Гурбалжан бэшэгүүдэй мүрнүүдээр...

Мүнөө, мэдээсэлэй арга зүйнүүдэй сагта, хүн зон бэе бэедээ саарһан дээрэ бэшэг бэшэхэеэ болинтоо шахуу, илангаяа залуушуул. Агууехэ Эсэгын дайнай үедэ фронтдо ябаһан сэрэгшэдһээ бэшэгүүд тон ехээр хүлеэгдэдэг байгаа. Сагһаа шарлашаһан, үзэгүүдынь бүрүүлтэһэн, зарим газартаа харагдахаяа болиһон хатуу дайнай гэршэнүүд болохо гурбалжан бэшэгүүд гэр бүлэнүүдтэ, нютагай музейнүүдтэ мүнөө болотор гамтайгаар хадагалагдаһаар.

Агын аймагай Һүдэнтэ нютагай ажалшад фашис Германиие, милитарис Япониие үй бута сохихо хэрэгтэ хубитаяа оруулжа, мяха, һү, тоһо, нооһо, таряа, мори, мүнгэ, дулаан хубсаһа хэды ехые үгөө гээшэб! Үнгэрһэн дайнда хабаадалсаагүй айл гэжэ нютаг соо үгы байгаа. Һүдэнтэһөө 180-яад хүн Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хабаадаа. Тэдэнэй гушан хүниинь дайнай газарта унаа гэжэ мэдээсэл ерэһэн, таби гаран хүниинь һураггүйгөөр хосороо. Эдэнэй дунда эсэгэ хүбүүн хоёр – Раднаев Тогоон Санжи Митэбтэеэ, гурбан аха дүүнэр – Жаргал, Данзан, Бато-Мүнхэ Цыденовүүд, аха дүүнэр – Еши-Доржо, Цэрэн-Даши Дондоковууд, Мүнхэ-Жаргал, Юндэн Дашиевууд,  Түдэб-Доржо, Мижит-Доржо Дондоковууд.

…Үе сагай үнгэрһэнһөө шарлаһан бэшэгүүд, командованиин зүгһөө баяр хүргэһэн саарһа дансанууд, орден медальнуудаар шагнагдаһан тухай үнэмшэлгэнүүд, байлдаанда баатарай үхэлөөр унаһые гэршэлһэн шаналал гашуудалай мэдээсэлнүүд, сэрэгэй частьнуудһаа ерэһэн бэшэгүүд  фронтовигуудта, дайнда наһа бараһан хүнүүдэй түрэлхидтэ нангинаар хадагалагдажа байдаг. Эдэ бэшэгүүдэй авторнууд амгалан байдалай, манай жаргалтай ерээдүйн түлөө ами наһаяа үгөө. 1942 оной февралиин 23-да сэрэгшэ Цэдэн-Жаб Цыбенов түрэлхидтөө иигэжэ бэшэһэн байна:

«Хайрата аба, эжы, наһанай нүхэр Цэрэнжаб, дүүнэр Ажиб, Цэрэн-Доржо – таанартаа амарые хүргэнэб. Һайн ябанаб, үнөөхи «55-90» гэжэ адрестай газарһаа байгшын 14-дэ баруун-хойшоо гараһаар, мүнөө февралиин 23-да Ураалай шэлэ дабажа, Киров хото орохоёо ябанабди. Фронтын газар дүтэлжэл ябана. Һанаа сэдьхэл ганса даа: Германиин нохойнуудһаа орон уласаа сүлөөлхэ гэһэн гансал бодолтойб. Ленинград шэглэжэ ошохомнай гээшэ ха. Баяртайгаар мэндэшэлэгшэ танай хүбүүн Цэдэн-Жаб мүн. 1942 оной февралиин 23-да. Үдын хойно 5 часта».

Цэдэн-Жаб Цыбенов энэ бэшэг фронт руу зорижо ябахадаа, замдаа бэшээ, теэд энэнь тон һүүлшын бэшэгынь байшоо. Түрэлхидынь энэ бэшэгэй һүүлээр удааншье болонгүй, «Танай хүбүүн Цыбенов Цэдэн-Жаб мартын тэнгээр алуулаа» гэһэн гашуудалтай мэдээсэл абаа бэлэй. Хожомынь майн 28-да үшөө нэгэ иимэ бэшэг абтаһан байна:

«Хүндэтэ Цэрэнжаб Бадмаева, һайниие хүсэн амаршалнаб. Хэн хэмнай бэе бэеэ мэдэхэгүйшье һаа, танда дайралдаһан гашуудал хубаалдалсахаяа һананаб. Тиин танай үбгэнтэй болоһон бодото байдал тухай бэшэхэеэ һанаа һэм. Ленинградһаа холо бэшэ газарта Ленинэй хото сүлөөлэлсэхэ гэжэ дайлалдажа ябаһаар, мартын тэн багта баатарай үхэлөөр унаһан байна. Тэрэ тулалдаанай һүүлээр хэды хоногой удаа байлдаанай болоһон газараар ябажа байһаар, алуулһан бэеыень ой соо олоһон байнаб, документыень абажа, хэн бэ гэжэ элирүүлээд, сэрэгэй ёһололоор хүдөөлүүлээ һэмди. Үнэн сэхэ, зоригтой хүн һэн даа. Тиин зүрхэн тушаагаа хадагалжа ябаһан сэрэгэй тангаригтай памяткыень, фото-зурагыень эльгээбэб. Нэгэ бага гашуудалаа тараагаад байхадаа, намда гү, али частьдамнай бэшээрэйгты. Батарейн командир Михайлов Фёдор. 1942 оной майн 1».

Энэ дурасхаалта бэшэгүүдые Цэрэн-Доржо дүү хүбүүниинь хадагалжа байгаа. Һүдэнтын дунда һургуулиин багша Борлой Болотов түрэһэн аха Цэмпилэйнгээ бэшэгүүдые наринаар хадагалжа байгаа. 1942 оной февралиин 5-да эльгээһэн бэшэг соогоо Цэмпил иигэжэ бэшээ һэн:

«Энхэрэгшэ эжы, аха дүүнэр, Долсон абгай, Будажаб, бэшэ түрэлхидтэ бүгэдэндэ энэ аяар холын Баруун фронтһоо халуун баярые хүргэнэб. Мэндэ һайн, СССР гүрэнѳѳ хамгаалалсажа ябагдана. Намда һанаагаа зоболтогүй. Бэшэ юу ярихаб. Харюу хүлеэн, баяртай ушархын юрѳѳл табин үлэгшэ хүбүүнтнай Цэмпил мүн».

Теэд Цэмпил бусаагүй, 1943 оной апрелиин 3-да Смоленскэ можодо баатарай үхэлѳѳр унаһан байна. Лейтенант Жамбалов Жаргал 1942 оной сентябриин 9-дэ гэртэхиндээ иимэ бэшэг бэшээ һэн:

«Хүндэтэ һанагдаха гэртэхин: эжы, абгай, дүүнэр – таанадтаа амар мэндые аяар холо байгаа Воронежско можоһоо хүргэнэб… Таанад мэдэнэ бэзэт: һүүлэй үедэ хара нохойнууд бүхы Союзай томо-томо городуудые, промышленна районуудые болон нефтеэр баян Кавказ, Баку абаха гэжэ оролдонод. Үдэр бүри газетэ уншаа бэзэт, тодорхой бэшээд яахаб… Һайн лэ ябанаб, нам тухай һанаагаа бү зобогты. Эрэ түрэһэн хүнэй эрхэ, уялга дүүргэжэ, хүхюун лэ ябанаб. Хүбүүнтнай Жаргал».

Хожомынь түрэлхидынь гашуудалта мэдээсэл абаа бэлэй: «Танай хүбүүн лейтенант Жамбалов Жаргал 1943 оной августын 25-да баатарай үхэлѳѳр унаа, бэень аха дүүнэрэй хүүртэ сэрэгэй ёһололоор хүдѳѳлүүлэгдээ».

Һүдэнтын ангууша үбгэжөөл Дарма Дамдинов нютагайнгаа хүбүүн Рабдан Бадмацыреновэй бэшэһэн бэшэгүүдые хадагалжа байдаг һэн. Рабдан ангууша үбгэдые дахажа, Һүдэнтэ, Хяла, Шулуутайгаар агнадаг, ганзага ниилүүлдэг байһан юм. Тиин Дарма ахайда бэшэһэн нэгэ бэшэгынь:

«Аяа хайратайгаар һанагдаха Дарма ахайда болон бүгэдэндэ амар мэндэеэ хүргэнэб. Би мэндэ һайн ябанаб. Танһаа мүнѳѳдэр бэшэг абажа, ехээр баярлабаб. Бага сүлѳѳ оломсоороо, харюуень бэшэбэб. Бэшэг соогоо Шандагатада үбһэндэ байнаб гэһыетнай уншахадаа, бүхы гол горходой эхин, илангаяа Поолоон бүрдэ һанаандам орожо, сэдьхэлээ заһабаб даа. Зай, ямар һонин болоноб? Хуушан хэбээрээ гүт? Нютагһаа бэшэг абахадаа, таанартай уулзаһан мэтэ болохо юм. Харин би хоёр ахайнарһаа бэшэгүүдые абажа, ехээр баярлаһан байнаб. Цэдэн-Доржо ахай фронтын газарта, Мижит-Доржо ахай Шэтэдэ дүтэшэг ха. Дамдинов Рабдан, Жамцаранов Будажаб (нютагтаа Аалин Сультим) – эдэнэр хаанаб? Хэр агнадаг агшаб? Зай, бэшэ олон юу яриха бэлэйб даа. Энэ муухай дайсанаа дарахамнай холо бэшэ, ойртоо ёһотой даа. Хожомоо уулзахые найданаб. Баяртай! Рабдан. 1943 оной августын 29».

Намарынь Молдавска ССР-эй Каушань һуурин шадар алуулаа гэһэн гашуудалта мэдээсэл сэрэгэй частьһаа абтаа һэн.

Баатарай үхэлѳѳр унаһан лейтенант Цэрэн-Даши Цымпилоной бэшэгүүдые болон дансануудые Баатар хүбүүниинь нарин нягтаар хадагалжа байдаг юм.

«1942 оной октябрьһаа 1943 оной февраль хүрэтэр Сталинградска фронтдо хабаадаад, мүнѳѳ Москваһаа зүүнхойшо, 250-300 модоной газарта, Ивановска можодо танкова училищида һуража байнаб. Һуралсал хатуу даа… Дамби-Жалсанһаа бэшэг абадагби. Улаан Одоной орден, медаляар шагнуулааб, «Отличный минёр» гэһэн тэмдэгтэй болооб гэнэ. Албаяа һайн ябуулжа ябана ха… Очиров Аюр, Буда-Гуро нүхэдэйм, Намсараев Бадма-Базар һургагшын адресуудыень эльгээгты», - гэжэ 1943 оной апрелиин 7-до гэртэхиндээ бэшэһэн байна. 1944 оной декабриин 5-да бэшэһэн бэшэгынь тон һүүлшынь бэшэг байшоо.

«Фронтһоо амар мэндэ! Хүндэтэ түрэлхид, амар сайнууд! Дайсанай газарта ябанаб. Албан ябажал байна. Нам тухай һанаагаа ехээр зоболтогүй. Бэшэг үсөөн абтана, бэшыт. Бүхы нютагаархидтаа мэндые хүргэнэб, дамжуулаарайгты. Дайсанай нүхэн ойртоо… Гвардейскэ дайшалхы мэндэ хүргэн үлэгшэ хүбүүнтнай Цэрэн-Даши».

Цэрэн-Даши Цымпилон дайлалдажа ябахадаа, һамбаашалжа саг олоод, шүлэгөө бэшэһээр ябаһан юм. Шүлэгүүдээ «Буряад үнэн», «Агын үнэн» сонинуудта эльгээжэ толилуулдаг байгаа. Тэрэ шэрүүн, хатуу дайнай газарта ябахадаа, Совет Армиингаа һүртэ хүсэндэ найдан, дайсаниие дараад, амар  мэндэ бусахаб гэжэ ухаан бодолдоо шэбшэн ябадаг байгаа.

«Буряад басаганда»

Дайсанаа даража,

Даагаа һүүлдэжэ бусахадамнай,

Хуримай дүхэриг

Яагаашье үргэн байхань ааб?

Инаг басагадтаяа

Одоо тиигэжэ уулзахадамнай,

Үдэшэ бүриин ёохор

Ямараар нэрьехэнь ааб…

Цэрэн-Даши Цымпилон «Гэртээ бэшэг» гэжэ шүлэгөө 1944 оной хабар Баруун фронтдо дайлалдажа ябахадаа бэшэһэн байна:

Забһарлаба гээшэ аа гү, энэ

Мүндэр шэрүүн буудалдаан.

Сүлөөлбэбди һандархай деревни.

Уулзалгын обтой таалалдаан…

Абаһан бэшэгтээ харюусаха

Сүлѳѳ олдодоггүй, сэхэ,

Харин энэ забһарта

Һамбаа олобоб бэшэхэ…

Богонихон энэ бэшэгни

Дайдые дабан ошог лэ.

Түрэһэн ашата эжымни

Һанаа сэдьхэлээ дүүргэг лэ.

Яаража бэшэһэн бэшэгтээ

Яагаад бултыень яриха һэм.

Уриханаар нэрэеэ табихадаа,

Уулзатараа баярые хүргөө һэм.

Гэбэшье Цэрэн-Даши түрэл нютагаа бусаагүй, түрэһэн ашата эжыдээ нюур шарайгаа харуулжа ерээгүй, дайнай газарта баатарай үхэлөөр унаа һэн. Дайлалдажа байгаа сэрэгэй частиин командованиһаа иимэ гашуудалта мэдээсэл абтаһан байна: «Гвардиин лейтенант, танкист Ц-Д.Цымпилон 1945 оной февралиин 9-дэ баатарай үхэлѳѳр унаа, Зүүн Пруссиин Тифенталь һуурин шадар хүдөөлүүлэгдээ. Улаан Одоной хоёр орден хайрада хүртөө».

Гурбалжан бэшэгүүд... Дайнай һүрөөтэ жэлнүүдэй, сэрэгшэдэй шэн зоригой, Эхэ орондоо хизааргүй дуранай гэршэнүүд. Хорото дайсанһаа ерээдүйгөө хамгаалжа, хэтэ мүнхэдөө байлдаанай талмайнуудта үлэһэн хүбүүдэй, амиды мэндэ гэр бүлэдөө, тоонто нютагаа бусаха золтой байһан сэрэгшэдэй, ара талада үдэр һүнигүй илалтын түлөө ажал хэжэ ябаһан юрын зоной хуби заяан - гурбалжан бэшэгүүдэй мүрнүүд соо.