«Нютагаа бусаһандаа би жаргалтайб!»

 Улаан-Үдын 3-дахи лингви­стическэ гимназиин алтан медаль, Зүүн Сибириин тех­нологическа университедэй «Дэлхэйн экономико» мэр­гэжэлээр улаан диплом, ал­банай талаар дэбжэн ургал­га... Эдэ баримтанууд буряад хэлэеэ шудалжа, тэрэнэй хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулжа ябаһан Сергей Санхядовта сэхэ хабаатай.

Албанай талаар дэбжэлгэ

Сергей Санхядов Буряад Ула­сай Пенсионно жасын юрын мэргэ­жэлтэн боложо, ажалайнгаа намтар эхилһэн аад, Москва хотын Пенси­онно жасын түбэй аппарадай Даадхалай татабари эмхидхэлгээр де­партаментын хүтэлбэрилэгшэ бо­лотороо ургаһан юм. Ажалай жо­лоо шанга бариһан Сергей Буряад Уластаа, гүрэнэй ниислэл Москвада ажал хэжэ байха зуураа мэргэжэлтэ конкурснуудта нэгэтэ бэшэ шалгар­жа, олон шагнал хайрануудта хүртөө, ниитын ажабайдалда эдэбхитэй хабаадаа. Сергей Санхядовай уда­ридажа байһан Бэшүүрэй аймагай Пенсионно жасын таһаг 2008, 2009 онуудта улас дотороо эрхим гэжэ тодорһон байха юм. Харин 2010, 2011 онуудта нютаг можонуудай жаса­нуудай хоорондо Сибириин феде­ральна тойрогой конкурсдо 1-дэхи һуури, 2014 ондо бүхэроссиин хэмжээнэй конкурснуудта 1-дэхи ба 2-дохи һууринуудые тэрэ эзэлээ һэн.

Шатар нааданда багаһаа дура­тай байһан тула холбоото уласай засагай эмхинүүдэй элдэб шатын мүрысөөнүүдтэ түрэл коллективээ түлөөлжэ, заатагүй илагшадай тоо­до ородог байгаа. Пенсионно жасын түбэй аппарадта хүдэлжэ байхадаа, Оросой Холбоото Уласай Ажалай та­лаар яаманай Хүндэлэлэй грамотаар, «Оросой Пенсионно жасын эрхим» гэһэн энгэрэй тэмдэгээр шагнагдаа һэн. Эдэ бүгэдэ тэрэнэй эрхим мэргэ­жэлтэн, эдэбхитэн байһые гэршэлнэ.

Нэгэл уулзалгаһаа улам...

Теэд нэгэтэ тохёолдоһон ушар тэ­рэнэй ажабайдал эридээр хубилгаа. Ушар юуб гэхэдэ, Москвада ажаһуужа байха үедөө ажалай һүүлээр такси дуудажа, гэртээ бусажа ябахадань, жолоошон: «Ямар яһанайбши? Хэ­лэеэ мэдэхэ гүш?» - гэжэ асуугаа һэн. «Хэлэеэ мэдэхэгүйб», - гэжэ харюу дуулаһан таксист ехэ һэжэглэнги, гайханги янзаар Санхядовые хараад, нэгэшье үгэ бэшэ алдангүй, гэр хүрэтэрнь абаашаа бэлэй. Ажалдаа ехэ амжалтатайгаар хүдэлжэ байгаа­шье һаа, нэгэ аргагүй шухала юумэн минии ажабайдалда алдагдаа гэһэн бодол тиихэдэ тэрээндэ түрөө бэлэй. Тиимэһээл 40 наһа хүрэтэрөө түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй байһан Сергей хэ­лэеэ заабол мэдэхэ ёһотойб гэжэ өөртөө үгэеэ үгэһэн байна. Тиин түрэл хэлэеэ заатагүй шудалха эр­мэлзэлынь булижа, тэрэ 2018 ондо нютагаа бусаха шиидхэбэри абаа һэн.

Сергей Санхядов Улаан-Үдэ хото зөөжэ ерэһэнэй удаа ород хэлэн дээ­рэ «Волки» гэжэ ном бэшэжэ эхилээ. 2019 оной май һарада хэблэгдэһэн түрүүшынгээ ном соо автор буряад арадайнгаа ёһо заншал, хэлэ, соёл, уг унгияа мэдэхэ болохын тула гаталһан замаа зураглаа һэн. Харин «Волки» номойнгоо 2-дохи хубида түрэл бу­ряад хэлэеэ яажа шудалһанаа тэрэ тодорхойгоор хөөрэжэ үгөө.

Өөрынгөө жэшээ дээрэ

Мүнөөдэр Сергей Санхядов Сергей Балдыханов нүхэртэеэ «Тодо бу­ряад хэлэн» («Логичный бурятский») гэжэ түсэл ниигэмэй сүлжээндэ бэе- лүүлнэ. Өөрын байгуулһан түрэлхи хэлэ зааха арга заабаринуудые хэрэглэн, буряад хэлэндэ һургана. Түсэл бэелүүлжэ эхилһээр, Сергей Санхя­дов ниигэмэй элдэб сүлжээнүүдтэ буряад хэлээр һонирходог, түрэл хэ­лэеэ үзэхэ хүсэлтэй 75 мянган дахаг­шатай болоо. Тэдэнэй тоодо өөрөө түрэл хэлэеэ үзэжэ, сэбэр буряадаар хөөрэлдэдэг болоһон Москва хотын ехэ һургуулиин оюутан, Усть-Ордын тойрогой Нүхэдэй аймагта тоонто­той Владислав Архинчеев, өөрын үүсхэлээр хэдэн жэлэй туршада бу­ряад хэлэ үзэжэ байһан Москвагай ород яһанай ажаһуугша Кирилл Ку­ликов гэгшэд.

Сергей Санхядов залуушуулай хоорондо ехэ дэлгэрһэн, мэдээ­жэ болоһон «Shorts» («Reels») фор­мадаар үдэр бүри ород ба буряад хэлэнүүд дээрэ һонирхол татадаг ви­деоматериалнуудые табидаг юм.

- Видеоматериалнууд хэлэн, соёл, түүхэ, гүн ухаан, буряад арадай үзэл суртал гэхэ мэтэ сэдэбүүдтэ зорюу­лагдана. Бидэ материалнууд соогоо залуу үеын зониие буряад хэлэеэ шудалхыень, арадайнгаа соёл руу шунган орохыень баалалтагүйгөөр уряалдагбди. Гэхэтэй хамта «Буряад хүн бүхэн түрэл хэлэеэ мэдэхэ ёһотой!», «Буряад хэлэеэ мэдэхэгүй һаа, ши буряад хүн бэшэш!» гэхэ мэтэ үгэнүүдые ажаябуулгадаа огто хэрэглэдэггүйбди, - гэжэ Сергей Сан­хядов хөөрэбэ.

«Тодо буряад хэлэн» түсэлэй «Хэ­лэнэй аян» («Языковой тур») гэжэ шэглэл онсо тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Сергей Санхядов Сергей Балдыха­нов хоёр буряад яһатанай ажаһуудаг аймагууд руу ошожо, түрэлхи хэлэ­нэй нютаг аялга, соёлой талаар онсо өөрсэ зүйлнүүдые шэнжэлдэг юм. Ниигэмэй сүлжээндэ табигдаһан ви­деоматериалнуудынь ганса Буряад ороной ажаһуугшадай бэшэ, харин ондоо үндэһэ яһатанай һонирхол заатагүй татадаг байна.

Түсэлэй авторнууд Усть-Ордын тойрогой Нүхэдэй, Алайрай, Баян­дайн, Оһын, Эхирэд-Булагадай, Ой­хоной аймагуудаар, Ангарск, Одинск хотонуудаар ажалаа ябуулаа. Тии­хэдэ нютаг хэлэнэй онсо өөрсын шухаг зүйлнүүдые тэрэ зандань үлөөжэ шадаһан Доодо Үдын айма­гай Кушун, Мунтубулук һууринуудай ажаһуугшадтай уулзалга эмхидхэһэн байна.

- Видеоматериалнуудаа гэрэй юрын оршон байдалда буулгажа абадагбди. Хэды олон арадай дуу- нуудые, таабаринуудые, сэсэн мэр­гэн, хошон зугаатай үгэнүүдые арад зомнай мэдэхэ байна гээшэб! Үнэхөөрөөшье, манай буряад хэлэн аргагүй баян, нютаг аялгануудынь манай сэгнэшэгүй баялиг болоно ха юм, - гэжэ түсэлэй авторнууд тэмдэглэнэ.

«Тодо буряад хэлэн» гэжэ түсэлэй шугамаар түрэл хэлэеэ үзэхэ эрмэл­зэлтэй зондо туһатай материалнууд хэблэгдэдэг. Сергей Санхядов өөрөө 40 наһатайдаа, Сергей Балдыханов 25 наһатайдаа түрэл хэлэеэ үзэжэ эхилээ һэн гээд һануулая. Мүнөөдэр «Тодо буряад хэлэн» түсэлэй туһаар буряад хэлэеэ мэдэдэг болохо дура­тай зоной тоо үдэрһөө үдэртэ дээ­шэлнэ гэжэ ажагламаар.

Сергей Санхядов өөрын дураар «Буряад хэлэнэй үндэһэ һуури» гэжэ курс Улаан-Үдэ хотодо таһалгаряагүй ябуулдаг. Ондоо нютаг можонуудта, томо хотонуудта, хари гүрэндэшье ажаһуужа байгаа буряадуудай гуйл­таар Boosty платформо дээрэ онлайн маягаар курс мүн ябуулагдана. Тии­хэдэ Сергей «Харгана» түсэлэйнгөө шугамаар Эрхүү хотын ба Эхирэд-Булагадай аймагай ажаһуугшадта нютаг аялгаар буряад хэлэ заадаг юм. Мүнөөдэр түсэлэй 1-дэхи шата түгэсөө. Усть-Орда тосхондо ажаһуудаг 43 наһатай Евгения Ген­надьевна Тогошиева байгша оной сентябриин 1-һээ «Харгана» түсэлөөр буряад хэлэеэ үзэжэ эхилһэн байна.

- Оройдоо һара хахад сагай тур­шада олон буряад үгэнүүдые мэ­дэхэ болооб, хөөрэлдэжэ һурааб. Энээгээр дүүрэхэ үгы, һуралсалаа үргэлжэлүүлхэб. Түрэл хэлэеэ үзэгты, - гэжэ Евгения Тогошиева хэлэбэ.

Уг унгиһаа таһарангүй

Мүнөөдэр Сергей Санхядов бу­ряад хэлэеэ шудалжа, уг унгиһаа таһарангүй, элинсэг хулинсагууд­най хэд, ямар зон байһан гээшэб гэжэ хүүгэдтээ дамжуулха аргатай болоһондоо баяртай.

- Минии үбгэн аба Прокопий Баргаевич Санхядов бэрхэ, урагшаа һанаатай хүн байһан. Түрэл хэлэеэ ехэ һайн мэдэдэг һэн. Агууехэ Эсэгын дайнай Илалтада өөрынгөө хубита оруулһан габьяатай. Үбгэн абамни 22 мянган түхэриг танкын барилгада дамжуулжа, Иосиф Сталинай Баярай бэшэгтэ хүртэһэн юм. Баян хүн ехэ мүнгэтэй хүн бэшэ, баян хүн һайхан сэдьхэлтэй, һанаан дүүрэн хүн гэжэ би тоолоноб. Мүнөө минии сэдьхэл тэгшэ, нютагаа бусаһандаа би жар­галтайб. Саашадаа буряад хэлэеэ хүгжөөжэ, арадайнгаа уран зохёолдо бэеэ сүм зорюулхаб, - гэжэ Сергей омогорхон хөөрэнэ.

Буряад хэлэеэ шудалжа, дээшэнь үргэжэ ябаһан Сергей Санхядовые наһанайнь нүхэр Ирина Заятовна заатагүй дэмжэн байдаг. 12 наһатай Катя басаганиинь Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи буряад гимназида 6-дахи класста һурадаг юм. Гэртээ түрэл хэ­лэн дээрээ харилсадаг, буряад дуу­нуудаа хужарлан шагнадаг, арадайн­гаа ёһо заншал нангинаар сахин байдаг Санхядовтанай бүлын үри һадаһад арадайнгаа хэлэ мартахагүй гэжэ этигэнэбди.