Хужарай хурса хурдан хүбүүнэй одо заяан

Уласай Физкультура болон спортын агентствын зүгһөө “Спортдо шэн габьяагай” медаляар, Буряад Уласай Арадай Хуралай болон Буряад Уласай Засагай газарай зүгһөө Хүндэлэлэй грамотаар, 2009 онһоо Буряад Уласай Толгойлогшын 5 дахин Баярай бэшэгтэ хүртэһэн, Буряад Уласай Соёлой яаманай “Соёл” гэһэн тэмсээндэ 3 дахин илаһан, Буряадай Спортын яаманай зүгһөө “Алтан Олимп” шагналда 2005 онһоо жэл бүри хүртэжэ байһан Буряадай түрүү сэдхүүлшэдэй нэгэн Борис Владимирович БАЛДАНОВ эдэ үдэрнүүдтэ түрэһөөр 50 наһанайнгаа ойе тэмдэглэжэ байна.

Уридша һанаатай хүдөөгэй багшанар

Дабаанай саана дабаан гэдэг. Нэгэ үндэр дабаагаа гаталаад, хүн гээшэ амяа абан зогсодог, юун хэгдээб гэжэ дүн гаргадаг. Тэрээн мэтэ манай гуурһа нэгэтэ нүхэр Борис Балданов ажабайдал, ажал тухайгаа зон нүхэдтэйгээ сугтаа бодоод үзэхэ гэбэ хаяа?

Юрэнхыдөө, Борис Владимирович ниитын, зоной хүн, мүнөө коллективэймнай профсоюзна ударидагша гээшэ. “Буряад үнэнэй” ветерануудай айл бүлэнүүдтэ юун боложо байнаб, хэндэнь туһалха ёһотойбди – хуу ойлгоод, согсолоод ябадаг.

Хадхууртайхан шог үгэтэй, хүлеэгдээгүй, һанаанда ороогүй юумые “сэхэ табидаг” нүхэрнай ха юм. “Мэдэхэгүй” гэһэн мэхэтэйхэн ябадалтай хүн бэшэ. Теэдшье орьёл һарьдагууд шадарнай сэхэрмэг хүнүүднай ажаһуудаг гү?

1975 оной декабриин 13-да Владимир Жамсаевич Сэсэгма Жаповна хоёрой гэр бүлэдэ табадахи, одхон хүбүүниинь мүндэлөө бэлэй. Найман һара дээрээ унадаг үбшэнтэй, ядаруухан үхибүүн түрэһэн юм. Абаһаар тархи руунь тарилга хэжэ эхилһэн. “Хүн болохонь хай даа” гүүлэһэншье байха. Эжынь арга хургаяа бэдэржэ, абынь нютаг Таһархайн таримдадаг үргэлшэ хүгшөөдэ абаашаһан бэлэй. Долёобортоо домтой хүгшэнэй аргалалга тон тааража, үхибүүн һайн тээшээ заһаран эдэгэһэн. Удаадахияа эмшэдтэ абаашахадань, тэдэнь гайхалдаһан, үхибүүгээ һэлгээд асараа гүт гэлдэһэн ха.

Сэсэгма Жаповна эжытэеэ, Булат хүбүүнтэеэ

Гэбэшье, Борис саг соогоо хүлдэ ороогүй, 3,5 наһатайдаа ябажа эхилһэн, 3-тайдаа хэлэндэ ороһон. Нюдэнэйнь хараа муу, аяар +9 байһан юм.

Хужарһаа холо бэшэ, Баруун Нуга гэжэ газарта, үзэсхэлэн байгаалиин оршондо, сэсэг ногоон соо бага наһаниинь үнгэрөө. Таабайнь эгэшэ Долгор теэбии хүбүүе найжалдаг, харалсадаг байгаа. Абань тракторта хүдэлхэ сүлөөгүй, эжынь мал шахан таргалуулдаг ажалтай һэн.

Эгээл 4-5 наһатай байхадань, Улаан-Үдэһөө оюутад хүдөөгэй практикада тэрэл Баруун Нугада ерээд, бишыхан хүбүүе үзэгтэ һургажархёо һэн. Үшөө Москвагай саг тухай ойлгуулжа үгэһэн. Иигэжэ Борисай түрэлхиин һүбэлгэниинь элирээ бэлэй.

1982 ондо Борис нулевой класста ороо. Марина Очировна Маланова багша угтан абаһан. 4-дэхи классһаа Горхоной дунда һургуулида ороходонь, “аашатай Балдановтанай” нэгэн гээд, шоо үзэнги байһан ха. Харин классай хүтэлбэрилэгшэ Дора Доржиевна Степанова хүбүүе дэмжээ һэн. Борис байн-байн “эрхим” гэһэн сэгнэлтэнүүдые абадаг болобо. Хужарайнгаа дунда һургуулида һурахадань, буряад хэлэнэй багша Зоя Дамбиевна Сухеева түшэг тулгууринь болоһон.

Бүхы дээрэнь абаад үзэхэдэ, Борис һуралсалдаа нэгэтэшье жэгдэ ябаагүй. 9-дэхи класста ГЭК тушаахадаа, буряад хэлэнэй диктантын түлөө “2” сэгнэлтэ абаһан юм. Анханайл ондороотой, сондороотойхон... Теэд химиин багша Софья Доржиевна Степанова, тоо бодолгын багша Зинаида Жаповна Шагдурова, түүхын багша Ольга Сыреновна Шаргакшанова, ород хэлэнэй түрүү багшанар Светлана Жалсановна Степанова, Долгорма Дашиевна Таряшинова юумэнэй саанахи далда удхые харадаг, ойлгодог, холын хараатайнууд байгаа һэн бэзэ.

Б.В. Балданов физкультурын багша Родион Арданович Холбоевые онсо тэмдэглэнэ. Нюдэнэй муу хараатай ушарһаа Борис физкультураһаа сүлөөлэгдэбэшье, багшань баскетболоор, волейболоор, футболоор мүрысөөнүүдтэ нюусаар абаад ябашадаг байһан юм. Харин ажалай багша Мунко Батаевич Майоров үхибүүдые уран дарханда һургахаһаа гадна, хэһэн юумыень наймаалуулжа һургадаг байгаа. Шэмхэдэ тракторай хойно поли дээрэ үлэһэн хартаабха үхибүүд суглуулжа хадагалдаг, зондо худалдадаг һэн. Олоһон олзоһоо хүүгэд түрэһэн үдэрөө тэмдэглэдэг бэлэй. Иимэ уридша һанаатай хүдөөгэй багшанарта – магтаал!

Нюдэеэ эмшэлүүлһэниинь - онсо туйлалта

Борис бүри багаһаа өөрэхэн, хэндэшьеб ходо түшэглэжэ, хайра эрижэ ябаһан хүн бэшэ. Юумэнэй арга хургые өөрөө олоод лэ байха. 1987 ондо иимэ ушар болоһон ха. Хэрэнэй поликлиникэдэ арбан нэгэтэй хүбүүн нюдэнэй эмшэниие гарһаань абажа хэлээ гэхэ: “Тамара Гундыновна, таниие партиин 27-дохи съезддэ телевизор соо хараад олоогүйб...”. Эмшэн ехэл гайхан баярлаа, урагшаа һанаатайгаар эмшэлээ һэн бэзэ.

Нюдэеэ эмшэлүүлхэдээ, республикын больницада эжытэеэ хэбтэдэг байһан һаа, һүүлдэ 1990-ээд онуудаар Эрхүү хотодо нээгдэһэн “Микрохирургия глаза” гэжэ Фёдоровой клиникэдэ өөрөө бэшэг бэшэжэ, харилсаа тогтоогоо һэн. Операци хүүлһэнэй удаа нюдэнэй харасань һайжаржа, +2 болоһон юм.

«Заатагүй сэдхүүлшэн болохоб...»

Бүри багаһаа Борис хүбүүн журналист болохоб гэһэн хараатай һэн. Ахалагша классуудта “Правда Бурятии”, “Буряад үнэн”, “Советский спорт” болон бусад сонинуудые алдангүй уншадаг болобо. Теэд өөрөө алдуунуудтайгаар бэшэдэг һэн тула 10-11-дэхи классуудта һуража байхадаа, Новосибирскын гүрэнэй университедэй Буряадай филиалда заочноор һураа. Түрүүшээр даабаринуудаа дүүргээд эльгээхэдэнь, “хоёр”, “гурба” сэгнэлтэнүүд ерэдэг һаа, удаалан “дүрбэнүүдые” абадаг болоһон юм.

- Тиихэдэ хүнһөө өөрһөөнь лэ ехэ юумэн дулдыдадаг гэжэ үнэхөөр ойлгооб. Өөрөө зүдхэжэ, зүрхэлжэ, өөрын зүргэ гаргаха хэрэгтэй гэжэ... – гээд, үшөө нэгэ һонин ушар тухай хөөрэбэ.

БГПИ-дэ хоёр жэл удаа дараалан шалгалтануудые тушаагаад, орожо шадаагүй. Гурбадахи туршалгадаа, 1995 ондо, нэгэ балл дуталдашаба. Энээнһээ урда аграрна колледж юумэ руу ороодшье туршаһан, теэд һанаандань таараагүй. Яалтайб?

Нагасынгаа заабаряар ректортэ сэхэ ошобо. Теэд тэрэнь үглөө мүнөө ерэхэ юм гээд лэ, аяар долоон хоногто ерэхыень үглөөнһөө үдэшэ болотор хүлеэгээд һууба.

- Степан Владимирович, журналистикада һураха аргагүй ехэ хүсэлтэйлби даа. Теэд, халаг, нэгэ балл дуталдашоо, - гэбэ.

- Ороод һурыш даа, захиралтада гар табихаб, - гэбэ ректор.

Одоо дали ургаһандал хиидэжэ ошобо. Л.М.Балдуева, Б.Б.Будаин, А.Б.Санжаева, С.Б.Раднаева багшанар өөр өөрын эрилтые табяал һэн бэзэ. Теэд Бориснай бэрхэшээлнүүдһээ тунхаряад, хойшо алхам хээ гэжэ һанабал, буруутахат. Бүри үсэдлөөд ябадаг болобо. Байн-байн “табанууд” ялалзажа эхилбэ.

- Нэгэтэ Америкын индеецүүд маанадта айлшалба. Энээн тухай бэшэхэ оюутан ерэбэгүй. Любовь Михайловна намайе бэшээд туршал даа гэбэ. Бэшээд, “Буряад үнэн” сониной залуушуулай таһагые даагша Туяна Владимировна Самбяловада абаашажа үгөөб. Апрелиин 12-то тэрэмни газетэдэ гарашаба. Хаха баярлабаб. Тэрээнэй удаа Горхоной һургуулиин ойн баяр, нэгэ класста һураһан хүбүүдэйнгээ пилорама дээрэ хүдэлжэ байһан тухай мэдээсэлнүүдые гаргуулбаб. Досоомни миин жэрьежэ байһандал, һайхан мэдэрэл түрэдэг болобо, - гэжэ Борис Владимирович дурсан хөөрэнэ.

Азатайл байгаа юм, Борис! Гансашье Борис бэшэ. Тэрэ үедэ А.Л. Ангархаевай хүтэлбэри доро “Буряад үнэн” – “Дүхэриг”, “Бизнес-Олзо”, “Спорт Тамир”, бусадшье сонинууд бии болоод, ажабайдал орьёлжо байгаа. Ц.Ц.Дондогой, Т.В. Самбялова, Б.Д.Орбодоева мэтын дүршэлтэй журналистнууд залуушуулые халан абаад, алдууень заһажа гаргадаг болоо. 1996 ондо Лопсон Гергенов, Батомүнхэ Балданов, Бадмажап Гындынцыренов, 1997 ондо Баяр Балданов, Владимир Дашанимаев, удаань Даши-Доржо Болотов, Лидия Цыбикова, гадна Валерия Намсараева, Цырен-Бутит Надцалова, Ешигма Цыбенова - олон нэрэнүүд мэдээжэ боложо эхилээ.

Олимпиин гал дамжуулагша

Энэ хугасаада манай гол герой юу хэжэ байгааб? Институдта һуража байха зуураа толгойгоороо хэблэл руу хамжан орошоһон юм. БГУ-гай багшанар Г.Д.Будаева, О.Б.Бадмаева, бусад залуушуулай үүсхэлые бүримүһэн дэмжээ.

Сонинууд шэнэ орьёлнууд тээшэ дуудажал байгаа. Залуу мэргэжэлтэнэй ажабайдалдань ушарһан бүхэдэлхэйн удхатай нэгэ түүхэ тухай хөөрэел даа.

2005 ондо һэн ха, май һарада. “Буряад үнэнэй” шанда хүртэхын түлөө эстафетэеэ үнгэргэлсөөд, редакцидаа ерэжэ, Интернет соо оробо ха. Олимпиадые угтуулан, эрхим бэлигтэй спортсменүүд тухай эссегэй конкурс соносхогдоо гэжэ бэшээтэй байба. Суута фигуристка Ирина Роднина тухай баримтата фильм анхаран хараһан байжа, нэгэ хуудаһанай зэргэ зураглал “моторлоод” ябуулжархиба.

- Эльгээн сасуу мартажархёо һэм. Гэнтэл нэгэтэ сахилгаан мэтэ мэдээсэл бууба. Орос Уласай аяар 130 мянгаад авторнууд соо 10 хүнэй тоодо Борис Балдановай зураглал шэлэгдээ гэжэ байба. Иигэжэ “Буряад үнэнэйнгөө” бүхы редакциие хүлгөөгөөб даа. Тиигэжэ Олимпиада руу замаа нээһэнби. Түрүүшээр Италиин Генуя хотодо Олимпиин факел дамжуулгын эстафетэдэ хабаадаа һэм. Ошоходомни үнэнэйхид, однокласснигуудни харгыдам мүнгэ суглуулжа үгөө, - гээд, Борис Владимирович дурсан хөөрэбэ.

Италиин Генуя хотодо Олимпиин гал дамжуулгын үедэ

Нангин һүлдэтэ гал үргөөд гүйжэ ябахадаа, Борисай толгойдо ямар бодолнууд түрөө һэм? Түрэһэн гараһан нютагынь, саһан дуулгата Саяанууд һанагдаа һэн гү? Хэн хүшэтэн тэрээниие үргөөд, иишэ, Генуя руу эльгээжэрхёоб? Үнэн дээрээ, энэ ушарай далда ехэ удхатай байһаниинь, бүхы арадтаймнай нэрэ хүндын хэрэг байһаниинь ойлгосотойл һэн бэзэ.

Олимпиин наадануудай гол һүлдые

Ошотуулан танай гүйхэдэ,

Бүхы дэлхэй альгаа ташаа,

Бидэнэр альгаа ташаабди.

Сочидо болоһон Олимпиадые

Соносохо, хараха золтой,

Урма зориг түрүүлмэ

Универсиадада ошохо золтой.

Спортын эрхим сурбалжалагша

Соёлоо үргэн ябаналта,

Лауреат болон тодоржо,

Лаб түрүүлэн дабшаналта.

“Алтан Олимп” шагналаа

Алтан хоймортоо тахижа,

Арад зондоо хүндэтэй

Алдаршажа ябахатнай болтогой!

Буян хэшэгынь дэлгэрһээр

Мэдээжэ спортивна комментаторнууд Бадма Цыремпиловэй, Бато-Мүнхэ Жигжитовэй, Валерий Сыдеевэй халуун гуурһые халан абаад, мүнөө гүрэн түрын сонинууд соо нэрэтэй түрэтэй толилолгонуудаар суурхажа ябана юм. В.М. Сыдеевэй удаа “Спорт Тамир” сониной эрхилэгшэ ябаа.

Он жэлнүүд үнгэрнэ. Хужарай хурса хурдан хүбүүнэй одо заяан гэрэлтэһээр, буян хэшэгынь дэлгэрһээр.

«Алтан Олимп» шагналда хүртэгшэд

Бористаа, Борис Владимировичтаа, эрхэ бэрхэ Булат хүбүүндэнь, Сэсэгма Жаповна эжыдэнь али бүгэдын һайн һайханиие хүсэжэ, ажалдаа, ажабайдалдаа золтой, жаргалтай ябахыень хүсэе!

Галина (Доржи-Ханда) БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА, 1997 онhоо 2012 он болотор «Буряад үнэн»-«Дүхэриг» сониной редактораар хүдэлhэн, Буряадай болон Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ