«Урдаа хараха аха захатамнай»

Алишье нютаг хараад үзэхэдэ, ажалша бэрхэ, талаан бэлиг­тэй, урдаа хараха хүнүүдтэй байдаг гээшэ ааб даа. Эдэ зомнай олондо хүндэтэй, урагшаа hанаатай, олон юумэндэ хабаадал­сажа, бүтээжэ, нютагаа үргэжэ ябадаг. Манай Булаг-Чисаана нютагай аха захатан Жалсан Бадмаевич Дондоковые бүхы Хэ­жэнгын аймаг соо мэдэхэгүй хүн үгы ёhотой.

Жалсан Бадмаевич Дондо­ков аяар холын 1943 ондо, Агууехэ дайнай эгээл эрид хатуу сагта, Хэжэнгын аймагай зүүн захада оршодог бурьялма hайхан аршаан булагтай Булаг нютагта хаба­рай зулгы хаhада алтан дэлхэй дээрэ мүндэлhэн юм.

Бага наhаяа дайнай дүүрэhэн хойно, хүндэ сагта үнгэргэжэ, Бу­лаг тосхонойнгоо эхин hургуули дабан гараад, 15 модоной газарта оршодог Загаhата тосхондо 7 клас­сай hургуулида ороһон байна. 1958 ондо тэрэнээ дүүргэжэ, Михайловка гэжэ шэмээшэг тосхондо hуралсалаа үргэлжэлүүлhэн юм. Тэрэ үедэ Хэ­жэнгын аймагай зүүн талада нэгэл дунда hургуули байhан. 1961 ондо тэрэнээ амжалтатай дүүргээд, айлай ехэ хүбүүн түрэл Чисаанынгаа совхоздо хүдэлөө. Хоёр жэл хүдэлжэ, гэртэхиндээ туhалаад, Шэтэ хото зо­рижо, Н.Г. Чернышевскиин нэрэмжэ­тэ багшын дээдэ һургуулида орожо, түүхын багшын мэргэжэлтэй болоо hэн.

Багшын ажалай бардам алхамууд

Жалсан Бадмаевичай ажалайнь намтар ехэ баяншье, hониншье юм. Түүхын багша боложо, Хэжэн­гынгээ аймагай Могсохоной дун­да hургуулида хүдэлжэ эхилээ. Удаань Дээдэ Хэжэнгын (Эдэрмэг) hургуулида хүдэлөөд, 1979 ондо Доодо Худанай (Ородой Адаг) hургуулида hуралсалай талаар директорэй орлогшо болоhон. Һүүлээрнь Сулхарын, Үлзытын дунда hургуулинуудта директорэй тушаалда ажаллаhан. 1980-яад онуудай дундуур дүрбэн жэлэй хугасаа соо ню­тагайнгаа, Дээдэ Худанай (Чисаанын) сельсоведэй түрүүлэгшээр хүдэлhэн юм. Иигээд лэ гэр бүлэтэеэ Чисаа­на нютагтаа hуурижажа, Үлзытынгээ дунда hургуулида багшын ажалаа үргэлжэлүүлээ.

Шэлэhэн ажалдаа дуратай ха­даа элдэб онол арга хэрэглэжэ, үхибүүдые анхарал татадаг, түүхын hонин баримтануудтай танилсуул­даг байhан. Тиихэ үедэ телевизорээр hуралсалай хэшээлнүүд гарадаг бай­гаа. Һурагшадтаа хэшээлнүүдые ха­руулха, хүн бүхэндэнь даабари үгэхэ, газетэ уншуулжа hургаха, hонин мэдээсэлнүүдые уншаад, тэрэнээ хөөрэжэ, баримталжа hургаха. Нюта­гайнгаа түүхэтэй танилсуулжа, бэрхэ ажалшад тухай хөөрэхэ, амжалтануу- дыень дурдаха. Иигэжэ үхибүүдые өөрын hанаа бодолтой болгожо, ажабайдалай орёо харгыда зүб шэглэлээр ябахыень hургадаг, заажа үгэдэг байhан. 1980-яад онуудаар нютагаймнай олон үбгэд хүгшэд, дайнай ба ажалай ветеранууд амар мэндэ байгаа. Эдэ хүндэтэй зоноо урижа, hонирхолтой уулзалгануудые үнгэргэдэг бэлэй.

Жалсан Бадмаевич нютагайнгаа наhатай зоноор амаргүй хани ба­рисаатай байһан. Гэрээрнь ябажа, зохидоор хөөрэлдэдэг, олон юумэ hонирхожо, hуража абадаг бай­гаа. Эдэ хүндэтэ ветерануудайнгаа Илалтые шэрээлсэhэн ябадалнууд тухайнь ехэ hонин статьянуудые аймагайнгаа газетэ­дэ бэшэжэ, олоной hонорто табидаг байhан, мүнөөшье табидаг. Энэ ажа­лынь амаргүй ехэ нүлөөтэй гээшэ ааб даа. Дайнай ветеранууд олон юумэ хэлэхэ, хөөрэхэ дурагүйшэг байгаа. Жалсан Бадмаевичай ашаар бидэ энэ ехэ баатаршалга гаргажа ерэhэн нютагайхидаа hайн мэдэнэб­ди, саашадаа залуушуулнайшье мэ­дэжэ ябаха. Гансашье дайнда ябаһан зон тухай бэшэ, түрэл нютагайнгаа тамиршад, зүжэгшэд, ажалай вете­ранууд тухай бэшэжэ байдаг. Буряад радиодо нютагайнгаа түрүү хүнүүд тухай хөөрэжэ үгэдэг, арад зон тэрэ­нииень hонирхон шагнадаг.

Һургуулида хүдэлжэ байхадаа, олон наhатай зонтой хөөрэлдэжэ, нютагайнгаа баян, hонин түүхэ бэ­шэжэ, аргагүй ехэ ажал хэhэн бай­нал даа. Хайшан гэжэ манай нютаг­та зон амидаржа, ажал хэжэ, гүрэн түрэтэй хамта дээшээ бодожо, хүл дээрээ гараhыень баримталжа, эли тодоор бэшэжэ үлөөhэн байна. За­луушуулай түүхэеэ мэдэжэ, ажал­ша бэрхэ зонhоо жэшээ абажа, зүб мүрөөр, hайнаар ябахынь түлөө хэгдэhэн ажал гээшэл даа. Нютагаа шэнжэлэлгын музей тайлаха гэжэ ехэ оролдолго гаргаhан. Энэ музей соо Жалсан Бадмаевичай суглуул­жа хэhэн ажалынь табяатай, хүнүүд орожо, уншажа, hонирхожо гарадаг. Һургуулиин үхибүүд танилсажа, эл­дэб конференцинүүдтэ бэлдэжэ, саа- шань дамжуулжа, хөөрэжэ үгэдэг заншалтай.

Иигэжэ түүхын багша Жалсан Бадмаевич үрэ дүнтэйгөөр ажал хэжэ ябаhан. Хүдэлhэн газартаа оролдосотой, олоной түлөө hаналаа табижа ябадагайнь гэршэ - 1993 ондо «Оросой гэгээрэлэй эрхим» гэhэн нэрэ зэргэдэ хүртөө. Энээнhээ гад­на Буряад Уласай Арадай Хуралай, Буряад Уласай Болбосоролой яама­най, Буряад Уласай Засагай газарай Хүндэлэлэй грамотануудаар, бэшэ­шье олон Баярай бэшэгүүдээр шаг­нагданхай.

Һанагдаагүй hайхан зам

«Ажабайдалай харгы орёо, эл­дэб hанагдаагүй замаар абааша­ха», - гэжэ Жалсан Бадмаевич өөрөө хэлэhэн байдаг. Тиигэжэ тэрэ 1998 ондо Хэжэнгынгээ аймагай редак­цида ажалда орожо, сурбалжалаг­шаар, хүдөө бэшэгшэдэй таhагые даагшаар наhанайнгаа амаралта­да гаратараа хүдэлөө. Энэ хугасаа соо хурса гуурhаяа мохоотуулангүй, олон тоото статьянуудые аймагайн­гаа нэгэдэлнүүдэй амжалтанууд, түрүү хүнүүд тухай ород, буряад хэ­лэн дээрэ толилжо гаргадаг байhан. Очеркнуудые, hонин зураглалнуу­дые, шүлэгүүдые бэшэжэ, «Долина Кижинги», «Хэжэнгэ» газетэнүүдэй хуудаhануудые шэмэглэhэн. Жалсан Бадмаевич бүри hургуулиин байха­даа, шүлэг бэшэжэ туршадаг байhан байна.

Бэшэhэн статьянуудынь, шүлэгүүдынь ехэ зохид, гүнзэгы удхатай. Тэдээн соогоо баян буряад хэлэ­еэ бүхыдэнь хэрэглэжэ, уян гоёор, hонирхолтойгоор бэшэдэг юм.

1990-ээд оной дундуур халта сүлөө гаража, үхибүүдэйнгээ үндыжэ, ехэнүүд болоходонь, зохёохы ажа­лаа дахин, шэнэ хүсэтэйгөөр бурьялуулжа эхилээ. Энэ үеhөө шүлэгүүдээ, багахан рассказуудаа аймагайнгаа газетэнүүдтэ, «Буряад үнэн» сониндо гаргажа захалаа. Шүлэгүүдынь түрэл hайхан Чисаана, Булаг нютагуудтаа, үхибүүдтэ зорюулагдаhан. Байгаали­яа наринаар сахиха, түрэл буряад хэ­лэеэ гамнаха тухай гэхэ мэтэ олон он­доо hалаатай юм. Жэшээнь, «Түрэhэн Булаг нютагни» гэhэн шүлэг соонь иимэ уянгата мүрнүүд жэрынэ:

Элдин hайхан дайдамни,

Эгээл тоонто нютагни,

Эжы абымни үршөөлтэй

Энэл даа, минии Булаг.

Эгэршэгүй минии нютагаархид,

Этигэл дүүрэн ажаhуугыт!

Энэ шүлэгынь hайхан дуун бо­лонхой, FМ радиодо ходол зэдэлжэ байхадань шагнахада, шэхэндэ урин, сэдьхэлдэ дүтэ байдаг. Үшөө нэгэ «Буряад хэлэеэ гамнаял» гэжэ шүлэг соонь ехэл зүб бодол заагданхай байдаг.

Буряад хэлэнэйнгээ ирагуу hайханиие,

Баян угалзатама үгэнүүдыень

Мартажа болохогүйл, нүгэл болохо -

Мэдэнэ гээшэ гүт, манай сагтан?!

2014 ондо «Шүлэгүүд - минии хүлэгүүд» гэһэн ном, 2015 ондо энеэ- дэтэй, хүхюутэй богонихон расска- зуудаа «Шог зугаа хөөрөөнүүд» гэhэн ном болгожо гаргаа.

Олон жэлдэ амжалтатайгаар ай­магайнгаа редакцида хүдэлжэ бай­хадаа, Буряадайнгаа сэдхүүлшэдэй конкурсдо хабаадажа, таба дахин лауреат болоhон. Тиигээд Оросой Сэдхүүлшэдэй холбооной гэшүүн болоhон байна. Бүхы бэшэhэн ста­тьянуудаа нэгэдүүлжэ, «Край родной - долина Чесаны» гэжэ ном хэблэжэ гаргахаяа байна.

Жалсан Бадмаевич Софья Санжи­евна нүхэртэеэ хоёр бэрхэ хүбүүдые гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ табинхай. Табан ашанараа, хоёр гушанараа хаража, баярлажа hуудаг. Арсалан хүбүүниинь город­то түбхинэнхэй, нютагайнгаа зондо, СВО-до ябаhан хүбүүдтэ, Чисаанын­гаа дасанда ехэ туhа хүргэжэ байдаг. Алдар хүбүүнтэн нютагтаа түбхинэжэ, амар амгалан байдалтай ажаhуудаг.

Иимэл хүн юм даа манай хүндэтэ, урдаа хараха Жалсан Бадмаевич Дондоков.

Дашима ЦЫБИКОВА, багшын ажалай ветеран