Байгаали хамгаалгын зам

Хэдэн дабаанай саана оршодог Захааминай аймагай Санага нютагта Арьяа Баалын рамнайлагдаһаар холо гэнгүй, хүнүүд олоороо ошодог болонхой. Энэмнай ганса будаадын шажанай нангин шүтөөндэ мүргэжэ, буян үйлэдэхэ гэһэн зорилго бэшэл ха. Аяар энэ заха газарта ямар хадань энэ нигүүлэсхы бодисадын асари ехэ хүрэг урлан бүтээгээ юм гэжэ бодотоор хоёр нюдөөрөө хараха, ямар ехэ буян үйлэдэһэндөө энэ нютагай зон Арьяа Баалын үльмыдэ ажамидардаг юм гэжэ сэдьхэлээрээ ойлгохоёо ерэдэг.

Ушар иимэһээ санагаархин Хаан сагаан Ташааша дабаандаа уранаар бүтээһэн мүргэлэй бунхан (сарай, беседкэ гэхэдэ, хэлэншье нугарнагүй - В.Ш. Хадаевай габьяа) түхеэрһэн, Санагын Табан уулануудай тэмдэгүүдые тодхоһон юм. Дабаанһаа буужа ябахада, Арьяа Баалын мантан томо хүрэг зүүн-хойто уулын энгэртэ тобойн харагдаха. Орой бүрэг барагта гү, али үүрэй сайхын урдахана ябахада, зайн галаар гэрэлтүүлэгдэжэ, бүри гоёор харагдадаг. Харин наранай жаргаха үедэ тудабал, уулын үзэсхэлэн энгэртэ бүри һүртэй гоёор яларан, толорон харагдадаг.

Санагын голдо ороходо, уран һайхан арка холоһоо угтаха, мүн лэ тэргэ дээрэ тодхогдоһон түхэреэн буряад гэр Санага руу оруулжа ябаһан һарагар ехэ эбэртэй гурбан томо хайнаг сарнууд зүдхэжэ байха. Дээшээ алхалжа, гэртэ ороходо, зүүн хаяагаарнь Санагын голой (мүнөөнэй Санага, Утаата, Далайхай нютагуудай) хүн зоной угайнь анханай буусануудые тэмдэглэһэн үргэн ехэ зураг ехэ һонирхолтой. Энэмнай нютагай эдэбхитэн Баир Валентинович Жамьяновай габьяа мүн. Угайнгаа буусын хаана байһые мэдэхэгүй зарим хүнүүд эндэл ойлгожо абаха.

Санагын түбтэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын тон һонирхолтой музей байха. Хуушанай клуб соо Санагын түүхэ, түрүү хүнүүд тухай хөөрэгдэхэ, хажуудань найман ханатай заншалта гэр соо урдын байдал жэнхэни ёһоороо байдаг. Энэ В.Ш. Хадаевай аша габьяа юм.

Даша-Пүнсэглинг хиидтэ хүрэхэдэ, хэдэн субарганууд, дуганууд хэд ерэжэ мүргэхэнь бэ гэһэндэл ербылдэн угтаха. Тэрэ тоодо хуушан һууриинь хажууда бодхоогдоһон гурбан дабхар Согшон дуганда ламанар һахюуһаа хуража, мандал үргэжэ байхал даа. Мэлмэгэр һайхан Ехэ нуурта дун сагаан хун шубууд ута хүзүүгээ матаруулан тамаржа харагдаха. Аяшархан һуужа харахаар аятайхан хушалтатай һарабша эрьедэнь бэлдэгдэнхэй. Арьяа Баалын үльмыдэ туласа хүрэхөөр харгы хэгдэнхэй, наадахи табсандань хүрэтэр модон гэшхүүр татаатай. Энэмнай бага гороо хэхэ зам. Харин ехэ гороогой зам уулануудай үбэрнүүдэй бооринуудаар, хэдэн булаг-аршаануудай хажуугаар һунадаг.

Дасандаа, Арьяа Бааладаа үргэл мүргэл үйлэдөөд, бусаха замдаа үнөөхи гурбан хайнаг сарнуудһаа үнгэрхэдэтнай, мүнөө Болхойн аршаан угтадаг болонхой. Уряа сагһаа мэдээжэ энэ аршаан һогтуушуулай бузарлаһанһаа боложо, урда зуун жэлэй наяад оноор унтаршаһан юм. Мүн баһа урдандаа Болхойн нуур ехэ суутай байһан. Хабартаа тэрэнэй дэлбэрхэдэ, тэрэ уһанһаа уһалхыень адуу малаа холын нютагуудһаа хэдэн дабаа дабуулжа асардаг байһан. Лама багшанарай тушаагдажа, дасан дугануудай тэһэрүүлхэдэ, газар руугаа орошоһон. Мүнөө Санагын дасанай ламанар ехэ уншалга, мүргэл үйлэдэжэ, Болхойн аршаан дахинаа бадараа. Иимэ дэмбэрэлтэ һайн үйлын болоходо, аймагай «Нэгэдэл» жасын гэшүүд энэ үзэсхэлэнтэ гоё газараа, эмтэй домтой аршаанаа хамгаалхаяа эко-зам байгуулхаяа хэлсээ.

Эндэ Викулий Шагдурович Хадаев багшын үүсхэлээр буряад хүнэй урдын зуһалан ямар байгааб, тэрэ ёһоороо баригданхай. Тэрэнь мүнөө баһал һэргээгдэжэ, айлшадые угтан хүндэлхэдэ, нютагайшье зоной ерэжэ амархада, ехэл зохид болонхой.

Үнгэрһэн жэлэй һүүл багта «Болхойн аршаан» эко-зам баяр ёһололой оршондо нээгдэжэ, үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэрөө. Закаменск хотын залуушуул автобусоор дүүрэн ерээ. Ёнгорбой, Утаата нютагуудай сомон дарганууд А.А. Жамбалов, Б.Б. Гонгоров нютаг нютагайнгаа эдэбхитэдые асараа, Далахайһаашье түлөөлэгшэд буугаа. Гэрэй эзэд, санагаархид, мүн лэ өөһэдынгөө ветерануудай команда эмхидхээ. Хабаадалга болон танилсалга үргэдхэхын тулада багахан - таба табан хүнһөө бүридэһэн арбан: «Шустрые», «Сагаан дали», «Хадын бүргэд», «Талын шононууд», «Урагшаа», «Баян-Зүрхэн», «Зиб-Зиб», «Ветеранууд», «Буха-Ноён», «Гайхамшагта табан» гэһэн команданууд байгуулагдаа. Команданууд эко-замые зубшан ябажа, элдэб янзын даабаринуудые дүүргээ: дартс мэргэн нааданһаа эхилээд, баргай наадан, талаан тобшо наадан гэхэ мэтэ заншалта нааданууд хүрэтэр. Хабаадагшад мүн лэ лабиринтнүүдээр ябажа, таабаринуудые таажа, үйһэнүүдыешье суглуулаа.

Шанга мүрысөөнэй удаа шангууд иигэжэ хубаагдаа:

• 3-дахи һуури: «Ветеранууд» команда (6000 түхэригэй мүнгэн шан);
• 2-дохи һуури: «Талын шононууд» команда (мүнгэн шан - 8000 түхэриг);
• 1-дэхи һуури: «Сагаан Дали» команда илажа, түмэн түхэригэй мүнгэн шанда хүртөө.

Баярта хэмжээ ябуулгада А.Ж. Норбоев болон А.Ю. Мархаева эбээн тэдхэгшэдэй ашаар үшөө нэгэ мүрысөөн эмхидхэгдээ – хубиин мүрысөөндэ пневматическа буугаар буудаха мүрысөөн. Энэ тамирай зүйлөөр эгээл мэргэнээр буудагшад: Б.Б. Гонгоров (Утаата), С.Р. Бадмаев (Санага), Д.Д. Нохоров (Санага), Т.Д. Бальжурова (Санага), А.М. Норбоева (Санага) ба Н. Тогошеева (Закаменск) гэгшэд шалгараа. Тиигэжэ түсэблэгдэһэн хэмжээ ябуулга ганса эко-замай нээлгэн бэшэ - энэнь үшөө ехэ удхатай һайндэр болоо! Хабаадагшадта һайн харилсаа холбоо, шэнэ танилсалга тогтоохо гайхалтай хэмжээ ябуулга боложо, бүгэдые баясуулаа.

Энэ хэмжээ ябуулгада эбтэйгээр хабаадаһан бүхы зондо буян үйлэдэлгын «Нэгэдэл» жасын зүгһөө Лариса Ардаева хүтэлбэрилэгшэнь: “Һанал хүсэлыемнай дэмжэһэн нютагаархидтаа баярые хүргэнэбди”, - гэжэ мэдүүлээ.

Энээнһээ хойшо энэмнай нангин газар гэжэ хүнүүд ой ухаандаа ойлгожо, миин зайжа забихаяа болижо, эдэбхитэдэй гаргаһан эко-замаар оршон тойроноо хаймадан гоёшоожо, сээжэ дүүрэн амилан ябажа, сэдьхэлээ тэниилгэхэ болобо.