Чингис хаан хаана түрөөб?

Рашид ад-Динай түүхэ бэшэгүүд соо агууехэ Чингис хаанай Онон мүрэнэй эрьедэ, Дэлюун Болдог гэжэ газарта түрэhэн тушаа бэшэгдэhэнэй ёһоор, Монголдо Бурхан Халдуун гэжэ үндэр томо хада бии. Тэрэ уулын орьёлhоо олон гол мүрэнүүд эхи абажа урдадаг. Дэлюун Болдог тоонтоhоонь зургаан хоног ябадалай зайн газарта Бурхан Халдуун уулын бооридо Чингис хаанай байрын - үбэлжөөнэйнь ба зуhаланайнь буусанууд байhан. Нээрээшье, мүнөөнэй эрдэмтэдэй тоололгоор, Монголой Бурхан Халдуун уулаhаа Агын тойрогой Дэлюун Болдог хүрэтэр 500-гаад модо зайтай. Урдань монголнууд морёороо үдэрэй туршада 100 модо гаталха аргатай hэн ха. Тиигээд тус дэбисхэрэй үдхэн ой модоор хушагдаhан, хада гүбээнүүдээр элбэг тулань лаб зургаан үдэрэй туршада гаталагдаха гэжэ ойлгохоор. Харин мүнөөнэй Монгол гүрэндэ Чингис хаанай түрэhэн нютаг гэжэ тоолодог Дадал сомоной ба Биндэр сомоной газарнууд Бурхан Халдуун уулада hураггүй дүтэ, 100-200 модо газарта байдаг гэжэ эли.

Оросой эрдэмтэн Лев Гумилёвой шэнжэлэлгээр, Чингис хаанай эсэгэнь борджигин угай толгойлогшо байhан, Онон мүрэнэй доодо урасхалаар, мүнөөнэй Нэршүү хотын дэбисхэртэ буусатай байhан гэдэг. Чингис хаан 1162 ондо (1155 ондо) майн 3-да түрэhэн гэжэ хэлэгдэнэ. Түүхын дансануудаар, тэрэ үеын Монголдо Дэлюун Болдог гэhэн газар байгаагүй. Харин манай Yбэр Байгалай домогуудаар, агууехэ хаанай дэлхэй дээрэ мүндэлхэhөө уридшье эндэ Дэлюун Болдог гэжэ нэрэтэй газар байhан гээд түүрээгдэнэ.

Урданай номой мүрнүүдээр

1927 ондо Буряад орониие шэнжэлэлгын тусхай хэблэлэй 3-4-дэхи дугаарай 78-дахи нюурта Я.С. Смолев гэжэ эрдэмтэнэй «Yбэр Байгалай ба Монголой дэбисхэрнүүдтэй холбоотой Чингис хаанай түрэhэн нютаг тухай буряад арадай домог» гэhэн статья толилогдоhон байна. Агын аймагай Адуун Шулуун хушуунай ажаhуугша, хүбдүүд омогой Эринчи Сайсановай хөөрөөгөөр бэшэгдэhэн домог соо иигэжэ хэлэгдэнэ: «1160-аад онуудта Ононой эрьеын Дэлюун Болдог гэжэ Шиндан (Чинданта) нютагhаа холо бэшэ газарта, хасагуудай Кучуевска харуулhаа гурба модо зайда Есүүхэй баатарай ба Оулэн хатанай бүлэдэ ерээдүйн агууехэ Чингис хаан мүндэлhэн».

«Монголой нюуса тобшодо» хэлэгдэһээр...

Чингис хаанай тагаалал болоhон хойно 13 жэл үнгэрөөд байхада бэшэгдэhэн «Монголой нюуса тобшо» соо мүн лэ иигэжэ бэшэгдэhэн: «Тэрэ үедэ Есүүхэй баатарай татаарай Тэмүүжэн ба Хорибуха зэргын уладые баряанда абаад ерэхэдэнь, жэрмэһэн байhан Оулэн хатан Ононой Дэлюун Болдог гэжэ газарта хүбүүн үри түрэбэ. Тэрэнь баруун гартаа шагайн шэнээн нүжэ (бүлин шуhа) адхаад гараhан юм. Татаарнуудай ударидагшын Тэмүүжэн гэжэ нэрэ тэрээндэ үгтэһэн.

Оросой эрдэмтэдэй шэнжэлэн тодорхойлһоор, Дэлюун Болдог 50`31`c.ш. 115`02`в.д (G) (О) гэhэн хэмжүүрэй газарта байдаг. Тус баримтаарнь, «Юртэмсые доhолгогшын» орос-монголой хилэhээ хойшоо 8 модоной зайда гэжэ элирүүлhэн. Тэрэнь Үбэр Байгалай хизаарай Агын тойрогой дэбисхэр дээрэ болоно бшуу.

Буряад домогуудай ёһоор...

Оросой географическа бүлгэмэй даабаряар, А.П. Юренский гэжэ эрдэмтэн мүнөөнэй Yбэр Байгалай түүхэтэ газарнуудые, үльгэр домогуудые шэнжэлхэ үүргэтэй эльгээгдэhэн. А.П. Юренский Эрхүү хото хүрэжэ ерээд, тэндэ ажаhуудаг буряадай түрүүшын эрдэмтэн Доржи Банзаровта хандажа, туhаламжа гуйhан гэдэг. Нэн түрүүн, тэрэ Ононой эрьедэ Чингис хаанай түрэhэн газар олохо хүсэлтэй байгаа.

Д. Банзаров өөрөө үнинэй тэрэ сэдэбээр hонирходог, мэдээ баримтануудые суглуулдаг байhан гэжэ эли. Тэрэ ород эрдэмтэнтэй мэдэсээрээ хубаалдаад, нэгэ хэды буряад арадай домогуудые хөөрэhэн байна. Урдын домогуудай удхаар, Чингис хаанай түрэhэн Дэлюун Болдог гэжэ газарhаа холо бэшэ Баатар Толгой гэжэ хада бии, тэрээнhээ мүн лэ дүтын зайда таабарита Чингис хаанай аяга (Тогоон Шулуун) hүзэгшэдэй мүргэлэй газар болоhон. Тэрэ гайхамшагта мантан гантиг Тогоон Шулуун соо тогтоhон бороогой уhаар Чингис хаан байлдаанай үедэ абаhан хүндэ шархаяа эдэгээhэн түүхэтэй.

Домогоор, Баатар Толгойhоо урагша, Ононой урда бэеын Дэлюун Болдог гэжэ газарта Чингис хаан мүндэлэн түрэhэн. Харин хадын зүүн талада Чингис хаанай хүүр байдаг. Тагаалал болоходонь, агууехэ хаанай өөрын захяагаар, бэеыень түрэhэн тоонтодонь бусаажа хүдөөлүүлhэн тухай домогууд түүрээнэ. Yшөө Д. Банзаров эрдэмтэндэ Чингис хаанай нэрэтэй бүхэ холбоотой Эхэ Арал гэжэ Ононой олтирог тухай хөөрэhэн гэдэг.

«Дэлюун Болдог олдоо!»

А.П. Юренский Д. Банзаровай хэлэhээр, мүнөөнэй Агын Буряадай тойрогой дэбисхэрээр бэдэрэлгын,  шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдые  ябуулhанай удаа Оросой географическа бүлгэмдэ иимэ баяртай мэдээ эльгээhэн: «Онон мүрэнэй Эхэ Арал олтирогhоо долоон модоной, хасагуудай «Кочуевский» харуулhаа гурбан модоной хэмжээнэй зайда Чингис хаанай түрэhэн Дэлюун Болдог гэжэ газар олдобо!».

Мүн лэ Дэлюун Болдогhоо холо бэшэ хойто талын дэбисхэртэ Монголой хаашуулай hандарhан найман сагаан булаша - түүхэтэ хүшөөнүүд олдоhон юм. Тэрэ сагhаа үльгэр домогто Дэлюун Болдог тушаа мэдээнүүд Оросой бүхы географическа справочнигууд болон эрдэмэй номууд, толинууд соо оруулагдаhан гэжэ эли. Саашадаа ород эрдэмтэд Дэлюун Болдогhоо Нэршүү хото хүрэтэр, Монголтой ба Хитадтай хилэнүүд хүрэтэр газарай зай хэмжэн, тодорхойлолгын болон бусад үргэн ехэ шэнжэлэлгэнүүдые ябуулhан байна.

П. Семёнов (Тянь-Шанский) гэжэ түүхэшэ эрдэмтэн «Оросой империин географиин тоо баримтануудай толи» соо Үбэр Байгалай хизаарай Дэлюун Болдог гэжэ газарай Чингис хаанай түрэhэн нютаг болоhон тушаа бэшэhэн. Мүн лэ энээн тушаа 1853 ондо Е.П. Ковалевский «Хитад руу аяншалга» гэжэ ном соогоо бэшэhэн.

Баргажан Түхэм

Yбэр Байгалай хизаар үргэн талануудhаа гадна ой модоор, хүбшэ тайгаар баян байгаалитай. Чингис хаанай түрэхэдэ, эндэ ажаhуугшадай нэгэн гэртэхиндэнь нарай үхибүүе мансылха булганай арhан hуури бэлэглэhэн гэдэг.

Yшөө алдар суута хаанай залуудаа хүбшэ тайгын оёороор дайсадhаа хоргодон тэрьедэhэн тушаа түүхын бэшэгүүд соо тэмдэглэлнүүд бии. Рашид ад-Дин Чингис хаанай хэлэhэн иимэ үгэнүүдые бэшэжэ мүнхэлһэн:

«Ерээдүйн сагта Баргажан Түхэм нютагай Онон ба Хэрлэн мүрэнүүдэй эрьедэ түрэhэн хүбүүн бүхэн түрэхын эрэлхэг зоригтой, hүбэлгэн ухаатай, шандааhатай, шуран бэетэй байха табисууртай. Дээдын заяанай адистай хүнүүдтэ ехэ эрдэм hургаалшье хэрэггүй».

Уран Дүшын таабаринууд

Yбэр Байгалай домогоор, Ононой Ехэ Арал гэжэ олтирогhоо холо бэшэхэнэ, Дэлюун Болдог гэжэ газарай Уран Дүшэ гэжэ үндэр добо дээрэ Чингис хаан түрэhэн тоонтотой. Хоёр метр үндэртэй Уран Дүшэ добо тухай олон асуудалнууд гарадаг. Тэрэ түхэлөөрөө урдын монголой хаашуулай ордоной hуури hануулдаг гэжэ онсо тэмдэглэгдэнэ. Тиимэ үндэртэй добонууд урдын хүнэй гараар бүтээгдэhэн байдаг ха. «Уран» хадаа «оюун бэлигтэй», «дүшэ» – «дарханай зэмсэг» гэhэн удхатай.

Тиигээд П. Пельо гэжэ зүүн зүгэй арадуудые шэнжэлэгшэ Франциин эрдэмтэнэй тайлбарилhаар, Тэмүүжэн гэhэн нэрэ «дархан» гэhэн удхатай. Энээниие дэлхэйн олон эрдэмтэд дэмжэдэг. Тиимэhээ Чингис хаанай Тэмүүжэн гэжэ бодото нэрэнь Уран Дүшэ гэhэн доботой бүхэ холбоотой гэжэ тоосоогүй.

Дэлюун Болдог, үнэн дээрээ, ЮНЕСКО-гэй соносхоhоор, хоёрдохи мянган жэлэй хүн гэжэ зарлагдаһан Чингис хаанай түрэhэн тоонтонь, Оросой арадуудай соёлой түүхэтэ баялигуудай тоодо оруулагдаха аргатай.