Чингис хаанай хүшөө бодхоогдохо гү?

Эрдэмтэд дэмжэбэ

2025 оной октябрь һарада Шэтэ хотодо «Чингис хаан: Евразиин гүрэнүүдэй уг залгамжалалынь» гэһэн уласхоорондын эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаан үнгэргэгдэһэн байна. Тус хэмжээе Үбэр Байгалай хизаарай Засагай газар, Агын Буряадай тойрогой захиргаан, Алас Дурнын түүхын, археологиин ба этнографиин институт, Оросой Эрдэмэй академиин Монгол, буддын шажан ба Түбэд орониие шэнжэлэлгын институт ба Үбэр Байгалай гүрэнэй университет хамтын хүсөөр үнгэргөө. Хуралдаанда Москва, Владивосток, Эрхүү, Казань, Кызыл, Улаан-Үдэ, Шэтэ хотонуудай, Ага тосхоной, Монголой ба Хитадай дээдэ һургуулинуудай эрдэмтэ багшанар, соёл урлалай хүдэлмэрилэгшэд, уран зохёолшод ба хизаар ороноо шэнжэлэгшэд хабаадаа юм.

Чингис хаанай үеын түүхын баримтануудай талаар һүүлэй жэлнүүдтэ ябуулагдаһан шэнэ шэнжэлэлгэнүүд, археологическа малтамалнууд тухай элидхэлнүүд табигдажа, зүбшэн хэлсэгдэһэн байна. Хуралдаанай дүнгөөр баталагдаһан резолюци соо эрдэм шэнжэлэлгын эмхинүүдтэ, академическэ бүлэглэлнүүдтэ, засагай зургаануудта, эрдэм һуралсалай газарнуудта болон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ хандаһан зууршалга дурадхалнууд үгтөө. Тэрээн соонь Түб Азиин урдын нүүдэлшэдэй гүрэнэй түүхые шэнжэлхэ хүдэлмэринүүдые ябуулгада засагай зургаануудай зүгһөө дэмжэлтэ үзүүлхэ, һуралсалай номууд соо шэнэ мэдээсэлнүүдые оруулха ба тэдэнииень олондо мэдээсэдэг хэрэгсэлнүүдээр дэлгэрүүлэн тарааха тухай хэлэгдэнэ.

Ононой эрьедэ

Хуралдаанай хоёрдохи үдэртэ Чингис хаанай тоонто нютаг гээд шүтэгдэдэг Ононой эрьеын Дэлюун Болдог руу түүхын-этнографиин экспедици эмхидхэгдэбэ.

Мүн лэ эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаанай хэмжээндэ Оросой Уран зураашадай холбооной гэшүүн Будажап Жигжитов Ага тосхондо Чингис хаанай дурасхаалда һүрөөтэй томо хүшөө бодхоохо түсэбтэй танилсуулаа. Тэндэ «Юртэмсые доһолгогшо» агууехэ хаанай 5 метр үндэртэй дүрсын ара талада, 5-6 метрэй зайда, хаанай асари ехэ заяа һүлдые зураглан харуулһан 14 метрэй үндэртэй урдын монгол сэрэгшын һүр жабхаланта дүрсэ бодхоогдохоор хараалагдаһан байна. Шулуун хүреэтэй мемориальна хүшөөгэй хажууда 2 модо тухай үргэлжэлэлтэй буряад арадай үндэһэн заншалта соёл түүхээр һүлдэлһэн хүрэлөөр (бронза) ба жэбэрдэггүй буладаар урлан бүтээһэн дүрсэнүүд түсэблэгдэнхэй.

Сахилгаан буудалай харбаһандал

Гэхэтэй хамта сэлмэг үдэр гэнтэ сахилгаан буудалай харбаһан мэтээр Чингис хаанай хүшөө бариха түсэбтэ һанагдаагүй добтолгонууд эхилшоо.

Уран зохёолшон Роман Антоновскиин хэлэһээр, 90% ород яһатанай ажаһуудаг газарта монголой эзэрхэг дайлалдааша хаанай хүшөө бодхоохонь ехэ муу нүлөө хойшолонтой. «Монгол-татаарнуудай дарлалта – ород арадай түүхэдэ тохёолдоһон эгээл ехэ гасалан, зоболон. Тиимэһээ ородуудые бусад арадуудтай хани барисаатай байлгахын түлөө түүхынгээ гомдолнуудые мартуулха һэдэлгэ гээшэ ехэ алдуутай ябадал», - гэжэ тэрэ хэлэнэ.

Элитэ политолог Виктор Будусов: «Буряадай газарта Чингис хаанда хүшөө бодхоолго Польшо гүрэндэ Гитлерэй дурасхаалта хүшөө бариһантай тон адли». Үшөө тэрэнэй тэмдэглэһээр, XIII зуун жэлдэ буряадууд ородуудтай тон адли монголнуудай дарлалта доро байһан.

Хасагуудай меморандум

Үбэр Байгалай хизаарай хасаг сэрэгшэдэй зүблөөн Чингис хаанай дурасхаалта хүшөө барилгые эгсэ буруушааһан хуулита албан ёһоной мэдээсэл тараан соносхобо. Хасагуудай мэдээсэһээр, Чингис хаанай Монголой импери ородой соёл түүхэдэ ямаршье хабаагүй, дошхон хаанай хүшөө барилга хадаа тэрэнэй урдаһаа тэмсэлдэ унаһан хүнүүдэй дурасхаалда урбаһан ябадал болоно.

Чингис хаанай асари томо хүшөө үндэһэн яһатанай хоорондо хёморолдоо зүрилдөөнэй үрэ хаяжа, тэмсэлэй аюулта байдал тогтоохо тухай хасагууд занан соносхоно.

Хасагуудай зүблөөн иимэ эрилтэнүүдтэй дурадхал оруулһан байна:

- Үбэр Байгалай хизаарта Чингис хаанда зорюулагдаһан хүшөөгэй болон бусад элдэб янзын дурасхаалта тэмдэгүүдэй барилгые хэтын хэтэдэ хорихо;

- Тус түсэлые социальна талаар аюултай гэжэ зүбшөөн мэдэрээд, саашанхи бэелүүлгыень тогтоожо болюулха.

Талын хүннүүдэй харюу

Түүхын гүн руу шунгажа, олон зуун жэлнүүдэй саадахи тэмсэл гомдолоо малтажа эхилээд, мүнөө үһөөрхэлдэжэ эхилбэл, одоол аюултай байдал тогтохо гэжэ эли. Тиимэ һэдэлгэнүүдые эхилһэн хүнүүдтэ ёһото түүхын баримтануудтай тодорхой харюунууд үгтөө гэжэ тэмдэглэхэнь шухала.

Буряад Уласай «Хүннүүдэй жаса» гэһэн түүхэтэ уг залгамжын баялигуудые һэргээн хүгжөөлгын жасын түрүүлэгшэ Олег Булутов ба «Меркит» гэһэн угсаатанай соёлые, ёһо заншалнуудые һэргээлгын можо нютагуудай олониитын эмхиин түрүүлэгшэ Валерий Елбаев гэгшэдэй зүгһөө дэлгэрэнгы харюу үгтэһэн байна.

Тэдэнэр Үбэр Байгалай хасагуудай атаман, генерал С.Г. Бобровто хандажа, агууехэ Чингис хаанай наһанай хэрэгүүдтэ сэгнэлтэ үгэхын тулада нэн түрүүн үнгэрһэн түүхэеэ һайн мэдэхэнь шухала гэжэ һануулаа. Харин хасагуудай бэшэһэн меморандум тэдэнэй үнгэрһэн түүхэеэ мэдэхэгүйе эли тодоор гэршэлнэ.

Саашадаа хандалга соо түүхын хуудаһанууд һэхэгдэнэ. 1227 ондо Чингис хаанай тагаалал болоһоной удаа тэрэнэй үри һадаһадынь үшөө олон зуун жэлэй туршада байгуулһан империдэнь – Орос гүрэн, Турци ба Энэдхэгһээ Хитад ба Перси хүрэтэр – зонхилжо һууһан түүхэтэй.

ЮНЕСКО-гэй шиидхэбэреэр, Чингис хаанда «Хоёрдохи мянган жэлэй агууехэ хүн» гэһэн нэрэ соло дэмы үршөөгдөөгүй. «Нэгэдэхи мянган жэлэй агууехэ хүн» гэһэн зэргэ Иисус Христосто олгогдоһон гэжэ һануулая.

Сэсэн мэргэн Чингис хаанай ашаар тэрэ үеын Орос гүрэнэй хоорондоо хёморолдон тэмсэжэ байһан олон тоото жэжэхэнүүд харьяата нютагуудай тайжата уласууд (удельные княжества) хамтаран нэгэдэжэ, Русь гэһэн томо гүрэн бии болоһон юм. Тэрээнһээ гадуур мүнгэнэй реформо боложо, улад зоной байдал һайжарһан. Үшөө эгээл шухала баримтануудай нэгэн гэбэл, ород арадай нангин шүтөөнэй үнэн алдарта шажан абарагдаһан. Чингис хаан ямаршье бусад ондоо шажан мүргэлэй һүзэгшэдые түрижэ дарладаггүй байһан гэжэ бүгэдэндэ мэдээжэ.

«Алтан Ордон» империин бүридэлдэ байхадань, Орос гүрэндэ баруун гүрэнүүдэй ямаршье дайсад добтолхоёо айдаг байһан. Орос гүрэн бүхэжэн һалбаржа, ажаһуугшадайнь тоо олошорһон.

Нэгэтэ католическа шажанай санаартан Александр Невский тайжада хандажа, тэдэнэй шажан мүргэлдэ орохыень дурадхаһан гэдэг. Тиигэбэл хэрээһэтэ сэрэгшэдэй (крестоносцы) туһаламжа үзүүлэгдэхэ һэн ха. Харин А. Невский урдаһаань иигэжэ харюусаһан байгаа: «Монголнууд өөһэдынгөө шажан шүтөөндэ баалажа оруулдаггүй. Би Батый хаантай байхаб».

Олон монголнууд Ородой хаан тайжа түрэлтэнэй тоодо оруулагдаһан гэжэ мэдээжэ. Тэдээн сооһоо эгээл элитэ хаан – монгол уг гарбалтай Борис Годунов юм.

Эдэ бүгэдэ түүхые Үбэр Байгалай хизаарай амбан захирагша А.М. Осипов һайн мэдэдэг һэн тула Чингис хаанай нэрэ солые үргэжэ, Евразиин арадуудые эб найрамдалай утаһаар холбохые оролдодог.

Хасагуудай зүблэл буряад хасагуудай хаанта засагта үнэн сэхээр алба гарадаг, нэгэдэхи ба хоёрдохи дэлхэйн дайнуудай үедэ ами наһаяа хайрлангүй, бүгэдэ үндэһэ яһатантай адли  эргэ эрэлхэгээр Эхэ ороноо аршалһан тухай мартаһаниинь харамтай.

Хасагуудай зүблэл Чингис хаанай Орос гүрэндэ ехэ хохидол үзүүлһэн тухай эндүүтэй ба хуушаржа халсарһан мэдээнүүдые урдаа баримтална гэжэ тоосоогүй. Түүхын эрдэмтэдэй шэнжэлэлгэнүүд энээниие гэршэлнэ.

Чингис хаанай һүлдэ заяаниинь манай Үбэр Байгалай ажаһуугшадай урма зоригые бадараажа, Эхэ орондоо дурлалай ба омогорхолой мэдэрэлнүүдые түрүүлдэг.

Хандалгынгаа эсэстэ Буряадай үндэһэн соёлой жасануудай хүтэлбэрилэгшэд атаман С.Г. Бобровто хандажа, Чингис хаанай дурасхаалта хүшөөе буруушааһан шиидхэбэриеэ болюулхыень дурадхаба.

Polit.mn сайтһаа гэрэл зураг абтаба