Талын хүнэй таабаринууд

Тэндэнь хүн, амитад, ургамалнууд нэгэ амитай, таhаршагүй бүхэ холбоотой. Энээн тушаа манай элинсэгүүдэй ёhо заншалнууд ба нангин үйлэ бүтээлнүүдынь гэршэлдэг.

Сагаан морин – хаанай бэлэг

Гэрэй углуунуудта бэеэ үрэжэ маажадаг адуу мал эзэдтээ эд баялиг ба буян хэшэг уряална гэhэн тэмдэгтэй. Тиимэ гэрэй малые худалдахань ба хүндэ бэлэглэхэнь хорюултай, тиигэбэл, малай хэшэг алдагдаха гэдэг. Аргагүй тулюур, hула гү, али гэбэл, ахир муухай янза түхэлтэй гэрэй амитан тухай: «Бүхы hүрэг малайнгаа аза жаргалые өөр дээрээ тохоод, арай даажа ябана», - гэжэ манай элинсэгүүд хэлэдэг байhан.

Урдын буряад-монголнуудай заншалаар, сагаан зүһэтэй адуу мал илангаяа үндэрөөр сэгнэгдэдэг. Yндэр түрэлтэ гарбалай хаан түшэмэлнүүдтэ, гүрэн түрын ба сэрэгэй зонхилогшодто сагаан моридые болон бусад мал бэлэглэдэг гуримтай байһан. Хурим түрын үедэ басагаяа хүргэжэ бууһан эжыдэ «hүнэй түлбэри» - сагаан мал бэлэг баридаг гурим сахигдадаг hэн ха. Yшөө сагаан мал үхибүүдтэ эрхим бэлэг гэжэ тоологдодог. Мүн лэ нангин бүтээлнүүдэй үедэ сагаан зүһэтэй амитадые үргэбэл, эгээл эрхим гэжэ тоологдодог гуримтай юм. Урдын буряадууд сагаан үнеэдые «Сагаадай», «Ялаадай», «Ялаахан» гэхэ мэтээр мээхэйгээр нэрлэдэг һэн ха.

Сагаанhаа гадуур, алтан-шара, улаан-шара зүһэтэй ба хара-хүрин аад, дээгүүрээ сагаан толбонуудтай мал hайн шэнжэтэй гээд, урдын сагhаа сэгнэгдэдэг. Yшөө манай үбгэ эсэгэнэр соходоо сагаан толботой – мүшэтэй малда дуратай байhан. Тиимэ мал хэшэгэй дээжэ, hалбарха тэмдэгэй hүлдэтэй. Тэдэниие хотонhоо сааша гаргахань, худалдахань, хариин зондо бэлэглэхэнь сээртэй.

Хаа-яа хотондо hаарал-ягаан, хүхэбтэр зүhэтэй малай гарахада, Хүхэ Мүнхэ Тэнгэридэ үргэдэг гуримтай байhан. Усть-Ордагай буряадууд тиимэ малые Тэнгэриин Буха Ноёной бухын үнгэтэй гэжэ тоолодог, Дээдэ Түбидэнь үргэжэ бусаадаг hэн ха.

Соохор моридой нюусанууд

Урдын монгол туургата нүүдэлшэд соохор эреэн зүhэтэй, илангаяа бүүдэгэр бүрүүл аад, жэжэхэнүүд толбонуудтай соохор моридто дурагүй байhан юм. Тиимэ морёор хурим түрэдэ бууhан айлшан залуушуулай муу заяатай, урагшагүй байдалые зүгнэhэн тэмдэг гэжэ тоологдодог байhан.

Мүн лэ айл хотондо алаг эреэн мори унаhан, хажуудаа нохой дахуулhан улаан хубсаhатай хүнэй орожо ерэхэнь сээртэй байгаа. Тиимэ үзэгдэлhөө амгалан тэнюун бэлшээридэ ябаhан мал hүрэгүүд сошон таража, улад зоной hанаа сэдьхэл хүлгэхэ гэhэн үгэтэй. Алаг эреэн мориной зүhэ улаан үнгэтэй холилдоходоо, нүрөө үбшэниие (оспа) hануулдаг байгаа ха гэhэн мүнөөнэй эрдэмтэд hанамжатай. Хара, улаан нүрөө үбшэн үхэлэй хажуураар гансата олон хүнүүдэй амин голые сабшажа таhалдаг байгаа ха юм.

Хониной хүбшэ яһан – малай һахюуһан

Эртэ урдын сагhаа талын нүүдэлшэдэй эгээл ехэ дайсадынь гэбэл, малай хулгайшад ба шононууд байhан гэжэ мэдэнэбди. Тиимэhээ тэрэ талаар элдэб олон hахюуhанууд бүтээгдэдэг ба үргэл мүргэл үйлэдэгдэдэг заншалтай hааб даа.

Нэн түрүүн буряадууд адуу малаа бэлшээридэ туухынгаа урда тээ гуламтынгаа галай эзэдтэ – Сахяадай ноёндо ба Сахала хатанда эдеэнэйнгээ дээжые үргөөд, гэр бүлыень ба hүрэг малыень аршалан хамгаалхые гуйдаг байгаа. Мүн лэ үүрэй улаан наранаар газаа гаража, орон нютагайнгаа эзэд – сахюусадта үргэл үйлэдөөд, хулгайшадые, арьяатан шононуудые болон хамаг муу муухайе зайсуулжа, буян хэшэг, зол жаргал үршөөхыень гуйдаг байһан заншалтай. Урдын зоной һанамжаар, үглөөнэй иимэ үйлэнүүд эрхимээр туhалдаг байhан ха. Yшөө манай элинсэгүүдэй заншалаар, хониной хүбшэ яhан (лучевая кость) – ямаршье мал адуулагшаhаа hайнаар hүрэг малые аршалан cахидаг ёhото эди шэдитэ hахюуhан. Yни урдын сагhаа хүбшэ яhан – моридой ба эмээлнүүдэй hахюуһан гээд шүтэгдэдэг. Тус гайхамшагта яhан адуун hүрэгые шононуудhаа ба хулгайшадhаа аршалхын хажуугаар малай үхэлhөө абардаг ха. Тиимэhээ урдын буряадууд хониной хүбшэ яhые hэеы гэрэйнгээ үүдэнэй хоёр талада уяад байдаг заншалтай һэн. Гэртээ тиимэ hахюуhантай адуушан буусадаа гансаараашье байхадаа, юунhээшье айдаггүй hэн гэдэг. Юундэб гэхэдэ, хүбшэ яhан сахюусантай буусада дүрбэн хүлтэй арьяатадшье, хоёр хүлтэй хулгайшадшье дүтэлдэггүй гэжэ хэлэгдэнэ.

Yшөө манай элинсэгүүд шононуудтай тэмсэлдэ иимэ шэдитэ үйлэ гүйсэдхэдэг байгаа. Боро хараанаар: «Шонын амые хаанабди!» - гэжэ хэлэжэ байгаад, бүлынгөө эсэгын самсын баруун хамсые зангидажа уядаг гуримтай байhан. Тэрэнэй хажуугаар томо тогоон соо hүхэ бусалгаха үедөө: «Шонын тархи шанажа байнабди!» - гэжэ байгаад, оло дахин шангаар дабтаха. Тиигэжэ хорёо хотоhоо зэрлиг арьяатадые зайсуулдаг байhан түүхэтэй.

Гэнтэ ямар нэгэн шалтагаанаар хээрэ хонохо болоhон hүрэг малай сасаржа тарахагүйн тулада эзэниинь бүhөөрөө гуталнуудайнгаа түриинүүдые бүхөөр холбожо уядаг hэн ха. Тус гайхамшагта аргые үшөө урдын хүннүүд хэрэглэдэг байhан гэжэ эли.

Ташуур, минаа, улаан бургааһан

Талын нүүдэлшэд табан хушуу малаа адуулхада туhатай хэрэгсэлнүүдые - ташуур, минаа болон голой эрьеын улаан бургааhашье - мүн лэ эди шэдитэ хүсэтэй зэмсэгүүд гэжэ этигэдэг байhан.

Тус хэрэгсэлнүүдэй модон барюулнуудтань заабол ада баршадые сарадаг hүлдэ тэмдэгүүд hиилэгдэдэг байhан заншалтай. Тэдэнэй дунда улаан бургааhан гээд хамтадаа нэрлэгдэдэг табан янзын (үшөөhэн, бургааhан, унжаhан бургааhан, ямаан бургааhан, хонин бургааhан) бүлэнсэг hөөг модохонууд мүн лэ ада баршадые үлдэдэг гээд шүтэгдэдэг. Малаа адуулдаг ташуур, минаа, ута бургааhашье заабол гэртээ оруулжа хонуулдаг гуримтай. Тэдэнь адуу малай хэшэг гэр гуламтадаа тогтоохо гэhэн удхатай. Урдын буряадууд хадын табилгана (таволга) гэжэ эм домто сэсэгтэй үбhөөр моридой туруунуудай хамаг үбшэнгүүдые эдэгээдэг байhан. Табилганаар мориной туруунуудые үрэхэдэ, үбшэнэй шалтагаан болоhон ада баршад тэрэ дары тэрьелжэ үгы болодог ха.

Yшөө нүүдэлшэдэй ажаhуудалда онсо шухала hуури ташуур эзэлдэг байhан гэжэ бүгэдэндэ мэдээжэ. Тэрэнэй хажуугаар манай үбгэ эсэгэнэр бусад хэрэгсэлнүүдтээ - үнеэ hаадаг хүнэгтэ, унагадые ба тугалнуудые уядаг аргамжа ооhорнуудта гэхэ мэтэдэ аргагүй наринаар хандадаг байhан. Жэшээнь, үнеэ hаадаг хүнэг соо уhа, шуhа болон ондоо зүйлнүдые юулэхэнь шанга хорюултай.

Эртэ урдын сагhаа монгол туургата ба түүрэг арадууд hү уhантай холихоёо ехээр сээрлэдэг. Һүнэй хүнэгөөр гол мүрэнhөө уhа удхахань ехэ  нүгэл гэжэ тоологдодог юм.

Мал хотондоо яажа тогтоохоб?

Хабарай дулаахан сагай тогтожо, түл абалгын хаhын дүүрэхэдэ, шэнэ түрэһэн малые хотондоо тогтоолгын баяр ёhолол үнгэргэгдэдэг заншалтай hэн ха. Эхиндэнь hэеы гэрhээ эзэнэй hайн зүгтэ «унагадай зэлэ» - мориной үhөөр томожо бүтээhэн бүдүүн аргамжа уядаг байгаа. Тэрэнэй тулада газарта нэгэ хэды гүнзэгыхэн нүхэнүүдые малтажа, оёортонь орооhо сасаад, нариихан hургаагуудые hуулгажа буладаг. Тэдэнэйнгээ хоорондо арсаар утажа арюудхагдаhан зэлэ - аргамжаяа уядаг заншалтай.

Саашадаа, баяр ёһололой үргэлжэлэлдэ, эзэн эхэнэр гүү hаагаад, сэгээгэй дээжэһээ орон дэлхэйдээ сүршэн үргэһэнэй удаа түрүүшын аяга сэгээ эгээл наhажаал, хүндэтэй айлшанда баридаг гуримтай. Удаань булта ээлжээгээр сэгээ амсажа уудаг, хүхюутэй, баяртай найр наадан үргэлжэлдэг hэн ха. Һайндэрэй үедэ айлшан бүхэн үреэлээ хэлэдэг байhан.

Гуламтын галай сог малай һүнэһэнтэй холбоотой

Эртэ урдын сагhаа эхирэд буряадууд үгы болоhон мал бусаалгын нэгэ иимэ хоморой бүтээл гүйсэдхэдэг заншалтай. Эхиндэнь эзэн эхэнэр гуламтынгаа галай эзэн – Сахяадай ноёндо хандажа, ушараа мэдүүлээд, туhалхыень гуйдаг. Удаань hү сайгаа сүршэжэ үргөөд, түмэр тогооной оёорто гуламтынгаа галай сог табяад, дээрэhээнь хабхагаар бүглөөд, хабхаг дээрээ хайша табяад, тусхай зорюулга уншадаг. Удаань тэрэ согтой тогоогоо пеэшэн дээрээ табяад хүлеэдэг. Эгээл гайхалтайнь, нэгэ хэды сагай үнгэрhэн хойно бэдэрүүлдэ ороhон мал хотондоо бусажа ерэдэг гэжэ хэлэгдэнэ. Эзэн эхэнэр галайнгаа эзэндэ ехэ баярые хүргөөд, тогоон сооhоо согхоноо гаргажа, hөөргэнь гуламтадаа бусаадаг. Бүтээлэй үедэ сог нүүрhэеэ бутаргажа болохогүй! Юундэб гэхэдэ, гуламтын сог үгы болоhон малай hүнэhэнтэй сэхэ холбоотой гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Ойлгомторгүй бутаргабал, амитан хосоржо магадгүй. Тиимэhээ аргагүй болгоомжотойгоор согхоноо бүтэн зандань галдаа бусаахань шухала.

Харуу, хатуу зантай гэрэй эзэнэй наhа барахада, зарим ушарнуудта адуу малынь олоороо үгы боложо эхилдэг гэhэн тэмдэг бии. Хэрбэеэ тэрэ эзэн нүгшэхэдөө, амаа нээгээд, амяа табиһан байбал, заабол мал хосорхо гэдэг. Тиимэhээ урдын буряадууд харуу эзэниие хүдөөлүүлhэнэй удаа заабол буян хэшэг дуудалгын бүтээл үнгэргэдэг заншалтай байhан.