Эрдэм ехэтэй, эрхим нэрэтэй

Тэрэ буряад арадайнгаа үндэhэн зохёолнуудые ба түүхэ бэшэгүүдые шэнжэлхэ хэрэгтэ бүхы хуби заяагаа зорюулһан аша габьяатай. Элитэ эрдэмтэнэй үргэн ехэ хүдэлмэринүүдэй ашаар буряад арадай сэнгүй баялигууд – түүхэ бэшэгүүд - шэнээр ами оруу­лагдан хэблэгдэнэ.

Угайнь алтан һабагша

Лариса Бадмаева 1951 ондо Агын Буряадай тойрогой Зугаалай нютагта түрэһэн намтартай. Нагаса абань - Сундраагай Сэбээн гэгшэ - дээдэ гарай алташа, мүнгэшэ дархан байгаа. Сүүгэлэй даса­най барилгада ехэ хубитаяа оруулһан. Дасанай түмэр гэшхүүрнүүдэй нюурта «СС» (Сундраагай Сэбээн) гээд гагнажа һиилэһэн тэмдэг мүнөөшье хүрэтэр бай­даг юм. Бэлигтэй буряад уран дарханда ород санаартан хандажа, Ага тосхондо хэрээһэтэ шажанай сүмын барилгада туһаламжа үзүүлхыень гуйһан ха. Сундраагай Сэбээн зүбшөөлөө үгөөд, сагаан шулуун сүмын нарин хүдэлмэринүүдые бүтээһэн байна.

Лариса Батоевнагай эжынь – Цыпел­ма Бальжинимаевна Бальжинимаева - 45 жэлэй туршада Шэтэ можын ба Буряад Уласай хүдөөгэй һургуулинуудта буряад ба ород хэлэнүүдэй багшаар хүдэлһэн. «РСФСР-эй габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн, «Ажалдаа шалгарһанай түлөө», «Агууехэ Эсэгын дайнай үедэ габьяата ажалай түлөө» гэһэн медальнуудаар шагнагдаһан. Тэ­рэнэй хажуугаар буряад хэлэнэй хэдэн һуралсалай номуудые бэшэһэн габьяатай. 90 наһа гүйсөөд байхадаа, 2014 ондо, Николай Лугинов гэжэ яхад уран зохёолшын найруулһан «Кустук» гэжэ но­мые ородһоо буряад хэлэндэ оршуулжа хэблэһэн байна. Тэрээн соонь Кустук гэжэ нохой тухай зүрхэ шэмшэрүүлмэ түүхэ зу­раглагданхай. Зэбүүрхэмэ шэрүүн абари зантай эзэниинь нохойгоо бүдүүн түмэр гэнжээр сохижо зобоодог байһан тухайнь уран хурсаар бэшэгдэнхэй. Иигэжэ Цы­пелма Бальжинимаевна зуу наһанайнгаа орьёл руу жолоогоо залаад ябаашье һаа, ном бэшэжэрхихэ шадалтай һонор, сарюун байгаал даа!

«Багшанартаа баярые хүргэнэб!»

Лариса Батоевна дунда һургуулиин удаа Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй буряад хэлэ бэшэгэй таһагта ба хари хэлэнүүдэй дээдэ hургуулиин англи хэлэ­нэй факультедтэ һуража, амжалтатайгаар түгэсхэhэн намтартай.

«Та, буряад, ород, англи хэлэнүүдые шудалһан мэргэжэлтэн аад, ямар ушараар хуушан монгол хэлэ бэшэг шэнжэ­лэгшэ болообта?» – гэһэн асуудалда Ла­риса Батоевна иигэжэ харюусана:

- Би дээдэ hургуулиин удаа Монгол, буддын шажан ба Түбэдые шудалалгын институдай аспирантурада эрдэм мэдэ­сэеэ дээшэлүүлхэ хүсэлтэй ороо hэм. Тэн­дэ Лубсан Доржиевич Шагдаров ба БалДоржи Бадараевич Бадараев гэжэ ехэ эрдэмтэй багшанарай хүтэлбэри доро хуушан монгол хэлэ бэшэг шудалhандаа, хуби заяандаа баяртайб. Монгол туургата арадуудай түүхын хүгжэлтэдэ сэгнэшэгүй ехэ хубитаяа оруулhан багшанараа би зүрхэ сэдьхэлдээ эгээл hайханаар дурсан hанажа, доро дохин, баярые хүргэжэ ябадагби.

Мунхаг байһаниинь худал

Залуу эрдэмтэн шэнэ газарта хүдэлжэ эхилхэдээ, нэн түрүүн буряад арадайнгаа түүхэ бэшэгүүдэй айхабтар баян суглуулбари хараад гайхаhанаа мартадаггүй. Ганса угай бэшэгүүд ба үльгэр түүхэнүүд бэшэ, харин гүн ухаанай, hургаал ном­нолой, эмнэлгын, түүхын болон толи бэшэгүүд манай саг хүрэтэр гамтайгаар дамжуулагдан ерэhэниинь гайхалтай байгаа. Тэдэ бүгэдэнь манай элинсэг ху­линсагуудай гүнзэгы эрдэм мэдэсэтэй, үндэр хүгжэлтэтэй байhые гэршэлнэ. Совет засагай үедэ: «Буряадууд өөрын үндэhэн үзэг бэшэггүй, мунхаг арад байhан. Гансал 1917 оной Октябриин хубисхалай hүүлээр эрдэм hуралсалтай боложо гэгээрhэн», - гэжэ хэлэгдэдэгынь тон худал байшоо бшуу!

Монгол туургата арадууд түүхынгээ хүгжэлтэдэ арбаад янзын бэшэгүүдые хэ­рэглэжэ ябаhан: хуушан монгол, тодо бэ­шэг, вагиндра, дүрбэлжэн бэшэг, соёмбо, жужаань бэшэг, киданиин бага бэшэг, ки­даниин ехэ бэшэг, уйгаржан бэшэг, лата бэшэг, кириллицэ.

Урдань буряад айл бүхэн гэртээ за­абол номуудтай байха гэжэ оролдодог байгаа. Адуу малаа худалдаад, аяар хо­лын Хитадай Бээжэн, Монголой Үргөө, Түбэдэй Һаса хотонуудhаа айхабтар хо­морой ба үнэтэй сэнтэй номуудые захи­жа асаруулдаг байhан түүхэтэй. Тиигээд ном бүхэнөө нангин зүйл гэжэ тоолодог, ехэ гамтайгаар хандадаг байhан гэжэ эли. Жэшээнь, ном уншахынгаа урда тээ за­абол гар нюураа угаагаад, сэбэр хубсаhа үмдэхэ. «Yльгэрэй далай», «Доржо Жод­бо», «Алтан Гэрэл» г.м. бурхан шажанай нангин номуудай хажуугаар сэсэн мэргэн hургаалнуудтай шүлэглэмэл зохёолнуу­дые уншадаг hэн ха.

«Эрхим баялиг – эрдэм, дунда баялиг - үри хүүгэд, адаг баялиг – эд зөөри» гэжэ оньhон үгэ эртэ урдын сагта мүндэлhэн түүхэтэй. «Ном» гэжэ үгэ «номус» гэhэн грек үгэhөө үндэhэтэй. Монголнуудай эртэ урдын түүхэ бэшэгүүд соо «дэбтэр», «ном» г.м. грек арадай үгэнүүд дайралда­даг. Мүнөө үеын Сибириин энциклопеди соо иигэжэ бэшэгдэhэн: «Сибириин ара­дууд сооhоо гансал буряад арад өөрын үндэhэн үзэг бэшэгтэй». Энээн тушаа илангаяа залуу үетэндэ ойлгуулхань шу­хала. Манай залуушуул эрдэм бэлигтэй, оюун ухаатай, үндэр хүгжэлтэтэй арадай түлөөлэгшэдбди гэжэ мэдэхэ ёhотой.

Хорюултайшье һаань...

- Совет засагай үедэ хуушан монго­лоор бэшэгдэhэн номуудые уншахань, шэнжэлхэнь ехэ хорюултай байгаа, - гэжэ Лариса Батоевна онсо тэмдэглэнэ. - Ямаршье гүрэндэ шэнэ засаг тогтоходоо, нэн түрүүн мэдэлдээ абаhан арадайнгаа үндэhэн хэлэ бэшэгые, түүхэ соёлые, ёhо заншалнуудые hалгажа, үгы хэхые орол­додог.

1937 ондо СССР гүрэн соо хуушан монгол үзэг бэшэг «феодально-теокра­тическа, дайсадай, панмонголистнуу­дай бэшэг» гээд соносхогдожо, хайра гамгүйгөөр хюдагдажа эхилhэн гэжэ мэдэнэбди. Урданай номууд шатааг­дажа, эгээл түрүү эрдэмтэй буряадууд буудуулһан. «Хуушан монголоор унша­даг, бэшэдэг хүнүүд булта эндэ суглараг­ты!» - гэhэн соносхолнууд хаа-хаанагүй үлгэгдэжэ, сугларhан хүнүүд тэрэ дары тушаагдажа абтаад, түрмэ сүлэлгэнүүдээр эльгээгдэдэг байhан. Һүрдэhэн хүнүүд номуудаа шатаадаг hааб даа, тиигэбэшье заримыень нюужа хадагалдаг эрэлхэг зоригтой ба бата бүхэ этигэлтэй хүнүүд мүхөөгөө үгтөөгүй. Тиимэ hүрөөтэй хатуу сагта манай буряад арад үнэтэй сэнтэй номуудаа, дансануудаа сахин хадагалжа шадаһан алдар солотой!

- 1922 ондо Улаан-Yдэ хотодо «Буруч-ком» гээд нэрлэгдэhэн Монголые шэн­жэлэлгын институт байгуулагдаhан юм. Тэрэ үеын буряад эрдэмтэд хэды хо­рюултайшье hаань, хуушан монгол бэшэгүүдые наринаар хадагалжа, нюу- саар шэнжэлгэнүүдые хэдэг байгаа. «Бу­ряадай түүхэ бэшэгүүд хаанта засагай үеын түшэмэлнүүдэй, үгытэй зониие мүлжэгшэ баяшуулай, тайшаанарай ба лама санаартанай өөhэдыгөө магтажа, нэрэеэ мүнхэлжэ бэшэhэн номууд» гэжэ совет засаг түлөөлэгшэд улад зондо хэ­лэдэг байhан, - гээд, Лариса Бадмаева үргэлжэлүүлнэ.

Теэд, үнэн дээрээ, эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдэй ёһоор, хуушан монголоор бэшэгдэhэн номууд үе сагайнгаа гол шу­хала ушарнуудые, хуулита зарлигуудые г.м. тодорхойгоор харуулhан дансанууд гэжэ элирүүлэгдэhэн. Буряад арадай ху­бисхалай урдахи байдалай сэнгүй ба­римтанууд болоно гээшэ. Түүхэ бэшэгшэ­дэй бэеэ hайрхаhан ябадал тэдээн соонь огто үгы! Жэшээнь, эгээл элитэ түүхэ бэ­шэг найруулагшадай нэгэн Вандан Юм­сунов өөр тухайгаа иигэжэ бэшэнэ: «Би, сагаангууд омогой шүүлингэ…». Бэшэ өөр тухайнь ямаршье мэдээн үгы.

1972 ондо Цыбикжап Цыдендамба­ев Буряадай уг гарбалай түүхээр эгээл түрүүшын монографи бэшэжэ хэблээд, түүхэ бэшэгүүдэй хүгжэлтын шэнэ хуудаһан һэхэгдэһэн юм.

Номуудынь эрилтэ ехэтэй

Лариса Бадмаевагай Буряадай түүхэ бэшэгүүдэй талаар хэблэһэн номуудынь хуушан монголhоо гадуур, мүнөөнэй буряад, лата ба ород хэлэнүүд дээрэ найруулагдаһан. Энэ ажал туйлай ехэ эрдэм мэдэсын ба оролдолгын хүсөөр бүтээгдэһэниинь ойлгостой.

Эрдэмтэн өөрын гурбан ном, бусад авторнуудтай хамта табан ном хэблэhэн байна. Эгээл түрүүшын ном «Вандан Юмсуновай түүхэ бэшэгүүд – Буряадай XIX зуунай эрдэм бэшэгэй хүшөө» гэhэн гаршагтайгаар 2007 ондо нара хараhан юм. Тус ном соо хуушан монголоор бэшэгдэhэн зохёолнуудай удхын, бай­гуулгын, бүридэлэй талаар эрдэмтэнэй ябуулhан шэнжэлгэнүүдэй хажуугаар лата үзэгөөр транслитераци ба ород хэ­лэн дээрэ оршуулгань үгтэhэн. Уран най­руулагшадта, хэлэ бэшэгэй мэргэжэлтэд­тэ, багшанарта, түүхэ, этнографи шэнжэ­лэгшэдтэ ехэ хэрэгтэй ном болоно. Харин үсөөн хэhэгээр гараһан ушарһаа мүнөө хоморой номуудай тоодо оруулагдаhан. Манай Буряад Уласhаа гадуур Монголой мэргэжэлтэд тэрэ номые hурагшалдаг, бэдэрдэг.

Удаань 2012 ондо «Буряадай түүхэ бэшэгүүдэй хэлэнэй орон зай» гэжэ ном хэблэлдэ нара хараһан. Тэндэ мүн лэ хуушанай номуудай хэлэнэй шэнжэлгэнүүд үгтэhэн. Саашадаа Л.Д. Шагдаровтай хамтын «Сэлэнгын монгол-буряадуудай түүхэ», Г.Н. Очироватай хамта «Ш-Н. Хоби­туевай түүхэ бэшэг – Буряадай соёлой эр­дэм бэшэгэй хүшөө» (2018) гэhэн номуудые хэблэһэн.

2020 ондо Л.Б. Бадмаева, А.Д. Жам­соев, Г.Н. Очирова гэгшэд «Хори буряад тухай Асагадай очерк» гэжэ ном гаргажа, олоной hонирхол татаhан байна. 1920-ёод онуудта хуушан монголоор бэшэгдэhэн энэ түүхэ бэшэгэй авторынь эли бэшэ. Эрдэмтэд ном соогоо хуушан монгол текстые тэрэ зандань үгэжэ, мүнөөнэй буряад ба лата үзэгүүдтэ оруулаад, ород хэлэндэ оршуулhан. Ехэ hонирхолтой ушарнуудhаа гадна ном соо «Шэлдэй Занги», «Наян Наваа» гэжэ дуунуудай үгэнүүд үгтэнхэй. 2022 оной сентябрь hарада Буряад Уласай Үндэhэтэнэй но­мой санда үнгэргэгдэһэн номтой танилсуулгын үедэ мүнөө, XXI зуунда, олон ара­дуудай соёлдо «супер-баатарнуудай» бии болодог тушаа тэмдэглэгдээ юм. Тиигэжэ Барга Баатар, Шэлдэй Занги, Шэбтүүхэй Баатар, Бальжан Хатан, Шойжит Хатан г.м. домогто нюурнууд мүнөө үеын буряадай супер-баатарнууд болохо аргатай.

2024 ондо Лариса Бадмае­ва Дугвэма Балсунаеватай хамта «Буряа­даар хэлэжэ һураябди!» гэһэн үхибүүдэй ном найруулжа хэблэһэн юм. Ород ба буряад хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн һуралсалай-методическа ном гоё һайхан зурагуудаар шэмэглэгдэһэн, тодорхой арга заабаринуудтай. Мүнөөнэй сэсэрлигүүдэй ба һургуулинуудай эхин шатын ангинуудай буряад хэлэнэй багшанар­та ехэ туһаламжа үзүүлхэ, багашуулай һонирхол татаха аргатай ном гэжэ мэргэ­жэлтэд онсо тэмдэглэнэ. Тус ном Буряад Уласай хэблэлэй газарай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан мүрысөөндэ илажа га­раад, үхибүүдэй номой дунда түрүүшын һуури эзэлһэн байна.

Баярма БАТОРОВА