Хори буряадай тайшаанарай түүхэһээ

Урдын сагhaа хори буряадууд ударидагша зайһануудые, тайшаанарые һунгахадаа, элинсэгүүдэйнгээ унги үзүүрһээ үндэһэлэн шэлэдэг байһан заншалтай. Хори буряадай гарбалта эсэгэ Хоридой Мэргэн гурбан һамгадһаа Алан Гуа гэһэн ганса басагатай ба 11 аймаг угсаатанай үндэһэ һуури табиһан Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушад, Шарайд, Харгана, Худай, Бодонгууд, Хальбан, Сагаанууд, Батанай гэһэн хүбүүдтэй байһан гэжэ мэдээжэ. Тиигээд хори буряадай түрүүшын тайшаанар бүгэдэнэй аха Галзууд угай түлөөлэгшэд байһан юм. Тэдэнэр хамтадаа 130 жэлэй туршада таһалдангүй зонхилһон түүхэтэй.

Шодо Болтирогой – түрүүшын тайшаа

1702-1703 онуудта хори буряадай Пётр хаанда ошоһон түлөөлэгшэдые галзууд омогой зайһан Бадан Тураахин толгойлжо ябаһан түүхэтэй. 1727 ондо тэрэниие тушаалдань мүн лэ галзууд омогой Болтирогой Шодо гэгшэ һэлгэһэн байна.

1729 ондо Пётр хаанай зарлигаар ород-хитад хилэ табилгын хэрэгтэ эдэбхитэйгээр хабаадаһанайнгаа түлөө Шодо Болтирогой тайшаагай нэрэ зэргэдэ хүртэһэн. Тиигэжэ тэрэ хори буряадай түрүүшын тайшаа болоод, саашадаа тус тушаалынь үеһөө үедэ, эсэгэһээ хүбүүндэ дамжуулагдан, үри һадаһадайнь 10 үеын түлөөлэгшэд тайшаанар байһан намтартай.

130 жэлдэ – галзууд омогой тайшаанар

Шодо тайшаа 1727-1732 онуудта дээдын албанда ябахадаа, хориин талын дунда хүдэр томо конторо барюулжа, хажуудань буддын шажанай ламанарай ба бөө мүргэлэй хоёр һэеы гэр табяад, адляар шүтэн тахижа байһан гэдэг.

Удаань 1732-1765 онуудта Шодын хүбүүн Ринчин тайшаа зонхилжо һууһан. Тэрэ үедэ хори буряадууд Байгалай саанахи эрьеын сүлөө газарнуудаар нүүхэ дээдын зүбшөөлтэй боложо, Түгнэ нютагта һэеы гэр соо буддын шажанай дасан байгуулагдаһан түүхэтэй. Энэ үедэ хориинхид ахамад дархан ламатай, мүнөөнэйхеэр, хамба ламатай болоод байгаа.

Удаадахи тайшаа Ринчинэй Юмсун (1765-1768) хүршэ отогуудай улад зонтой дүтын хани барисаа тогтоожо, 1759 ондо сэлэнгын буряадуудтай суг хамтын суглаан дээрэ Цааза гэһэн талын зоной хуули баталһан байна, 1760 ондо Мунгут гэһэн мүрэнэй дэргэдэ мүнгэ ашаглалгын рудник нээгдэжэ, сагаан дархашуул үнэтэ түмэр хайлуулан үйлэдбэрилдэг болоһон түүхэтэй.

Дамба-Дугар Иринцеев гээд алдаршаһан Ринчинэй хүбүүн эгээл удаан, 46 жэлэй туршада засаг барижа ябаһан. Тэрэ хугасаада хори буряадуудай байдал ехээр һайжаран хүгжэжэ, тэдээн тухай Европын гүрэнүүд хүрэтэр суу таража эхилһэн гэжэ эли. Тэрэнэй һамган Шойжод хатан мүн лэ хэрэгүүдээрээ түүхэдэ орожо суурхаһан.

Саашадаа Болтирогтоной уг залгамжалалай тайшаа Мардайн Галсан (1804-1815) нэн түрүүн халдабарита хара нүрөө (оспа) үбшэнһөө һэргылэмжын тарилгын хэрэг эрхилһэн. Мүн лэ тэрэ үедэ хори буряадай нютагуудаар харгын, почтын, аяншалга-амаралгын газарнууд һалбаран хүгжэһэн. Ахалагша тайшаа баригдажа эхилһэн Агын дасанда 10 боти «Юм» гэһэн нангин ном ба 100 пүүд түмэр бэлэглэһэн гэжэ хэлэгдэнэ.

Зургаадугаар тайшаа Галсанай Дымбыл (1815-1822) хори буряадай түрүүшын эдилгэ абагша (коррупционер) гээд түүхэдэ ороһон. Тэрэ Түнхэнэй, Алайрай, Худариин ахамад тайшаанартай хамта губерниин албата ноёдто эдилгэ үгэдэг, улад зонһоо хуули бусын татабаринуудые суглуулдаг байһан түүхэтэй.

Декабристнуудтай нүхэсэһэн

Тэрэниие һэлгэһэн Суванай Жигжит гэһэн долоодугаар тайшаагай (1822-1835) албата үедэнь Хориин Дүүмэдэ ехэ хэсүү, бэрхэшээлтэй саг тудалдаа. Россиин баруун талаһаа олон зуугаад таряашад нүүжэ ерэхын хажуугаар гүрэнэй гэмтэд хаатаршануудые, сүлүүлһэн декабристнуудые харууһалха, хэрэгтэй газартань абаашаха г.м. аюултай, харюусалгатай үүргэнүүд хори буряадай хүзүүн дээрэ бууһан юм. Хууляар хори буряадууд хасаг сэрэгэй тоодо ородог һэн тула, һурша номуудтай болон һэлмэнүүдтэй, моридые унаһан залуу хүбүүд ба бүһэтэйшүүл харуулай албанда татагдадаг байһан.

Тэрэнэй хажуугаар манай элинсэгүүд декабристнуудые хайрладаг, хүндэлдэг, эдеэ хоолhoo, хубсаһанһаа, тамхинһаа хубаалдажа туһалхые оролдодог байһан гэжэ эли.

Холын хүндэ харгыда тогтон амархынгаа үедэ арадайнгаа үльгэр түүхэтэй, дуу хүгжэмтэй танилсуулжа, эрын гурбан наадаар, шатараар мүрысөөнүүдые эмхидхэжэ, декабристнуудай һанаа сэдьхэл тэгшэрүүлэн урмашуулхые оролдодог байһан гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Тиимэһээ декабристнуудай олон тоото дурсалганууд, бэшэгүүд соо буряадууд тушаа айхабтар һайн арад гээд хэлэгдэдэг. Анненков гэһэн декабристын француз яһанай Полина һамганиинь дэбтэр соогоо Суванов тайшаа тухай иигэжэ бэшэһэн: «Үндэр залуу буряад ноёниие ехэ һайхашаан байжа, удаан харааб. Тэрэ толгойнгоо оройдо гэзэгэтэй, һайхан экзотическа хубсаһатай. Энэ байгаалиин ба талын хүбүүн эрдэм болбосоролтой зоной нарин гоё абари маягтай, тиимэһээ халуун мэдэрэлтэйгээр дурладаг ёһотой даа!»

14 угай тугууд

Удаадахи Бадма Павлов (1835-1838) гэһэн тайшаагай үедэ II Николай хаан хори буряадуудта 14 угай тугуудые үршөөһэн түүхэтэй. Тэрэ үедэ хуасай ба харгана омогойхид зүүн ба баруун гээд илгардаг байһан тула хоёр-хоёр тугта хүртэһэн.

Россиин баруун булангуудһаа бүхэтэр хажуурнууд асарагдадаг боложо, буряадууд түрүүшынхиеэ үбһэ сабшажа эхилһэн. Үшөө Яруунынгаа нуурнуудта загаһа баридаг болоһон ха.

Юһэдүгээр тайшаа Дымбылэй Ринчин-Доржо (1838-1849) гэгшэ ехэ мэхэ гохотой абари зангаараа, уршагта ябадалнуудаараа суурхадаг байһан ха. Нэгэтэ тэрэ залуудаа Петербург хото ошожо, тэндэхи Үбэлэй Ордоной дэргэдэхи үнэн алдартанай сүмэ соо христиан шажанай шүтөөндэ орожо, хэрээһэ зүүгээд, Николай гэжэ нэрэтэй болоод бусаһан гэдэг. Удаань гүрэнэй мүнгэ хулгайлан эдиһэнээ нюуха зорилготойгоор Дүүмынгээ байшан галдажа шатааһан. Тиигэбэшье мүрдэлгэнүүд гэмтэ ябадалыень элирүүлжэ, уршагта тайшаа сүүдлүүлһэнэй удаа сүлүүлжэ ошоһон намтартай.

Зүүн Сибириин генерал губернатор, граф Муравьёвой сэхэ хүтэлбэри доро хүдэлдэг байһан арбадахи тайшаа Жигжидэй Тарба (1849-1857) гэгшэ мүн лэ гүрэнэй мүнгэ хулгайлһан харша ябадалай ушараар тушаалһаа зайсуулагдаһан байна.

Тиигэжэ 1857 оной гал могой жэлдэ 130 жэлэй туршада таһалдангүй зонхилһон галзууд омогой Болтирогтон бүлэгэй тайшаанарай түүхэнь дүүрэһэн намтартай.

Хуасай омогойхид засаг баряа

Хориин зон хүлгэн доһолжо, саашадаа ондоо, дүү омогуудай эрхим хүнүүдые тайшаагай тушаалда томилдог болохо тухай шиидхэбэри абтаһан байгaа. Тиигэжэ 1857 ондо зүүн хуасай отогой Ошорой Бадма гэгшэ хори буряадай арба нэгэдэхи ахалагша тайшаагаар баталагдаһан түүхэтэй. Тэрэ 17 жэлэй туршада тушаал эзэлжэ ябахадаа, юрын улад зоной байдал һайжаруулхын хэрэгтэ бэеэ зорюулжа хүдэлһэн. Тэрэ үедэ Байгалай эрьедэ газарай үзэгдөөгүй ехэ доһолгоон боложо, худари буряадуудай нютаг нугануудынь далайн уһанда абтажа, ехэ гай гасаланта ушар тохёолдоһон юм. Тиихэдэнь хори буряадууд Ошорой Бадмын ударидалга доро хүршэнэртөө Хэжэнгын, Яруунын дэбисхэрнүүдээр газарнуудые үгэжэ, гэр байрануудыень барилсаһан, хони малаараа хубаалдаһан түүхэтэй.

Саашадаа 1874-1889 онуудта мүн лэ хуасай омогой Бадмын Сэдэб гэжэ хүн тайшаагай тушаалда ехэ аша үрэтэйгөөр албаяа ябуулһан. Улад зондоо хүндэтэй, түрүү хүнүүдэй нэгэн байһан гэжэ хэлэгдэнэ.

Хаан тайжые угтаһан

1889 ондо, 137 жэлэй саада тээ, ахалагша тайшаагаар хуасай отогой гулваа Цэрэн-Доржо Аюушын томилогдожо, 10 жэлэй туршада хори буряадаа толгойлһон түүхэтэй. Тэрэ 1876 ондо Санкт-Петербург хотодо үнгэргэгдэһэн зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэгшэ эрдэмтэ ориентологуудай уласхоорондын съезддэ хабаадаһан. Удаань 1891 ондо Россиин Империин ерээдүйн хаан II дугаар Николай тайжын Байгалай үмэнэхи нютагуудаар заларан айлшалхадань, хори буряадуудай зүгһөө угтамжын үргэн ехэ хэмжээнүүдые ударидан эмхидхэһэн габьяатай.

Уулзалгын үедэ хаан тайжа олон мянгаад хүнэй баяртай хүүеэн доро буряад үүлтэрэй мори унаад, талаар гүйлгэһэн, Асагадай дасанай ламанарай гүйсэдхэһэн «Цам» хатар ехээр һонирхон хараһан гэдэг. Мүн лэ Асагадай дасанда хамба лама Чойзон-Доржи Иролтуев түрүүтэй ламанар ерээдүйн хааниие эмшэлэн аргалһан гэжэ мэдээжэ. Ушарынь гэхэдэ, цесаревичэй зүүн зүгэй оронуудаар аяншалхын үедэ Япон гүрэнэй Оцу гэһэн хотын харуулда зогсоһон сэрэгшэн добтолоод, һэлмээрээ толгойень сохижо, ехээр шархатааһан байгаа. Шархань ами наһандань аюулгүй байбашье, удаан эдэгэжэ ядан, аянай харгыда ябаһан хаан тайжада ехэ гасалан, зоболон үзүүлээ. Буряад ламанар шархыень гайхалтай түргөөр эдэгээжэ, хаанай ехэ хайра хүндэдэ хүртэһэн түүхэтэй. Саашадаа Иролтуев хамба нэгэтэ бэшэ Санкт-Петербург хото ошожо, II дугаар Николайн бүлын гэшүүдые эмшэлдэг байһан.

Уулзалгын үедэ хаан тайжа хориин түрүү баяшуул түшэмэлнүүдые алтан, мүнгэн медальнуудай шанда хүртөөһэн, часынуудые болон үнэтэ булавкануудые тарааһан түүхэтэй. Хори буряадуудай зүгһөө айлшанда үнгэтэ хадагуудай хажуугаар булганай арһанууд болон нютагай уран дархашуулай урлалай үзэсхэлэнтэ угалзануудаар шэмэглэгдэһэн мүнгэн түшүүлгэтэй шэрээ бэлэглэгдэһэн гэдэг.

Хориин һүүлшын тайшаа

1898-1904 онуудта хори буряадуудай түүхэдэ һүүлшын, 14 дүгээр тайшаа Эрдэни Вамбоцыренов зонхилон хүтэлбэрилһэн. Тэрэ түрэһөөрөө ород-буряад холимол шуһанай аад, хүбдүүд омогой айлай үргэмэл хүбүүн байһан намтартай. Тэрэ үеын бага яһатанай хуулита эрхые хаһаһан шэнэ волостной хүтэлбэриие буруушаажа, дээдын засаг зургаануудтай ёһото тэмсэл хэһэн гэдэг. Теэд хүсэ шадалынь тэнсүүригүй бага байгаа гэжэ эли. Һүүлшын тайшаа хори буряадай түүхэдэ эгээл түрүү, хүндэтэй хүнүүдэй нэгэн болодог гэжэ хэлэгдэнэ. Улад зон тэрээн тушаа «Эрдэни ноён, хөөрхы» гэһэн үгэнүүдтэй дуу зохёожо, магтан бөөлэлдэдэг байһан.