Оюун бэлигтэй багшын юртэмсэ

Тус ном уласай Соёлой яаманай 2025 оной «Буряад хэлэ сахин хүгжөөлгэ» гэһэн түсэлэй хэмжээндэ хэблэгдэһэн байна.

Буряад хэлэнэй багшанар – арадай ерээдүйн заяашад

Мүнөөдэрэй буряад хэлэнэй багшанарай эрдэм мэдэсэһээ, оюун бэлигһээ ба хүсэл оролдолгоһоо манай угсаата арадай түрэл хэлэнэй ерээдүйн байдал сэхэ дулдыдана, бүхэ холбоотой гэжэ эли. Мүнөө хэблэгдэһэн үхибүүдэй ном хадаа буряад арадай ерээдүйн хүгжэлтын ашаг үрэ, ородоор хэлэбэл, ёһото инвестировани болоно гэжэ тоосоогүй.

Һуралсалай номуудай хажуугаар үхибүүдэй дура сэдьхэл ба һонирхол татаха аргатай номуудые түрэл хэлэн дээрэнь зохёон найруулха аргатай багшанар үндэр заяатай, тусхай хүндэтэй!

Соёлма Дашанимаевнагай «Баглаа сэсэг эжыдээ» гэһэн номынь һара нараар, үнгын сэсэгүүдээр, энэрхы сэдьхэлээр халиһан шүлэгүүдтэй. Тэрэнэй хажуугаар хэмэл ухаанай (искусственный интеллект) аргаар бүтээгдэһэн зурагуудынь дээдын урлалай хэмжээндэ бүтээгдээ гэжэ тэмдэглэхэнь шухала. Түрүүшын нюурһаа эхилээд, ямаршье наһанай уншагшадай зүрхэ сэдьхэлдэ һаруул мэдэрэлнүүдые түрүүлдэг энээхэн номые ёһото зол жаргалай, сэсэгүүдэй шэдитэ орон гээд нэрлэмээр!

- Бальжин гарма, улаалзай,

Бадма лёнхобо, ургыхан,

Хонхо сэсэг, нямняадай-

Харыт, эжы, таанадтаа!

- Би олон жэлэй туршада үхибүүдэй сэсэрлигтэ хүмүүжүүлэгшээр хүдэлөөб, - гэжэ Соёлма Дашанимаевна хөөрэнэ. - Тэрэ үедэ элдэб янзын зүжэглэмэл харалган-мүрысөөнүүдтэ үхибүүдые хабаадуулхын тулада ород онтохонуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулдаг болоо һэмби. Олон харагшад тэдэнииемни һайхашаан магтадаг байгаа. Тэрэ дэмжэлтын үгэнүүдһээ би ёһото дали ургаһан мэтээр урмашадаг, хүсэл зоригни бадардаг һэн даа.

Саашадаа Соёлма Бадмацыренова hургуулида багшаар хүдэлжэ эхилхэдээ, үхибүүдтэ таарама буряад хэлэн дээрэ шүлэгүүдэй олдожо ядадаг ушараар өөрөө найруулжа эхилһэн намтартай.

Тиигэжэ ирагуу найруулагша, багшын түрүүшын шүлэгүүдынь үхибүүдтэ зорюулагдаһан юм. Шэнэ номтой танилсалгын үедэ Улаан-Үдын 54-дэхи hургуулин 6-дахи ангиин hурагшад багшынгаа найруулһан шүлэгүүдые уншаһан байна.

Алтан угайнь һабагшатай

Алта шулуугаар баян

Алдар суутай Захааминмнай.

Хуша тайгаар баян

Хүрьhэтэ үлгы Захааминмнай.

«Баглаа сэсэг эжыдээ» гэһэн ном авторай дүрбэдэхи номынь болоно.

Авторай зохёохы замай түрүүшын алхамууд алтан угайнь һабагшаар холбогдоһон. Хэблэлдэ нара хараһан эгээл түрүүшын найруулгань «Бандан таабайн захяа. Шошоологуудай уг гарбал тухай» гэжэ алтан угайнь бэшэг болоно. Тэрэ номые уран шүлэгшын хүгшэн абань - Жалсанов Бандан гэгшэ бэшэжэ эхилһэн намтартай. Тэрэ Санага нютагайнгаа ажаһуугшадай уг гарбал тухай хуушан монгол бэшэгээр найруулан бэшэжэ, угай бэшэгэй эхин һуури табиһан байна.

1955 ондо Буряадай эрдэмэй түбэй мэргэжэлтэд тэрэ түүхэтэ бэшэгыень эрижэ абаһан. Соёлма Бадмацыренова саашадаа тэрэ бэшэгыень олоод, мэргэжэлтэдэй туһаламжаар хуушан монголһоо кириллицэдэ оруулжа, Бандан таабайнгаа арбан нэгэн үхибүүдэй үри һадаһад тухай үргэлжэлүүлэн нэмэжэ, гэр бүлынгөө угай ном зохёон бэшэһэн габьяатай.

Уран шүлэгшын «Зориһон харгым заяанай» гэһэн хоёрдохи номынь – ород, буряад хэлэнүүд дээрэ найруулагдаһан ирагуу шүлэгүүдэй согсолбори - олоной һайшаалда ба магтаалда хүртэһэн юм.

Соёлма Бадмацыреновагай «Сэдьхэлэйм долгинууд» гэһэн ээлжээтэ шүлэгүүдэйнь согсолбори мэргэжэлтэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн. Ороcой Холбоото Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Николай Чимитович Шабаев, Оросой габьяата артист, Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Доржи Норбосампилович Сультимов гэгшэд һайшааһан һанамжануудаараа дэмжэжэ, шэнэ номой нара харахада туһалһан юм.

2025 оной эхиндэ уран шүлэгшын «Баглаа сэсэг эжыдээ» гэһэн номынь Буряад Уласай Соёлой яаманай «Уран зохёолой юртэмсэ» гэhэн зохёохы хүдэлмэринүүдэй мүрысөөндэ илажа гараад, Улаан-Yдын хэблэлэй газарта 600 хэһэгээр хэблэгдэбэ.

- Бидэ булта эжы баабайн үхибүүд гээшэбди. Мүнөө номтоёо танилсуулгын баяр ёһолол эгээл түрүүшынхиеэ үнгэргэжэ байхадаа, эндэ зэдэлһэн бүхы һайхан үгэнүүдые энэрхы сэдьхэлтэй эжыдээ зорюулха дурамни хүрэнэ, - гэжэ Соёлма Бадмацыренова уяран тэмдэглэнэ.

Саашадаа тэрэ шэнэ номдонь шүүмжэ һанамжа бэшэжэ, мүрысөөндэ бэлдэлсэһэн «Буряад үнэн» сонинай сэдхүүлшэн, Оросой Сэдхүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Баярма Баторова ба Буряадай гүрэнэй университедэй хэлэ бэшэгэй таһагай эрдэмэй кандидат, доцент Баярма Цырендоржиева гэгшэдтэ баяраа мэдүүлһэн байна.

«Сэдьхэл соомни Арьяа Баала»

Һайндэрэй үдэшын эхиндэ Дамба Жалсараевай үгэтэй, Анатолий Андреевэй хүгжэмтэй «Буряад Уласай түрын дуулалые» («Гимн Бурятии») хотын 54-дэхи һургуулиин һурагшад гүйсэдхэжэ, багшынгаа зохёохы үдэшые нээһэн байна. Удаань мүн лэ буряад арадай аман үгын «Аза хүсэл» гэһэн элитэ ансамблиин гэшүүд Соёлма Бадмацыреновагай үгэнүүд дээрэ найруулагдаһан бүлгэмэйнгөө «Түрын дуулал» һүр жабхалантайгаар гүйсэдхөөд, авторта амаршалгын үгэнүүдые зорюулаа.

Саашадаа хэмжээнэй үргэлжэлдэ Соёлма Бадмацыреновагай үгэнүүд дээрэ найруулагдаһан уянгата дуунууд зэдэлэн шэмэглэжэ, сугларагшадые хужарлуулаа юм. Авторай «Сэдьхэл соомни Арьяа Баала» гэһэн эгээл түрүүшын дуунай хүгжэм зохёогшо Светлана Санжитова болоно. Тэрэ хадаа Соёлма Бадмацыреновагай түрэһэн тоонто Санага нютагай хадын энгэртэ урлагдаһан Орос гүрэн дотор эгээл асари томо Арьяа Баала бурханай нангин дүрсэдэ зорюулагдаһан дуун юм.

Олондо мэдээжэ болоһон дууе хүгжэмшэн, багша Светлана Санжитова ба Буряад Уласай габьяата дуушан Доржо Шагдуров хоёр гүйсэдхэһэн байна.

Мүн лэ тэрэ үдэшэ Соёлма Дашанимаевнагай үгэнүүдтэй «Баабайн басаган» (хүг. Г.Бадмаев), «Нютагни» (хүг. С. Санжитова), «Минии хүбүүн» (хүг. Г.Бадлуева), «Дуугаа зорюулнаб» (хүг. Д.Дашипылов) болон бусад олон дуунууд зэдэлһэн байна.

Шэнэ номой түлөөлгын баяр ёһололой хэмжээндэ Буряад Уласай элитэ уран зохёолшод, эрдэмтэд, хүгжэмшэд, һурагшадынь, түрэлхидынь, нютагаархидынь г.м. олоороо сугларжа, Соёлма Бадмацыреновае халуунаар амаршалаад, баярыень хубаалдаһан ушартай.

- Анханай уулзаха табисууртай

Аянайм алтан нүхэдни.

Замайм үйлэ байдалда

Зула гэрэл, түшэгүүдни.

Олоной дунда ондоохон

Одо мүшэд - минии нүхэд.

Улад зоной хоорондо

Урихан байнат таанадни.

Уулзаха бүри баяртайб,

Угтажа байха жаргалтайб!

Олоной дунда ондоохон

Одо мүшэд - минии нүхэд,

- гэһэн уран шүлэгшын дулаахан мүрнүүд сугларагшадта зорюулагдаа.