Харгыеш заагша багшашни хэн бэ?

Ажабайдалай, жаргалай түлөө,

Далита бодолнуудай түлөө

Эсэгэ орондоо, тандаа,

Буряадай хүбүүнһээ баярые хүргэнэб!

Алексей Уланов

Загарайн аймагай Эрхирэг ню­тагта аргагүй һонин хуби заяатай эхэнэр ажаһуудаг юм. Энэ хадаа хэн бэ гэхэдэ, Анна Гармаевна Дамбиева мүн. 1935 оной ноябриин 5-да Забайкалиин хизаарай Шэтын районой Туяан (Авдей) нютагта колхознигой гэр бүлэдэ түрэһэн Анна Гармаевна 90 наһанайнгаа баяр мүнөө угтажа байхадаа, үнгэрһэн сагаа дурса­ха үедөө тэрэ хүндэ хүшэр үедэ эдеэ хоолой түлөө орооһоной хоолосуудые түүдэг байһанаа мартанагүй бшуу. Угдаанайнгаа дунда һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Агын багшанарай училищи ороо бэлэй. Залуудаа бэлигтэй спортсменка байһан хадаа эр­хим һуралсал спорт хоёроо ам­жалтатайгаар бэелүүлэн байха­дань, дэмы бэшэ иимэ басагад тухай һайханаар хэлэдэг шуу: гоё сэбэрхэн, эдэбхитэн, спортсменка, комсомолка. Агын педучилищиин волейбольно коман­датай хамта бүхы Эхэ орон со­огоо ябаһан алдартай.

Ажалдаа амжалтатай, ажабайдалдаа жаргалтай

1959 ондо манай героиня сэбэр гоё мо­ряк Бато-Доржо Базаровта хадамда гара­жа, табан хурган шэнги табан хүүгэдтэй болобо. Тиин эбтэй эетэй гэр бүлэдэнь гурбан хүбүүн, хоёр басагад түрэһэн байна. Тэдэнэр үхибүүдээ һайнаар хүмүүжүүлээ, мүнөө үедэ 9 аша, зээнэр, 12 зээнсэрнүүд эхэ эсэгынгээ нэрые дээ­рэ үргэжэ ябана. Энэл даа эхэнэр хүнэй, эхын жаргал! Гэхэтэй хамта зүрхэ сэдьхэл­дэнь хадхууртай ушарнууд дайралдаа: наһанайнь хани нүхэр, басаганиинь мор­доо. Гэбэшье Анна Гармаевна мүхөөгөө үгтөөгүй!

Эхин классуудай багшаһаа эхилээд, Эрхирэгэй дунда һургуулиин захирал болотороо мэргэжэлтэ харгыгаа даба­жа гараба. Аяар 40 жэл соо һургуулидаа амжалтатай хүдэлһэн багша, захирал 60 жэл соо компартиин гэшүүн ябаһан байна. 1978 ондо эдэбхи үүсхэл ехэтэй, ехэ оролдосотой Анна Гармаевнагай ашаар Эрхирэгэймнай һургуули дунда һуралсалай болоһон юм. Тэрэшэлэн эндэ багшанарайнгаа коллективые шадамар бэрхээр ударидаһан хүтэлбэрилэгшын аша габьяа, оролдолго бултанда мэдээжэ болоо бэлэй. Ажабайдалай үргэн харгы­да үхибүүдые гаргаха хэрэгтэ хүүгэдтэ ду­ратай, тэдээндэ ехэ эрилтэнүүдые табиха аргатай шанга, бэрхэ багшанар ехэ үүргэ бэелүүлээ бшуу. Хэды олон үхибүүд баг­шынгаа - Анна Гармаевнагайнгаа жар­галтай хуби заяанда дайралдаһандаа, мүнөөшье хүрэтэрөө баярай үгэнүүдые хэлэжэ, һайн һайханиие хүсэжэ ябадаг гээшэб! Тиигээдшье багшын ээм дээ­рэ хэды ехэ харюусалга ерээдүйн үетэн бүхэнэй түлөө табигданаб?! Юуб гэхэдэ, багша гансашье эрдэм һуралсал заана бэшэ, зүгөөр үхибүүд муу һайниие илга­ха аргатай, тиин шанга хүсэл зорилготой, һайн сэдьхэл зүрхэтэй, баян досоохитой хүн болохоор хүмүүжүүлхэ болоно бшуу. Багшын ухаан бодол, гар соо үхибүүнэй ерээдүй ороно ха юм. Харин һургуулида бэе бэеэ һэлгэхээр бэлэн, халуун зүрхэтэй, бэрхэ багшанарай бэе бэеынгээ дүршэл халан абахадань, амжалта хаа-хаанагүй туйлагдана. Тус һургуули дүүргэһэн олон хүн түрэл һуралсалайнгаа гуламтада бусажа, һурган хүмүүжүүлэгшэдэйнгээ харгалзалга доро бэрхээр хүдэлжэ эхилээ. Үнэхөөрөө, Анна Гармаевна­гай байгуулһан үетэнэй нягта холбоон таһарнагүй, тиимэһээ бултанда, иланга­яа залуу багшанарта бодото жэшээнүүд, һайн ёһо заншалнууд болонхой бшуу.

Энеэдэтэй ушарнууд олон. Һургуулиин хулигаан аашатай үхибүүд захирал-багшаһаа айдаг, ехэ хүндэлдэг, холоһоо хараад, ехэшүүлшье шууяхаяа зүрхэ ал­дадаг, хоорондоо наншалдахаяа боли­дог, тиимэһээ ара нюргандань “Анна Гро­миловна” гэжэ шэнэ нэрэ, обог үгэнхэй байгша бэлэй.

Би нэгэтэ хүршэнэрэйнгөө гэрэй ха­жууда хараа бэлэйб: хоёр һогтуушаг за­луу хүбүүд бэе бэеэ таталсажа эхилбэ. Энэ хадаа түрын үедэ болобо. Анна Гар­маевна тэрэ хоёрые самсынь захаһаа хо­юулайнь таһа бажуугаад, газар руу нан­шажархиба, тиигэмсээрнь “хэмнай ман­да добтолбо гээшэб” гэһэн хоёр танижа, аягүйрхэн, абяагүй боложо, элүүршнүү болоо бэлэй! Багшые хүндэлхэ гээшэм­най ехэ удхатай бэд даа! Бүхы залуушуу­лайнгаа түлөө һанаагаа зободог, хоб жэ­бээр һонирходоггүй, сэхэ сэбэр зантай, ноёд һайдай урда һаймһаржа ябадаггүй захирал коллективэйнгээ урда дүтын, ерээдүйн түсэбүүдые табижа шададаг, хүнтэй нүхэсэхэ аргатай, һайхан сэдьхэл­тэй, урагшаа һанаатай, урма зоригтой ябаһан Анна Гармаевна Эрхирэг нюта­гай бодото патриот болоно бшуу.

Байгаали болон генээр үгтэһэн үндэр гоё бэетэй, сэбэр һайхан шарайтай баг­ша-захирал ажабайдалдаа дуратай, наһатайшье болоо һаа, сарюун, дорюун зандаа, ухаатай сэсэн зандаа. Хүн бүхэндэ иимэ һайханаар ажаһуухыемнай бурхан манда үгэг лэ, үдэр бүхэндэ баярлажа, Анна Гармаевна шэнгеэр жаргажа булта ажаһууял! Үнэхөөрөө, суута Коко Шане­лиин үгэнүүдые дурсаха дурамни хүрэнэ: “20 наһандамнай байгаали манда нюур үгэнэ, 30 наһандамнай ажабайдал ма­ниие шабардан зуурана, харин 50... бидэ өөһэдөө тэрэ габьяада хүртэхэ ёһотой болонобди!”. Эдэ үгэнүүд Анна Гармаев­нада ехэ таарана. Баян ажабайдал, орол­досотой ажал тухайнь олон тоото шаг­налнууд, хүндэлэлэй грамотанууд (Эрхи­рэгэй хүндэтэ эрхэтэн, Буряадай АССР-эй габьяата багша...) хөөрэнэ. Мүнөөшье хүрэтэрөө залуу зондоо захяа заабари­нуудые, үреэлнүүдые хэлэжэ, хадагуудые абажа, табижа, худа худагынараа угтажа, буряад ёһо заншалаараа худагын түрүү боложо байһаниинь хэды һайхан бэ!

Манай Эрхирэг нютагта бодото жэшээ абахаар хүндэтэ хүн бии гэжэ илангаяа залуушуул омогорхохол ёһоороо омо­горхоно бшуу! Буряад ороноймнай оюун ухаанай, зүрхэ сэдьхэлэй байдал иимэл бэрхэ зоной намтар дээрэ тогтодог шуу!

Үглөө бүхэндэ наранай һайханиие хаража,

Үдэр бүхэндэ үреэлэй һайханиие шагнажа,

Үдэшэ бүхэндэ үнгэрһэн наһаяа дурсажа,

Элүүр энхэ, эрхим баялигтай,

Хармаандаа дүүрэн хашарһатай,

Мүнхэ бэетэй, мүнгэн жолоотой,

Эбтэй эетэй,

Амгалан тэнюун, дорюун

Ажаһуухатнай болтогой!

Дарима ДАМПИЛОН, Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ