Сэлэнгын суута, Жаргалантын жаргалтай хүбүүн

Тэрэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэтэй сасуу Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоо. Зүүн Сибириин 93-дахи дивизиин бүридэлдэ Москвае хамгаалгын ехэ байлдаануудта хабаадажа, баатарай үхэлөөр унаа.

Гатанай хүбүүн КГБ-гэй подполковник Владимир Нимаев Феликс Дзержинскиин нэрэмжэтэ СССР-эй КГБ-гэй дээдэ һургуулида багшалһан юм. Эрхим албанайнгаа түлөө Владимир Гатанович “СССР-эй Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй ветеран”, 1-дэхи, 2-дохи, 3-дахи шатын “Үнэн сэхэ албанай түлөө”, “СССР-эй Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй 60 болон 70 жэлэй” медальнуудаар шагнагдаһан, СССР-эй КГБ-гэй Түрүүлэгшын Баярай бэшэгүүдтэй. Мүн лэ Монгол ороной үмэнэ габьяатай байһанай түлөө “Монголой арадай хубисхалай 50 болон 70 жэлэй”, “Монгол Уласай Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй 60 жэлэй”, “Монгол Уласай Аюулгүй байдалые сахилгын хороонуудай 50 болон 60 жэлэй” медальнуудаар шагнагдаһан байна. Хаанашье ябахадаа, алба хэхэдээ, түрэл тоонто нютагаа сэдьхэлдээ ходо һанадаг Владимир Гатанович Жаргалантадаа ходо ерэжэ, түрэл гаралнуудтаяа уулзажа, үхибүүдээ танилсуулжа байдаг һэн.

Эхинһээнь эршэтэйгээр

Эсэгынгээ дайнда мордоходо, Володя хүбүүн үлгыдөө хэбтээ. Дайнай үеын олон үхибүүдтэл адли эсэгэгүйгөөр үндыһэн хүбүүн балшар багаһаан ажалда атаржаа. Үшөө һургуулида ороогүй хүбүүн эгэшэтэеэ хонишон эжыдээ – Цыбик Банзаракцаевнада ажалдань шадалаараа хамһалсадаг һэн. 13-тайдаа Володя гансаараа морёор 10-15 модо холо ойдо ошожо, түлеэгээ бэлдэдэг байһан. 14 наһандаа түрүүшынгээ салин хони хайшалалганда ябажа абаа бэлэй. Нимаев һургуулиингаа бүхы жагсаалнуудта уласайнгаа туг үргэжэ ябаһан знаменосец, хүнгэн атлетикээр бэеэ һоридог бэрхэ тамиршан һэн. Шалгалтын үедэ түрэл колхоздоо хүдэлхэб гэжэ тэрэ найруулга бэшээ. Тиигээд лэ залуу комсомолец колхоздоо хүдэлжэ эхилээ. Гурба дахин тэрээндэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуулида һая нээгдэһэн тамирай факультедтэ орохыень дурадхаа, теэд үгэдөө үнэн Нимаев сэрэгтэ татагдатараа нютагтаа хүдэлөө һэн.

Сэрэгэй албанда татагдаад, Номгон далайн флодой ракетнэ катернуудай Улаан Тугай орденто бригадада дүрбэн жэл албаяа хээ. Советскэ Союзай Герой, 1-дэхи рангын капитан Александр Кананадзын бэрхэ хүтэлбэри доро алба хэһэнээ Владимир Гатанович ехэл омогорхолтойгоор хөөрэдэг һэн. Тэрэ хүнгэн атлетикээр бригадынгаа суглуулагдамал командын бүридэлдэ нэгэнтэ бэшэ түрүүлжэ, нэрэ хүндыень үргэжэ ябаа.

Албанһаа табигдаад, БГПИ-гэй спортфагта һурахаяа ороо. 1-дэхи курс дүүргээд, гэр бүлынгөө байдалаар заочноор һураха болоо. Түрэл Жаргалантынгаа дунда һургуулида физругаар, хүмүүжүүлгын талаар захиралай орлогшоор хүдэлөө. Һургуулиингаа партийна эхин эмхиин секретаряар һунгагдаһан. Иигэжэл багшын ажалай үргэн харгы нээгдээ. Теэд...

Гүрэнэй аюулгүйе хамгаалагша

1970 оной май һарада Владимир Гатановичта Гүрэнэй аюулгүйе хамгаалгын албанда хүдэлхыень уряа – арсаха аргагүй. Түрүүн эхилжэ, Монгол орондо эльгээгдээ. Тиигээд Ташкент хотодо мэргэжэлээ дээшэлүүлгын һургуулида һураа. Тиигэжэ энэ эрилтэ ехэтэй албандаа 23 жэлдэ үнэн сэхээр алба хээ.

Залуу зандан үедэ эрдэм ном зааха, тэдэниие ажабайдалай үргэн харгыда гараха замынь, залажа үгэхэ эрмэлзэлынь эндэл хүсэлдөө. Владимир Гатанович Нимаев хорин жэлэй туршада Феликс Дзержинскиин нэрэмжэтэ СССР-эй КГБ-гэй дээдэ һургуулида багшалһан габьяатай. Тэрэ багшалхынгаа хажуугаар Монгол ороной аюулгүйе хамгаалгын Бугийн Жэжид, Жамсранжав сайдуудай СССР-эй КГБ-гэй Түрүүлэгшэ Юрий Андроповтой, дотоодын хэрэгүүдэй сайд Н.А. Щёлоковтой, хилэ сахигша сэрэгэй дарга Г.К. Цинёвтой уулзалгануудта хабаадалсаа. Мүн лэ космонавтнуудые бэлдэдэг түбтэ, оронойнгоо ехэ-ехэ үйлэдбэриин ажахынуудта үнгэргэгдэдэг уулзалгануудта, уласхоорондын үзэсхэлэнгүүдэй харалгануудта хабаадалсадаг байгаа. Владимир Гатановичай дурсалгануудһаа нэгэ жэшээ дурдая:

“1975 оной майн 25-ай үглөөгүүр Монгол Арадай Уласай ниитын аюулгүй байдалай сайд Бугийн Дэжид бидэ хоёр Юрий Андроповтой уулзахаяа КГБ-гэй байшанда хүрэжэ ерэбэбди. Бидэниие сэрэгэй ёһоор угтажа, томо таһагай үүдэндэ хүргэбэд. Юрын хубсаһатай Юрий Владимирович аятайханаар энеэбхилэн угтажа, гарнуудыемнай барижа мэндэшэлээд, столдоо уриба. Халуухан кофе асаруулба. Бидэ гурбанһаа бэшэ хэншье байгаагүй. Энэ уулзалгын онсо шэнжэнь гэхэдэ, тэдэнэй бэе бэеэ анхаралтайгаар шагнаха шадабаринь эли байгаа. Хөөрэлдөөн нилээд удаан үргэлжэлһэн байна. Юрий Андропов маанадые кабинедэйнгээ үүдэндэ абаашажа, гарнуудыемнай адхан һэжэржэ, дулааханаар үдэшэбэ. Газаа гараад, Б. Дэжид Юрий Андроповтой уулзаһандаа гүнзэгыгөөр баярлажа: “Ямар ехэ хүнтэй уулзаба гээшэбибди!” – гэжэ ехэтэ омогорхожо байһанаа мэдүүлээ һэн. Тэрээнһээ иимэ үгэнүүдые дуулаад, өөрөө МНРП-гэй ЦК-гай гэшүүн, уласай ехэ сайд байгаад, иимэ дулааханаар, хүндэлэлтэйгөөр, һайшаалтайгаар хэлэхэдэнь, гайхаа бэлэйб”.

Владимир Гатанович 1980 ондо Олимпиин наадануудай Москвада үнгэргэгдэхэдэ, мүн Бүхэдэлхэйн залуушуулай болон оюутадай фестивальда (1985) болон Һайн хүсэлэй сүлөөтэ наадануудта (1986) аюулгүй байдал сахилсаһан габьяатай.

1941 оной октябриин 26-да алдалан унаа гү?

Владимир Гатанович дайнда унаһан Гатан Халзанович Нимаев эсэгынгээ хүүрые үни удаан бэдэрһэн юм. Гансал эжынгээ болон бусад түрэлнүүдэйнгээ хөөрөөнүүдһээл аба тухайгаа мэдэдэг һэн. Гатан Халзанович дайнай түрүүшын үдэрнүүдтэ сэрэгэй албанда татагдаа. Зүүн Сибириин 93-дахи стрелково дивизиин бүридэлдэ дайлалдаад, 1941 оной октябриин 26-да наһа бараа гэжэ “Дурасхаалай ном” соо бэшээтэй. Үшөө 1960-аад онуудаар Владимир Гатанович эсэгынгээ наһа бараһан ушарые тодорхойлхо гэжэ оролдоһон юм. Энэ хэрэгээрээ СССР-эй Хамгаалгын яаманай Түбэй архивта хандаа. Анханай мэдээсэл үгы, частьнуудай дугаар мэдэхэгүй һаа, сэрэгшын хаана наһа бараһые тодорхойлхо аргагүй тула, харюу олдоогүй. Үнэхөөрөөшье, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай түрүүшын һарануудта фашистнуудтай шуһата шанга тулалдаанууд боложо, хохидолнууд аргагүй ехэ байгаа. Илангаяа 1941-1942 онуудта. Дайнай ветеран, Гатан Халзановичай түрэл Гаврил Бадмаевич Очиржапов: “Абатнай амиды мэндэ нютагаа бусаха азатайл байгаа һэн. Теэд иимэ ушартай юм. Бидэ хоёр нэгэ үдэрэй зай соо шархатаад, 1941 оной ноябрь һараһаа 1942 оной февраль болотор Москва шадархи нэгэ госпитальдо сугтаа аргалуулһан, эдэгэһэнэйнгээ удаа бэе муудаһанһаа сэрэгһээ табигдаһан юмди. Би гэртээ бусааб. Танай эсэгэ эмнэлгын комиссиин тобшололые зүбшөөжэ шадаагүй, фронтдо бусахые өөрынгөө уялга гэжэ тоолодог һэн. Хоёрдохиёо комисси гараад, сэрэгэй албанда тааруу гэжэ фронтдо эльгээгдээ бэлэй,” – гэжэ хөөрөө. Манай республикын “Дурасхаалай ном” соо абамни 1941 оной октябриин 26-да наһа бараһан гэжэ бэшээтэй. Гэбэшье, тэрэл ном соо Гаврил Бадмаев мүн лэ тиихэдэ наһа бараа гэжэ бэшээтэй. Теэд тэрэ 1942 ондо гэртээ бусажа ерэһэн, 1980-яад онуудай эхеэр наһа бараа. Иимэ алдуунууд тэрэ хэсүү сагта гаражал байгаа ха юм. Яагаа-хээгээ гээшэб гэбэшье, Подольскын бэдэрэлгын отрядай гэшүүд тэрэнэй сэрэгшын малгай – түмэр дуулга (каска) байлдаанай болоһон газарта олоо. Тиигээд 2005 ондо Подольск хотодо улаан сэрэгшэдэй хүүрые дахин хүдөөлүүлхэ ёһололдо Владимир Гатановичай хабаадахадань, тэрэ ехэ сэнтэй зүйл бэлэглээ һэн. Мүнөө тэрэ эрдэни зэндэмэни – улаан сэрэгшэ эсэгын дуулга – Даширабдан Батожабайн нэрэмжэтэ Эдиршүүлэй номой сангай музейдэ табяатай. Владимир Гатанович 2015 ондо Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда Илалтын һайндэрэй баяр ёһололдо Буряадай бүлэгтэй дахинаа Подольск ошоһон байна. «Московский комсомолец» сониной сурбалжалагша Татьяна Никитина тухай хододоо ехэ баяртайгаар хөөрэдэг һэн. Юуб гэхэдэ, эсэгынгээ наһа бараһан газарыень Московско комсомолецуудаар дамжан, Подольск хүрэтэр аяншалга эмхидхэхэ хэрэгтэ аргагүй ехэ туһа Татьяна Никитина үзүүлээ һэн.

Абынгаа, Гатан Халзановичай хүүрэй дэргэдэ

Владимир Гатановичай үнэн сэхэ наһанайнь нүхэр Валентина Дабаевна уужам сэдьхэлтэй, нигүүлэсхы сэдьхэлтэй эзэн эхэнэр 50 гаран жэлэй туршада найдамтай ара талань боложо ябаа. Харамтайнь гэхэдэ, Владимир Гатанович 2018 оной сентябриин 30-да алтан дэлхэйһээ халижа ошоо. Теэд тэрэнэй һайхан дурсалгануудые гэртэхиниинь нангинаар хадагална.