии болоо. Гадна Улаан-Үдэ хотодо Алдар Цыденжаповай хүшөөгэй дэр­гэдэ баглаа сэсэгүүдые ажаһуугшад таһалдуулдаггүй. Сэлэнгын айма­гай Селендума һууринда нютаг хүбүүндэмнай зорюулагдаһан хүшөө мүн бодхоогдонхой. Алдар Цыден­жаповай нэрэтэй сэрэгэй корвет хизааргүй далайн уһа гатална. «Бы­стрый» эсминец дээрэ алба хааг­шадай списогтэ Алдарай нэрэ хэтэ мүнхэдөө оруулагданхай, унтаһан унтаринь зохидоор зохёогдонхой. Ханада - Алдарай фото-зураг...

Гомбо Бадмаев, Захааминай ай­магай Мэлэ нютаг:

- Россиин Герой Алдар Цыден­жапов намһаа хоёр жэл дүү байгаа. Тэрэнэй баатаршалга хэзээдэшье мартагдахагүй. Алдар тухай олон фильмүүдые харааб, шүлэгүүдые, дуу­нуудые шагнааб. Залуухан наһандаа ябашоол даа. Тэрэ манай, бүхы бу­ряад зоной омогорхол. Бидэ, залуу үетэн, Алдар Цыденжаповһаа жэшээ абажа, ходо һанажа ябахабди.

Алдар Цыденжаповай баатар­шалга гаргаһаар сентябриин 24-дэ тэбхэр 15 жэл гүйсэбэ. Энэ үдэр хаа- хаанагүй дурасхаалай хэмжээ ябуул- ганууд эмхидхэгдэнэ. Россиин Ге­ройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн Алдар Цыденжапов мүнөө мэндэ байгаа һаа, 34 наһатай ябаха байгаа.

Билигма Зыдыгаевна Цыденжа­пова, Алдарай эжы:

- Мүнөө болотор үнэншэнэгүйб. Хайшааб даа ошоод, бусажа ерэхэ гэжэ хүлеэн байдагби. Хүндэ сагай тудалдахада, ямар бэ даа хэрэгэй бүтэхэгүйдэ, хүбүүнэйнгээ гэрэл зу­раг урдаа табижа хөөрэлдэдэгби, зүбшэл һурадагби. Алта һабыень дасанда татуулхадамнай, хүбүүн боложо түрэхэ гэһэн юм. Минии эжын талаар дүтэ түрэлнай гурбан хүбүүтэй. Дунда хүбүүниинь манай Алдарта яаха аргагүй адли, Ал­дар шэнги томо нюдэтэй. Хүбүүмни түрэжэ ерээ гэжэ этигэнэб.

«Ажабайдал үргэлжэлһөөр, он жэлнүүд бусахагүйгөөр үнгэрнэ. Залуухан Алдар Цыденжаповай баатаршалга олондо жэшээ болоо, нэрэнь мүнхэрэн үлөө. Харин эхын сэдьхэл гуниглаһаар, эхын зүрхэн хайрата одхон хүбүүгээ хүлеэһээр...