Хэзээдэшье оройтоо гэжэ байдаггүй

Буряад ороноймнай газар дайда ганса Буряад Уласай хилээр хизаарлагдадаггүй гэжэ мэдээжэ: Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можо, Монгол ба Үбэр Монголдо буряад арадай ажаһуудаг талмай дайда үргэн юм. Анхан сагһаа элинсэг хулинсагуудһаамнай дам­жажа ерэһэн һургаал заабари, түүхэ, соёл, үндэһэн хэлэеэ мүнөө болотор сахижа бай­даг буряад араднай һайхан заншалнуудтай. Мүнөө Эрхүү можодо түрэл хэлэеэ, соёлоо сахиха талаар ажал ябуулдаг эмхи зургаан, тэрэнэй хүтэлбэрилэгшэ Александр Андри­янович Стариков тухай мүнөөдэрэйнгөө зу­раглал танда дурадханаб.

2006 ондо Эрхүү хотодо “Буряад арадай соёл хүгжөөлгын түб” гэһэн эмхи зургаан нээгдэһэн. Түрэл арадайнгаа саа­шанхи хүгжэлтэдэ һанаата боложо, ямар байдал тогтоод байнаб гэжэ бодолгодо абтаһан эдэбхитэйшүүл сугларжа, тус түб нээхэ гэһэн ду­радхал Засагай газарта оруулжа, зүбшөөл абаһан юм. Хэдэн жэлэй туршада олон хэмжээ ябуулгануу­дые үнгэргэжэ, буряад арад зоноо нэгэдүүлһэн түб болоо һэн. 2011 ондо “Эрхүү можын үндэһэн арадуудай соёл хүгжөөлгын түб” гэһэн нэрэтэй болоод, эвенк, тофалар арадуудайн­гаа соёл хүгжөөхэ, һэргээхэ ажал ябуулагдажа эхилээ. Энэ түбэй за­хиралаар Александр Андриянович Стариков томилогдоо.

1985 оной январь һарын 3-да Андриян Спасович Светлана Семёновна хоёрой гэр бүлэдэ тэрэ хоёрдохи үхибүүн боложо түрөө. Абань - Оһын аймагай Хутаанха нютагай, эжынь Эхирэд-Булагад аймагай Баянгазуй нютагһаа гарбалтай. Аба, эжынь бүхы наһаараа Эрхүү хотын эмнэлгын газарнуудта эмшэдээр хүдэлһэн. Мүнөө наһанайнгаа амаралтада гаранхай, аша зээнэрээ харан, жаргалтай ажаһуунад.

Александр Эрхүүдэ дунда һургуулида һураха үедөө хүгшэн аба эжыдээ Оһын аймагай Ново-Ленино нютаг амаралтынгаа үедэ ошодог һэн. Эгээл энэ үедэ буряад хэлэнэй, соёлой оршон байдалда ороходоо, гүлмэр эдир сэдьхэлдээ олон юумэ шэнгээжэ абаһан. Хүгшэн абань аша хүбүүгээ дахуулан, зунай найрта ошодог һэн. Тэндэ арадайнгаа гоё һайхан хубсаһа үмдэһэн, залуушуул, хүгшэдыешье хаража һонирходог һэн. Үеэлэ, хаяала болохо ахай, эгэшэнүүдынь дуу дуулажа, номо һуршаар буудажа, барилдажа, шагай наадажа байхыень харахадаа, хэды һайхам даа гэжэ баясадаг байгаа. Һургуулида һураха үедөө Эрхүүдэ юундэ түрэл хэлэндэ, соёлдо хабаатай эмхи зургаанууд үгы гээшэб гэжэ шаналдаг һэн. 2002 ондо Байгалай гүрэнэй ехэ һургуулиин оюутан боложо, Агын тойрогһоо, Буряадһаа гарбалтай олон нүхэдтэй болоо. Тэдэ нүхэдэй нэгэниинь үндэһэтэнэй дуу ба хатарай бүлгэмдэ Александрые дахуулан асаржа, хэдэн жэлэй туршада тэрэ хатарай ансамбльда ябаһан. Ёохорой онсо шэнжэнүүд, илгаанууд, шэнэ үеын буряад хатар, хүгжэм, арадай хубсаһан гэхэ мэтэ олон юумэ мэдэхэһээ гадна, өөһэд хоорондоо буряадаараа хөө- рэлдэдэг үетэн нүхэдөө тон анхаралтайгаар шагнажа, яряаень хүсэд ойлгодог болоо. Эрхүү можынгоо нютагуудаар дууша, хатарша бусадшье бүлгэмүүдээр нэгэдэн, тоглолто харуулхадаа, соёл, түүхэ гэхэ мэтые бүри шудалжа, эрдэм мэдэсэеэ үргэн болгохоёо оролдодог һэн.

Байгал шадарай буряад арадай IV форумой үедэ

etno.pribaikal.ru

2008 ондо Александр дээдэ һургуулияа түгэсхэжэ, Үбэр Байгалай хизаарай барилгын эмхидэ экономист мэргэжэлээрээ ажалда орожо, гурбан жэл шахуу хүдэлөө. Удаань нютагаа бусахадаа, Эрхүү можын Үндэһэн арадуудай соёл хүгжөөлгын түбтэ захиралай орлогшоор тиихэдэ байһан дарга Александр Амагзаев уряа. Эгээл эндэһээ намтарайнь шэнэ хуудаһан эхилээ юм. 2023 ондо Эрхүү можын соёлой сайд Олеся Полунина Александр Стариковые захиралаар томилхо гэһэн захиралта абаа. Александр Андриянович ехэ бодолгото боложо, зүбшөөлөө үгөө. Юуб гэхэдэ, тон харюусалгатай үүргэ гэжэ тэрэ мэдэжэ ябаа. Бүхы можын дэбисхэртэ ажаһууһан үндэһэн арадуудай соёл, ёһо заншал хүгжөөхэ, саашанхи хүгжэлтын шэглэл улам шангадхаха, олон зониие ударидаха ажал ябуулха хүндэтэй, мүн бэлэн хэрэг бэшэ гэжэ ойлгожо байгаа. Тиигэбэшье энэ ажал гансаараа ябуулха бэшэб, олон жэлдэ суг хүдэлһэн нүхэд, наһанайнгаа амаралтада гараһан аха захатан, соёлой дээдэ һургуули һаяхан дүүргэһэн залуу мэргэжэлтэдэй туһаар ажал хэрэг урагшаа ябаха гэжэ шиидээ. Энэнь тон зүб шиидхэбэри байгаа.

- Нэгэ зорилготой хамта үүсхэл гаргажа, тэрэнээ эршэтэйгээр, эрхимээр бүтээжэ, түрэл арадайнгаа бүхы баялигай дээжые олондо мэдүүлхэ гэһэн һайхан сэдьхэлһээ гадуур өөһэд дундаа сэхэ заршам хандасатай, ажалдаа харюусалгатай, хэһэн хэрэгэйнгээ саашанхи нүлөө бүхыгөөрөө мэдэрхэ шадабари хэрэгтэй, - гэжэ А. Стариков тэмдэглэнэ.

Һүүлэй жэлнүүдтэ Эрхүү можодо соёл хүгжөөлгын талаар горитой ажал ябуулагдаа гэжэ эли. Жэшээлхэдэ, манай түбэй заншалта болоһон хүүгэдэй “Алтан Туяа”, шүлэг уншагшадай мүрысөөн “Урин хабарай уянга”, гэр бүлын һайндэр “Заншалнууд”, “Бохрообой һайндэр”, “Сагаалганай тоглолто”, “Ангар мүрэндэхи ёохор” гэхэ мэтэ хэмжээ ябуулгануудта хабаадаха зоной тоо жэл бүри олошорно. Хэмжээ ябуулгануудта Усть-Ордын тойрогой Алайр, Боохон, Нүхэд, Оһо, Эхирэд- Булагад, Баяндайн аймагуудһаа, Ойхон аймагай һууринуудһаа, Ангарск хотын дэргэдэхи Одинск (Хүти гэ- нэбди), Голоустна, Залариин аймагай Хүрсэнгэ нютагуудһаа олон хабаадагшад ерэдэг.

“Сылтыс Тофа”, “Тыргани нянта”, “Бэйсэн”, “Аргамчи Ыры”, “Северный Аргиш” гээд эвенк, тофалар арадуудай һайндэрнүүд мүн лэ хүн зоной һонирхол татажа, нэрлэһэн арадуудай соёл түүхэтэй танилсуулдаг үүргэтэй. Москва хотодо үнгэргэгдэдэг “Сокровища Севера” гэһэн үзэсхэлэндэ 20 гаран эдэбхитэйшүүлые бүридхэжэ эльгээдэгбди.

2024 ондо болоһон Бүгэдэ Буряадай “Алтаргана” нааданда Эрхүү можоһоо 132 хүниие Александр Андриянович Монгол ороной Булган хото бүридхэн ударидажа ошоо. Олон зониие хүтэлжэ ошоходоо, хүргэхэ автобусууд, эдеэ хоолоор хангаха, хонохо байра олохо, мүн хилэ гаталха олон асуудалнуудай гаражал байхадань, тэдэниие шиидхэжэ, олоной магтаалда хүртөө юм.

2025 ондо Эрхүү можодо Ойхон аймагай Хоторууг һууринда Евразиин арадуудай “Ёрдын наадан-2025” гэһэн уласхоорондын фестиваль-наада Эрхүү можын Үндэһэн арадуудай соёл хүгжөөлгын түб үнгэргөө. Тус хэмжээ ябуулгада Монгол орон, Шэнэхээн, Кыргызстан, Саха (Яхад), Буряад, Алтай, Чуваш Уласуудһаа, Үбэр Байгалай хизаар, Санкт-Петербург, Красноярск, Новосибирск хотонуудһаа, Ямало-Ненецкэ тойрогһоо хүн сугларжа, арадайнгаа баялигтай танилсуулаа. Бэлэдхэлэй үедэ Александр Андриянович дахяад ударидаха бэлиг шадабарияа, эрхим бэрхэеэ, ухаан бодолоо харуулаа гэжэ дабтабал, үлүү бэшэ.

Эдэ үдэрнүүдтэ Эрхүү хотодо үнгэрһэн үндэһэн хэлэнүүдэй хуралдаанай түгэсхэлдэ Монгол ороной түлөөлэгшэ – Буряад арадай соёлой нэгэдэлэй түрүүлэгшэ Соёлсүрэнгийн Билигсайхан “Монгол ба Орос гүрэнүүдэй хоорондохи эб найрамдал бэхижүүлгын түлөө” медаляар Александр Андрияновичые шагнаа. Тус шагнал ажал хэрэгээ дээдэ хэмжээндэ ябуулжа, Эхэ оронойнгоо, арад зонойнгоо түлөө һанаата боложо, оролдосотой, зорилготой байһанайнь гэршэ юм. Хоёр жэлэй саана бэлигтэй ударидагша Эрхүү можоһоо ВАРК-ын бүридэлдэ орожо, эдэбхитэйгээр суглаан, зүблөөнүүдтэ хабаадана. Эдэ үдэрнүүдтэ тэрэ Крымдэ “Капитаны культуры” гэһэн шэглэлээр мэргэжэл дээшэлүүлгын һуралсалда хабаадана.

Александр Андриянович гэр бүлэдөө анхаралаа хандуулжа, гурбан хөөрхэн үри хүүгэдээ наһанайнгаа нүхэр Екатеринатай хамта хүмүүжүүлэн ажаһуунад.

- Тон харюусалгатай, ажалдаа нарин, сагаан сэдьхэлтэй, урагшаа һанаатай залуу хүтэлбэрилэгшэ Александр Андрияновичые булта дэмжэнэбди. Олон хэмжээ ябуулгануудта хабаадахадаа, хэһэн ажалайнь үрэ дүн, зоной хандаса эли харагдадаг. Саашадаа улам эршэтэйгээр ажалаа ябуулан, буряад арадайнгаа соёлой хүгжэлтэдэ һайн һайхан хүдэлхэнь яалай! – гэжэ Эрхүү можын Гүрэнэй хуули тогтоолгын зургаанай түрүүлэгшын нэгэдэхи орлогшо, ВАРК-ын вице-президент, “Общество друзей Монголии” гэһэн ниигэмэй түрүүлэгшэ Кузьма Алдаров дэмжэнэ.

Серафима БАЛДАНОВА

Эрхүү хото